حیدر محمد امین، در شهر اربیل در سال ١٩٢٧ متولد شد، در سال ١٩٤٦ امتحان سال آخر دبیرستان را در زندان گذراند، در سال ١٩٥٣ مدرک کارشناسی خود را در رشته انگلیسی از دانشکده تربیت دانشگاه بغداد دریافت کرد، در سال ١٩٥٣ به دلیل مبارزات کوردایتی (کردگرایی) فرصت استخدام پیدا نکرد و برای تأمین معاش در یکی از شرکت‌های خصوصی شهر بغداد مشغول به کار شد، در سال ١٩٥٧ به عنوان معلم در دبیرستان حله استخدام شد، در سال ١٩٥٨ و پس از سقوط نظام پادشاهی در عراق به اداره آموزش و پرورش شهر اربیل منتقل و در آنجا به عنوان معلم مشغول به کار شد، در سال ١٩٥٨ به تدریس زبان انگلیسی در دارالمعلمین ابتدایی در اربیل پرداخت.
در ژانویه ١٩٦٠ ١٦ بر اثر سکته قلبی در شهر اربیل درگذشت، در ژانویه ١٩٦٠ ٢٢ روزنامه خبات، ارگان حزب دموکرات کردستان، خبر درگذشت وی را منتشر کرد، دبیر حزب دموکرات کردستان و شعبه اربیل اتحادیه معلمان کردستان هر کدام پیام‌های تسلیتی به خانواده‌اش فرستادند، او به زبان‌های کردی، عربی و انگلیسی مسلط بود.
سوابق مبارزاتیدر سال ١٩٤٢ در تظاهرات مقابل ساختمان استانداری اربیل شرکت کرد و خواستار آزادی وکیل عونی یوسف (١٩٠٨- ١٩٨٨) و دکتر جعفر محمد کریم(١٩١٠- ٢٠٠٠) معروف به دکتر جعفر فیلی و حسن طه عبدالعزیز (١٩١٥-١٩٩٩) معروف به حسن کتانی شد که به دلیل مبارزات کوردایتی توسط استاندار اربیل زندانی شده بودند، در سال ١٩٤٦ به حزب دموکرات کردستان پیوست، در سال ١٩٤٨ زندانی شد و امتحانات سال آخر دبیرستان را در زندان گذراند و در آن‌ها موفق شد، در سال ١٩٤٨ در رشته انگلیسی دانشکده تربیت دانشگاه بغداد پذیرفته شد، در سال ١٩٤٨ نماینده رهبری اتحادیه سراسری دانشجویان در عراق (کنگره اسود) و سپس عضو رهبری اتحادیه بود، در ١٩٤٩ به دلیل فعالیت‌های سیاسی زندانی شد، و در سال ١٩٥٣ جزو هیئت مؤسس اتحادیه دانشجویان کردستان بود، و در سال ١٩٥٣ عضو کمیته تدارکاتی اولین کنگره اتحادیه دانشجویان کردستان بود، در اولین کنگره اتحادیه دانشجویان کردستان در سال ١٩٥٣ به عنوان عضو هیئت اداری انتخاب شد و پس از مدت کوتاهی به عنوان دبیر اتحادیه دانشجویان کردستان منصوب گردید، و در سال ١٩٥٣ جزو هیئت مؤسس و عضو رهبری اتحادیه جوانان دموکرات کردستان بود و در سال ١٩٥٩ مسئول کمیته محلی اربیل وابسته به کمیته شعبه دوم حزب دموکرات کردستان متحد شد.
وی در سال ١٩٥٩ سمت عضو هیئت تدارکاتی چهارمین کنگره حزب دموکرات کردستان – عراق را بر عهده داشت، و در سال ١٩٥٩ نماینده چهارمین کنگره حزب دموکرات کردستان – عراق در شهر بغداد بود، در دسامبر ١٩٥٩ ١٠ به نمایندگی از حزب دموکرات کردستان در مقابل ساختمان روزنامه خبات در شهر اربیل به مناسبت بهبود و ترخیص رهبر رکن عبدالکریم قاسم (١٩١٤ - ١٩٦٣) از بیمارستان، پس از نجات از سوءقصد حزب بعث عربی سوسیالیست، سخنرانی کرد، در اوت ١٩٦٠ ١٥-١٧ نماینده استان اربیل در دومین کنگره اتحادیه معلمان کرد (دومین کنگره در شقلاوه) بود، و در سال ١٩٦٠ توسط نمایندگان پنجمین کنگره حزب به عنوان عضو علیالبدل کمیته مرکزی حزب دموکرات کردستان انتخاب شد، و در سال ١٩٦٠ سمت دبیر شعبه اربیل اتحادیه معلمان کردستان را بر عهده داشت.
منابع :١- ئاماده‌كردنی : سه‌ڵاح ڕەشید، مام جه‌لال دیداری ته‌مه‌ن له لاوێتیه‌وه بۆ كۆشكی كۆماری، به‌رگی یه‌كه‌م، (سلێمانی ـ چاپخانه‌ی كارۆ ـ ٢٠١٧ز)، ل ل ٤٠، ٦٥.
٢- سعدی یوسف، ذكری المناضل حیدر محمد امین المرشح للجنة المركزیة للپارتي، جریدة خه‌بات، لسان حال الحزب الدیمقراطي الكوردستاني، العدد ٩٣٧، أربیل، الجمعة، ١٣ آب ١٩٩٩م، ص ٧.
٣- شوان محه‌مه‌دئه‌مین ته‌ها خۆشناو، هه‌ولێر له نێوان ساڵانی (١٩٥٨ ـ ١٩٦٣) لێكۆڵینه‌ویه‌كه له بارودۆخی سیاسی، (هه‌ولێر ـ چاپخانه‌ی ڕۆژهه‌ڵات ـ ٢٠١٢ز)، ل ١٨٦.
٤- جه‌مال نه‌به‌ز، بیره‌وه‌ریینامه‌ی ئه‌و ڕۆژانه‌ی جاره‌كی دیی ناگه‌ڕێنه‌وه، (سلێمانی ـ چاپخانه‌ی شڤان ـ ٢٠١٧ز)، ل ٤١، ٤١٧ ـ ٤١٨، ٥١٣.
٥- مام جه‌لال، خه‌بات له‌چی یه‌وه‌هات و چۆن بوو به ئۆرگانی پارتی؟ وچۆن به‌رێوه ده‌چوو؟، گۆڤاری خاك، ژماره ٥٥، ساڵی پێنجه‌م، سلێمانی، چاپخانه‌ی ئۆفسێتی دلێر، ١٠ی كانونی دووه‌می ٢٠٠٢ز، ل ٥.
٦- مام جه‌لال، ساڵی كۆنگره‌ی خوێندكاران، به‌شی پێنجه‌م، گۆڤاری خاك، ژماره ١٤، ساڵی دووه‌م، سلێمانی، چاپخانه‌ی ئۆفسێتی دلێر، ١٠ی ئابی ١٩٩٨ز، ل ل ٦، ٨.
٧- الاستاذ حیدر محمد أمین في ذمة الخلود، جریدة خه‌بات (النضال)، لسان حال الحزب الدیمقراطي الكردستاني، العدد ٤١٣، السنة الثانیة، بغداد، الأثنین، ٢٣ كانون الثاني ١٩٦١م، ص ٢.
٨- ذكری المناضل حیدر محمدامین المرشح للجنة المركزیة للپارتي، جریدة خه‌بات، لسان حال الحزب الدیمقراطي الكوردستاني ـ الموحد، العدد ٩٣٧، أربیل، الجمعة، ١٣ آب ١٩٩٩م، ص ٧.
٩- سامان كه‌ریم مه‌حموود، یه‌كێتی قوتابیانی كوردستان ١٩٥٣ ـ ١٩٧٥، (كه‌ركوك ـ كۆمه‌ڵه‌ی ڕووناكبیری و كۆمه‌ڵایه‌تی كه‌ركوك ـ ٢٠١٠ز)، ل ل ٣٤، ٥٨.
١٠- سیروان عثمان، مێژووێكی پرشنگدار و كاروانێكی نه‌پساوه، (هه‌ولێر ـ چاپخانه‌ی ڕۆشنبیری ـ ٢٠١٤ز)، ل ٤١.
١١- صدیق جه‌لی زاده، چه‌ن وشه‌یه‌كی ئه‌مه‌ك و وه‌فاداری بۆ گیانی پاكی خوالێخۆشبو حید محمد امین، ڕۆژنامه‌ی برایه‌تی، ئۆرگانی پارتی دیموكراتی كوردستان ـ یه‌كگرتوو، ژماره ١٩٢٢، هه‌ولێر، شه‌مه، ١٦ی نیسانی ١٩٩٤ز، ل ٤.
١٢- عبدالستار طاهر شریف، تاریخ الحزب الثوري الكردستاني، الطبعة الثانیة، (بغداد ـ منشورات الثوري ـ ١٩٧٩م)، ص ١٤٢.
١٣- عرفان عه‌زیز عه‌زیز، كۆنگره و كۆنفڕانسه‌كانی یه‌كێتی قوتابیانی كوردستان، (هه‌ولێر ـ پڕۆژه‌ی نووسینه‌وه‌ی مێژووی یه‌كێتی قوتابیانی كوردستان ـ چاپخانه‌ی ڕۆژهه‌ڵات ـ ٢٠١٢ز)، ل ١٨.
١٤- كۆچی دوایی ماموستا حیدر محمد امین، رۆژی نوێ، ژماره ١١، ساڵی یه‌كه‌م، سله‌یمانی، چاپخانه‌ی كامه‌ران، شباط ١٩٦٠ز، ل ١٠٠.
١٥- كۆنگره‌ی پێنجه‌می پارتی دیموكراتی كوردستان، گۆڤاری ڕۆژی نوێ، ژماره سێ، ساڵی یه‌كه‌م، سلێمانی، چاپخانه‌ی كامه‌ران، حوزه‌یرانی ١٩٦٠ز، ل ٥٦.
١٦- كۆنگره‌ی دووه‌می ناوخۆیی مامۆستایانی كورد له شه‌قڵاوه، (سلیمانی ـ نه‌قابه‌ی مامۆستایانی لقی سلێمانی ـ چاپخانه‌ی ژین ـ ١٩٦٠ز)، ل ١٠٩.
١٧- له دیدارێكی تایبه‌تدا سه‌رۆك تاڵه‌بانی ورده‌كاری دامه‌زراندنی (ی.ق.ك) ده‌خاته ڕوو، گۆڤاری خه‌باتی قوتابیان، ئۆرگانی یه‌كێتی قوتابیانی كوردستان، ژماره ١٠٩، هه‌ولێر، چاپخانه‌ی ڕۆكسانا، حوزه‌یرانی ٢٠١٢ز، ل ٩.
١٨- مام جلال، مناضل ذو خصال حمیدة وسجایا انسانیة وصفات نادرة وخلق رفیع، صحیفة الاتحاد، الصحیفة المركزیة للاتحاد الوطني الكردستاني، العدد ٣٨٤، السنة الثامنة، السلیمانیة، الجمعة، ٥ آب ٢٠٠٠م، ص ٣.
١٩- مام جلال، به مناسبت گذشت ٤٦ سال از تأسیس اتحادیه دانشجویان کردستان، روزنامه الاتحاد، روزنامه مرکزی اتحادیه میهنی کردستان، شماره ٣٠٦، سال هفتم، سلیمانیه، جمعه، ١٩ فوریه ١٩٩٩ میلادی، ص ٥.
٢٠- نام اعضای دومین کنگره داخلی معلمان کرد در شقلاوه، مجله هتاو، شماره ١٨٤، سال هفتم، اربیل، چاپخانه کردستان، چهارشنبه، ٣١ اوت ١٩٦٠ میلادی، ص ١٩.
٢١- نام آن دسته از معلمانی که در دومین کنگره معلمان کرد در شقلاوه در تاریخ ١٥ تا ١٧ اوت ١٩٦٠ شرکت کردند، روزنامه دنگی کورد، شماره ١٩، سال اول، بغداد، چاپخانه مهاباد، دوشنبه، ٢٢ اوت ١٩٦٠ میلادی، ص ٣.
٢٢- نوزاد فواد رشید، دسته‌گلی از تاریخ اتحادیه جوانان دموکرات کردستان، جلد دوم، (اربیل - دفتر دبیرخانه - اتحادیه جوانان دموکرات کردستان - چاپخانه ولات - ٢٠١٨ میلادی)، ص ١٤.