آغاز تأسیس نیروی بالک به سال ١٩٦٢ بازمیگردد که در چارچوب یک گردان سازماندهی شده بود، سال ١٩٦٣ سازماندهی حزب دموکرات کردستان به دو بخش اصلی سیاسی و نظامی تبدیل شد، بخش سیاسی شامل کار تشکیلاتی حزبی بود، اما در بسیاری از مواقع در سنگرهای دفاعی و عملیات‌های نظامی نیز شرکت می‌کردند، سپس بخش پیشمرگه‌گی گسترش یافت و در چارچوب نیرو، گردان، تیپ و دسته سازماندهی شد، سال ١٩٦٥ گردان بالک پیشرفت چشمگیری داشت و به یک نیروی بزرگ سازمانیافته تبدیل شد که چهار گردان را در بر میگرفت، مسئولیت دفاع و عملیات نظامی در مکان‌های استراتژیک بالکایتی، رواندز و مناطق آن ناحیه را بر عهده داشت، سپس در سال ١٩٧٥ به دلیل افزایش نیروی پیشمرگه و گستردگی مرزها، توسعه بیشتری یافت و به سه نیروی دیگر تقسیم شد.
نیروی بالک یکی از آن نیروهایی بود که پهنه جغرافیایی گسترده‌ای از منطقه بالکایتی، برادوست، رواندز، دره روستی، بالکیان، خانقا و آکویان را در بر گرفته بود، در ابتدا فرماندهی آن نیروی پیشمرگه تحت مسئولیت ملا طه، مینه آغا و قادرآغا بود، سپس مقدم عزیز آکرەیی، عقید کافی نبوی، عبدالله اسماعیل و ملا ماتور سرپرستی آن نیرو را بر عهده داشتند.
سال ١٩٦٤ در گلاله، رهبری انقلاب گردانی از نیروی پیشمرگه را به فرماندهی عبدالله آغای پشدری تشکیل داد و غزالی میرخان بارزانی و بعدها صدیق افندی جانشین او بودند، فرانسو حریری مسئول اداری و اطلاعات بود، فارس شکری رهبر سیاسی در میان پیشمرگه‌ها بود، داوود عبدالله مدیر دفتر قلم و عریف کاردو مسئول آذوقه گردان بود، محمد امین کریت سرتیپ قرارگاه گردان بود، عبدالرحمن اسماعیل عقراوی در بخش مهندسی بود، طه محمد شریف بی‌سیم‌چی گردان و محمد کوله‌کی رئیس نگهبانان قرارگاه بود.
گردان از ٨ دسته تشکیل شده بود و سرتیپ‌های آن عبارت بودند از:١- حاجی بیروخی
٢- حسن خال حمزه
٣- عریف یاسین
٤- هادی حستو
٥- مصطفی صالح نیرویی
٦- ملا امین بارزانی
٧- عزت سلیمان بگ
٨- رئیس کمال فردی عرب و سرتیپ کمونیست‌ها بود.
نیروی پیشمرگه بالک از گردان به نیرودر ژوئیه ١٩٦٥ مصطفی بارزانی رهبر انقلاب تصمیم گرفت که گردان پنجم بالک گسترش یابد و در قالب نیرو سازماندهی مجدد شود، که دارای چهار گردان بود و بعداً بیشتر شد، تمام نیروهای سراسر کردستان نیز مستقیماً تحت نظارت بارزانی قرار گرفتند، عبدالله آغا پشدری فرمانده نیرو بود، صدیق افندی و عبدالرزاق بیتوشی جانشین او بودند، فرانسو حریری مسئول حفاظت نیرو بود، حسن ناس مسئول اداره بود، حاکم صدیق خوشناو مسئول مالی و طه محمد شریف آکرەیی و نوری حیدر و مولود ابراهیم و عودالله ملازاده هر کدام مدتی مسئول بخش اطلاعات نیرو بودند، داوود عبدالله مسئول قلم نیرو و حمدمین کریت و حمید احمد قلاسانجی هر کدام مدتی سرتیپ قرارگاه نیرو بودند.
گردان‌های نیروی بالک در سال (١٩٦٥-١٩٧٠)١. گردان یک
حاجی بیروخی فرمانده گردان بود و هر یک از ناجی بگ و عریف یاسین مدتی جانشین بودند، حمید سعید مسئول مالی و قلم گردان بود، افراد زیر سرتیپ‌های آن بودند.
١- ذکری یحیی
٢- موسی شیمد
٣- جادر محمد مزوری
٤- عبدالرحمن درویش آکرەیی
٥- یاسین بیروخی
٦- شوان دری
٧- جوهر بیرسیاوی
٨- علی شکاک
سرپُل‌ها عبارت بودند از عزیز خان، دستکو حاجی بیروخی، حسین سوری، سعید ابراهیم، شیخ هومر، مامند آقای دیلز، صباح میرکه خیلانی، عبدالرحمن درویش آکرەیی و کمال شوقل.
٢. گردان دو
مصطفی نیرویی فرمانده گردان و محسن حاجی نیرویی جانشین او بود، حسین فتاح مسئول اداره گردان بود و افراد زیر سرتیپ‌های آن بودند
١- حمید افندی
٢- میرخان حمدمین میرخان
٣- چاوشین خانو
٤- هادی حستو
٥- عثمان صالح نیرویی
٣. گردان سه
ملا امین بارزانی فرمانده گردان و عمر سید نبی جانشین او بود، حاجی محمد سرپرستی اداره آن را بر عهده داشت و سرتیپ‌های آن از این افراد تشکیل شده بودند:
١- سید سلیم سید نبی
٢- حمززیاد فقیانی
٣- عثمان حجرانی
٤- میرکه‌ی خیلانی
٥- زوبیر علی
٦- سلیمان عبدالله
٧- شاکر بگ گردی
٤. گردان چهار
عزت سلیمان بگ فرمانده گردان و محمدامین فقیه حسن جانشین او بود، سرتیپ‌های آن از این افراد تشکیل شده بودند:
١- سید مصطفی
٢- مجید بگ
٣- سید عبدالله
٤- مام الیاس رواندزی
٥- رئیس کمال سرتیپ کمونیست‌ها بود
نیروی بالک در مرحله دوم (١٩٧٠-١٩٧٥)پس از توافق ١١ مارس ١٩٧٠، فوج نگهبان مرزی (حرس حدود) در مرز نیروی بالک بر اساس تصمیم دولت تشکیل شد که از ٥٠٠ پیشمرگه تشکیل شده بود، عبدالله آغا پشدری فرمانده فوج شد و حاجی بیروخی جانشین و حمید افندی دستیار او بود، داوود عبدالله جانشین دستیار شد و استاد ملا عمر ملا عثمان امام گردان فوج بود، آمر گروهان‌ها از این افراد تشکیل شده بود:
١- مصطفی صالح نیرویی
٢- عزت سلیمان بگ
٣- ملا امین بارزانی
٤- عریف یاسین دوسکی
٥- حمدمین میرخان میرگه‌سوری
افراد زیر فرماندهان دسته‌ها بودند که از ١٨ دسته تشکیل شده بود:
اسعد علی معروف به فتحی، حسن خدر رشو، سید سلیم نبی، عثمان صالح نیرویی، محسن حاجی صالح، چاوشین خانو، وسمان عبدالله حجرانی، زوبیر علی، بیجان جندی، سید عبدالله نبی، علیکو نبی، عزیزخان محمد، حالی محمد دوله‌مری، جادر محمد مزوری، موسی شیمد، شوان دری، چاوشین عبید محمد و رمضان محمد فقی.
همچنین در این فوج ٩ مفوض و ٦ رئیس عرفای گروهان و ٢٩ عریف و ٧٤ نایب عریف و ١٢٤ نگهبان یک خط حضور داشتند. کسانی که در این فوج جایی برایشان نمانده بود، هر کس قبلاً کارمند دولت بود به کار قبلی خود بازگشت، بقیه نیز نام‌نویسی شدند و در قرارگاه نیرو و گردان‌ها ماهانه کمک دریافت می‌کردند و در صورت نیاز آماده می‌شدند، ناصر حسن به عنوان فرمانده نیرو سرپرستی آنان را بر عهده داشت.
نیروی بالک در مرحله سوم سال (١٩٧٤-١٩٧٥)پس از شعله‌ور شدن دوباره جنگ در سال ١٩٧٤، فوج گارد مرزی (حرس حدود) منحل شد و نیروی بالک دوباره به شکلی گسترده‌تر تأسیس گردید. عبدالله آقا پشدری مجدداً به عنوان فرمانده نیرو منصوب شد و هر یک از افراد زیر برای مدتی به عنوان جانشین نیرو تعیین شدند: ملازم یونس روژبیانی، نقیب عادل آکره‌ای، نقیب وریا معروف و نقیب آزاد میران. ستاد نیرو از چندین بخش اصلی تشکیل شده بود از جمله: اداره، دارایی، توپخانه، مهندسی، ضد هوایی، اطلاعات (مخابرات)، حفاظتی، دفاع ملی، دفاع غیرنظامی، بهداشت، دادگاه، مرجب و انبار.
١. بخش اداری
حسن ناصر مسئول آن بود و حمید احمد سرگرد ستاد بود.
٢. بخش دارایی
حاکم صدیق خوشناو مسئول آن بود و ادریس هادی دستیار او بود.
٣. بخش توپخانه
بخشی کارآمد و برجسته از نیرو بود که از پیشمرگه‌ها پشتیبانی می‌کرد. نوع توپ‌هایشان عبارت بود از خمپاره‌اندازهای ٦٠ میلی‌متری، ٨١ میلی‌متری، ٨٢ میلی‌متری، ١٢٠ میلی‌متری، توپ ٢٥ رتل و ١٢٢ میلی‌متری و صحرایی ١٥٥ میلی‌متری. اگرچه توپ‌ها قدیمی بودند و کیفیت چندان خوبی نداشتند و گلوله‌های توپ نیز کم بود، اما پیشمرگه‌های توپخانه بسیار کارآزموده و لایق بودند و هنگام استفاده در جبهه‌های جنگ بسیار در تضعیف روحیه دشمن تأثیرگذار بودند و تلفات سنگینی به آن‌ها وارد می‌کردند. پیشمرگه‌های وابسته به توپخانه عبارت بودند از: حالی دوله‌مری، عمر عثمان، عریف شیخه، حمدمین رشادچی، عبدالرحمن بیشه‌ای، دلاور فایق، ملازم خدر علوان، ملازم انور میری، ملازم خدر دباغ، فریاد قادر، اسعد علی، عریف جبار، عریف اسعد کاروانچی، عریف صدیق قادر، جلال سلیمان آشگی، محمد محمود هرکی، نایب ضابط جمال، مام توفیق درگه‌ای، مصطفی دوله‌مری، عمر آقای دوله‌مری و علی مسته بارزانی. هر یک از حالی دوله‌مری، علی مسته بارزانی، مصطفی دوله‌مری و عمر آقای دوله‌مری بر اساس توافقی میان رهبری انقلاب و ایران، دوره‌های آموزشی کار با خمپاره‌انداز ١٢٠ میلی‌متری ساخت ایران را دیده بودند.
٤. بخش مهندسی
بخش مهمی از نیروی پیشمرگه در طول انقلاب بود. وظیفه پیشمرگه‌های این بخش، کاشتن و خنثی‌سازی مین در زمان نیاز بود. همچنین بمب‌ها و ناپالم‌هایی که هنگام بمباران ارتش عراق عمل نمی‌کردند را خنثی می‌کردند و از باروت آن‌ها برای ساخت مین استفاده می‌کردند.
پیشمرگه‌های بخش مهندسی عبارت بودند از: ملازم یوسف پتروس، عبدالرحمن اسماعیل آکره‌ای، طارق ابولحیه، حاجی ابراهیم کوری و محمدامین رشید کوری.
٥. بخش ضدهوایی
این بخش نیز برای کاهش خطر نیروی هوایی بر مناطق انقلاب، بخش بسیار مهمی از نیروی پیشمرگه بود. سلاح‌های نیروی ضدهوایی عبارت بودند از دوشکای ١٢,٥ میلی‌متری، ١٤,٥ میلی‌متری و ٣٢ میلی‌متری. از آنجا که سلاح‌ها قدیمی بودند برای هواپیماهای پیشرفته آن زمان چندان تأثیرگذار نبودند، اما پیشمرگه‌هایی که در استفاده از این سلاح‌ها تخصص داشتند، توانسته بودند چندین هواپیمای ارتش عراق از نوع ایلیوشین، میگ ١٩، باجر و میگ ٢١ را سرنگون کنند.
٦. بخش اطلاعات (مخابرات)
این بخش از همان ابتدای تشکیل نیروی بالک تأسیس شده بود و نقش بسیار مهمی در انتقال پیام از رهبری انقلاب به جبهه‌های جنگ و بالعکس داشت. در ابتدا توسط طه محمد شریف، هوشیار و مولود ابراهیم اداره می‌شد. در سال (١٩٧٠-١٩٧٤) به آن اهمیت زیادی داده شد و عبدالله ملازاده مسئول کل بود. تجهیزات آن‌ها شامل پنج دستگاه بی‌سیم اصلی و چندین دستگاه ١٠٤ و ١٠٥ روسی و دستگاه رادیویی (شنود هواپیما) و ٨٠ دستگاه (واکی تاکی) بود که میان جبهه‌های مقدم سنگرهای دفاعی پیشمرگه‌ها توزیع شده بود.
تمامی پیشمرگه‌های بخش اطلاعات (مخابرات) نیرو هنگام نیاز در خطوط مقدم دفاع حضور می‌یافتند و فرمان‌های رهبری را مستقیماً به سنگرها می‌رساندند. همچنین اخبار فعالیت‌های خطوط مقدم پیشمرگه‌ها را به رهبری و ایستگاه صدای کوردستان می‌رساندند و اخبار توسط ایستگاه در سراسر کوردستان پخش می‌شد. علاوه بر انتقال خبر، بی‌سیم‌های نیرو به وسیله دستگاه (شنود) بر تحرکات توپخانه، تانک‌ها، هواپیماها و نیروی پیاده ارتش عراق نظارت می‌کردند. آن‌ها می‌دانستند که ارتش قصد حمله به کجا را دارد یا کجا را بمباران می‌کند و بی‌درنگ مافوق خود را مطلع می‌کردند و رهبری نیز نقشه لازم برای مقابله و دفاع یا عقب‌نشینی از آن مناطق را طراحی می‌کرد. هرگاه بی‌سیم‌ها قدرتمند بودند، ضربات سنگینی به ارتش عراق وارد می‌کردند.
٧. حفاظتی (پاراستن)
این بخش توسط عبدالرحمن ابوعوف اداره می‌شد و عبدالرحمن گردی دستیار او بود. ملازم هژار کرکوکی برای مدتی مسئول حفاظتی دره آکویان بود و پس از آن عثمان خوشناو جایگزین او شد. وظیفه آن‌ها جمع‌آوری اطلاعات درباره نیروهای دولتی بود.
٨. دفاع ملی
این نیرو در سال ١٩٦٩ با دو هدف تشکیل شد: یکی مراقبت از پشت جبهه‌های جنگ تا دولت با هلیکوپتر نیرو پیاده نکند و ارتفاعات پشت سنگرهای پیشمرگه را نگیرد، و دوم اینکه هنگام نیاز به جبهه‌های جنگ کمک کنند. بدین منظور، از میان ساکنان روستاهای منطقه بالک افرادی ثبت‌نام شدند که به نام نیروی دفاع ملی و نیروی (کاروخ) نام‌گذاری شده و میان آن‌ها سلاح توزیع شد. برای مدتی شیخ محمد هرسم فرمانده نیرو بود و حسن ناصر جانشین او بود. پس از او عبدالله آقا سرپرستی آن را بر عهده داشت و حسن ناصر در اداره آن دستیاری می‌کرد.
٩. دفاع غیرنظامی
سربازان ارتش عراق که در جبهه‌های جنگ کشته می‌شدند و جنازه‌شان در میدان نبرد باقی می‌ماند، دفاع غیرنظامی اقدام به بازگرداندن آن‌ها می‌کرد و طبق شریعت اسلام آن‌ها را دفن می‌کرد. همچنین هنگام بمباران هواپیماها به ساکنان منطقه کمک و راهنمایی می‌کردند و پیکر شهدا را دفن می‌کردند. جوهر هیرانی سرپرستی کار را بر عهده داشت و ملا ابراهیم ریزانی دستیار او بود.
١٠. بهداشت
این بخش خدمت بسیار بزرگی به پیشمرگه‌ها کرده است. نیروی بالک بیمارستان ویژه‌ای داشت که توسط امدادگران احمد و مغدید فتاح اداره می‌شد. در سال ١٩٧٤ بیمارستان توسعه یافت و دکتر خسرو جمیل دزه‌ای و دکتر کردو هر کدام برای مدتی سرپرستی آن را بر عهده داشتند و امدادگران نیز همکار آن‌ها بودند.
١١. دادگاه
دادگاه یکی از نهادهای انقلاب بود. در نیروی بالک بخش دادگاه وجود داشت که حاکم حسن پشدری سرپرستی آن را بر عهده داشت. در سال ١٩٧٤ حاکم سعید یعقوبی، حاکم توفیق و حاکم حسین خوشناو دستیار او شدند. ماموستا ملا قادر سکتانی قاضی گلاله و ماموستا ملا ویس قاضی دره روسته از دیدگاه شرعی با حاکم‌ها همکاری و هماهنگی می‌کردند و با کمک کارشناسان آداب و رسوم جامعه کردی، مشکلات را حل و فصل می‌کردند و احکام مناسب درباره مشکلات سواد، زمین و کشاورزی و خانوادگی صادر می‌کردند تا میان طرفین دعوا صلح برقرار کنند.
١٢. مرجب و انبارهای فشنگ و مهمات (مخازن)
در این بخش نقیب وریا معروف سرپرست بود، ملازم جمال، ملازم فواد و باقی معروف دستیار او برای تامین نیازهای جنگی بودند و همچنین برای مدتی رئیس عرفا صالح مسئول آن بوده است.
گردان‌های نیروی بالک در سال (١٩٧٤-١٩٧٥)١. گردان یک
ساختار گردان بدین صورت بود: حاجی بیروخی فرمانده گردان و حمید سعید گورگو مسئول اداری و سرگروهان آن نیز این افراد بودند:
موسی شیمد، ذکری یحیی، علی شکاک، جادر محمد مزوری، صباح میرکه خیلانی، مامند مصطفی دیلزئی، یاسین بیروخی، جوهر بیرسیاوی و سعید ابراهیم کلتوکی.
٢. گردان دو
فرمانده گردان مصطفی نیرویی و عثمان فتاح نیرویی جانشین او بود، سرگروهان آن نیز عبارت بودند از:
عبدالواحد نیرویی، چاوشین خانو، حسین فتاح نیرویی، محسن حاجی نیرویی و عبدالله ملا خدر.
٣. گردان سه
ملا امین بارزانی فرمانده گردان و حاجی محمد جانشین او بود، افراد زیر نیز سرگروهان آن بودند:
وسمان حوجرانی، سید سلیم، حمه‌زیاد فقیانی، صالح آکویی، زوبیر علی و سلیمان عبدالله چاربوتی.
٤. گردان چهار
فرمانده گردان عزت سلیمان بگ و محمد امین فقه حسن جانشین او بود و این افراد سرگروهان آن بودند:
سید مصطفی، مجید بگ و محمد معروف.
٥. گردان پنج
عریف یاسین فرمانده گردان و رمضان محمد دوسکی جانشین و سرگروهان آن نیز این افراد بودند:
شوان دری، عزیزخان مهاجر و حمید بیر دوسکی.
٦. گردان شش
سید عاصی، بیجان جندی و حمید افندی هر کدام برای مدتی فرمانده گردان بودند، سرگروهان آن نیز این افراد بودند:
حسین حمدول بالکی، وستا اسماعیل، علی سور، اسماعیل حاجی قادر و فرزنده افندی.
٧. گردان هفت
فرمانده گردان علیکو نبی و سید عبدالله نبی جانشین او بود، سرگروهان آن نیز این افراد بودند:
ملا شیخ محمد، هادی سلیمان نبی و عریف ابراهیم عبدالله.
بالکایه‌تی در سال ١٩٧٥سال ١٩٧٥ نیروی بالک گسترش بیشتری یافت، مرز آن به محور تبدیل شد که ادریس بارزانی سرپرستی آن را بر عهده داشت، عبدالله آقا پشدری فرمانده نیرو در آن زمان عضو دفتر عمومی نظامی شده بود، به همراه فرانسو حریری هر دو دستیار او در مدیریت محور بودند، نیروی بالک به چندین نیرو تقسیم شده بود و مرز جغرافیایی آن‌ها به شرح زیر تعیین شده بود:
١- نیروی بالک
محدوده وظایف و مسئولیت‌های آن از گردنه بیشه، کوه حسن بگ، آسی خدر آقا، سری بردی، رودخانه موسکا تا راه اصلی جندیان-گلاله بود، علی خلیل فرمانده نیرو و ملازم یونس روژبیانی جانشین او بود، چهار گردان را در بر میگرفت که عبارتند از:
١. گردان یک - حاجی بیروخی
٢. گردان دو - مصطفی نیرویی
٣. گردان پنج - عریف یاسین
٤. گردان شش - حمید افندی
٢- نیروی هندرین
محدوده این نیرو از راه اصلی جندیان – گلاله تا دره آکویان و کورک بود، ابتدا سلیمان حاجی بدری به عنوان فرمانده نیرو تعیین شد، سپس عزت سلیمان بگ فرمانده نیرو شد، گردان‌های آن عبارت بودند از:
١. گردان سه آکویان
٢. گردان چهار هندرین - گردان هفت علیکو
٣- نیروی سرچیا
فرمانده نیرو میرخان حمدامین میرخان و صالح محمد ککشار جانشین و احمد صالح بکر مسئول اداری بود، نیرو از چهار گردان تشکیل شده بود:
١. گردان یک، احمد حسن سلیمان فرمانده آن بود.
٢. گردان دو، مهدی حسن دوسکی فرمانده آن بود.
٣. گردان سه، شاباز احمد شاباز فرمانده آن بود.
٤. گردان چهار، ممه ابراهیم کورمارکی فرمانده آن بود.
٤- نیروی زوزک
نیروی زوزک از آن سربازان کرد تشکیل شده بود که صفوف ارتش عراق را ترک کرده و به صفوف لشکر انقلاب کردستان در سال (١٩٧٣-١٩٧٤) پیوسته بودند. نیرو از سه فوج تشکیل شده بود:
١. فوج یک، نقیب حسن بارزانی فرمانده آن بود.
٢. فوج دو، ملازم یونس روژبیان فرمانده آن بود.
٣. فوج سه، نقیب عادل آکره‌ای فرمانده آن بود.
منابع:
-
اسماعیل گوندژوری: انقلاب ایلول در بالکایه‌تی، انتشارات روژهلات، چاپ اول، ٢٠١٨.
-
غازی عادل گردی: پیشمرگه‌ای در خدمت راه بارزانی حاجی بیروخی، جلد اول، چاپ دوم، ترکیه، ٢٠٢١.
-
عبدالله رحمان ملازاده: شکل ساختار نظامی انقلاب ایلولی بزرگ، چاپ دوم، دهوک، ٢٠١٢.
-
هاوکار کریم حمه شریف: انقلاب ایلول ١٩٦١-١٩٧٠، چاپ اول- انتشارات دانشگاه صلاح‌الدین، اربیل، ٢٠١٢.
-
سنگر ابراهیم خوشناو: رویدادهای نظامی انقلاب ایلول 1970-1975، چاپ اول، اربیل، ٢٠٢٢.
-
عمر عثمان: زندگی یک کرد، انتشارات موکریانی، چاپ دوم، جلد اول و دوم، ٢٠٠٨.
- ملازم خدر عبدالله دباغ: خاطراتم و توپخانه انقلاب بزرگ ایلول، چاپ سوم، انتشارات روشنبیر، اربیل، ٢٠٢٠.