دواى ئەنجامدانى کۆنفرانسـى دووەمى یەکێتى قوتابیانى کوردستان لە مانگى ئابى 1964، ڕێکخستنەکانى ڕێکخراوەکە لە ناوەندەکانى خوێندن، لە شارە جیاوازەکانى کوردستان و عێراق چالاکانە کەوتنەوە کار، بە مەبەستى زیاتر ڕێکخستنەوەى کاروبارى خۆیان، لەلایەن سکرتارییەتى قوتابیانەوە بڕیاردرا لە پشووى نیوەى ساڵى خوێندنى 1964-1965 کۆبوونەوەیەکى فراوان ئەنجام بدرێت1.
کۆبوونەوە لە مانگى شوباتى 1965، لە ناوچەى قەرەداغى باشوورى پارێزگاى سلێمانى بە ئامادەبوونى نوێنەرى تەواوى لقەکانى ڕێکخراوەکە لە شارە جیاوازەکانى کوردستان و عێراق بەتایبەتى ناوچەى بادینان ئەنجامدرا، لەو کۆبوونەوەیە کە نزیکەى چل ئەندام بەشداربوون لەلایەن مەکتەبى ناوەندیی Partîـەوە بەمەبەستى چاودێرى عەلى شنگارى نێردرایە کۆبوونەوەکە2.
کۆبوونەوەکە ماوەى یەک ڕۆژى خایەند و لە گرینگترین بڕیارەکانى، دووپاتکردنەوەى پشتیوانى کردن لە شۆڕش بوو، هەروەها بڕیاریشدرا ئەو سکرتاریەتە، یان ئەو لێژنە ئامادەکارییەى لە کۆنفرانسـى دووەم هەڵبژێردرابوون، تا ئەنجامدانى Kongreى داهاتوو وەک خۆى بمێنێتەوە 3.
لە بەرامبەردا ئەو گرووپەى لە Partî و ڕێکخراوەکە جیابوونەوە و دابوویانە پاڵ گروپەکەى مەکتەبى سیاسى، لەدژى کۆبوونەوەکە بەیاننامەیەکیان بڵاوکردەوە، ئەمەش Barûdoxى ناوخۆى ڕێکخراوەکەى زیاتر ئاڵۆز کرد4.
دواى تێپەڕبوونى ماوەیەکى کەم بەسەر ئەم کۆبوونەوەیە، دووبه‌ره‌كی و ناكۆكی كه‌وتەوە نێوان سه‌ركردایه‌تی یه‌كێتی قوتابیانی كوردستان، لە ئەنجامدا ژمارەیەک ئەندام لە ڕێکخراوەکە جیابوونەوە و چه‌ند ئه‌ندامێكی سه‌ركردایه‌تیش به شێوازی جۆراوجۆر له سه‌ركردایه‌تی دووركه‌وتنه‌وه.
Di nav wan de, Bekir Husên, endamê Sekreteriyetê, tevlî komê ji hev veqetîbûna Meclîsa Siyasî bû, ji ber vê yekê ji rêzên Yekîtiya Xwendevanan hate derxistin. Her weha, Abdulkerîm Fendî têkiliya xwe bi rêzên hêza Pêşmergeyê Şoreşa Eylûlê re kir û Celal Hemme Elî dev ji rêzên Yekîtiya Xwendevaniyên Kurdistanê berda5.Bi sedema ew Barûdoxa ku rêxistina Yekîtiya Xwendevaniyên Kurdistanê pê re derbas dibû û bi armanca چارەسەركردنى pirsgirêkên kombûyî, ji aliyê Sekreteriyetê rêxistinê ve biryara lidarxistina kongreyekî lezgîn hate dayîn, ji bo ku herî zû amadekariyên ji bo lidarxistina Kongreya pêncem dest pê bike. Wekî din, kongre di 29ê Hezîrana 1966an de li navperedana herêma Balakayêtî hat lidarxistin û çend biryar derketin ku girîngtirîn wan ev bûn: avakirina lîjneyeke amadekar ji bo Kongreya pêncem, ku biryarda bû di havîna sala 1967an de were lidarxistin. Berdewamkirina piştgirîkirina şoreşê û parastina daxwaziyên pisporî û akademîk yên xwendekarên Kurd6.
ئەنجامدانی Kongre:وەک ئەوەى لە کۆنفرانسی ناوپردان بڕیارى لەبارەوە درابوو، بەهۆى ئەو Barûdoxە ئاڵۆزەى ڕێکخراوەکە پێیدا تێپەڕدەبوو و دوای ئامادەکارییەکانى لێژنەى ئامادەکار، Kongre لە ڕۆژانى 13 بۆ 15ى تەمووزى 1967، بە دروشمى (ئە‌ی جه‌ماوه‌ری قوتابیان خه‌بات بكه‌ن له پێناو مافەکانی قوتابیان و بونیاتنانی عێراقێكی دیموكراسى و په‌رله‌مانی و ئۆتۆنۆمی بۆ Kurdistan)، بە ئامادەبوونى حەفتا Nûner لە لق و لێژنە ناوخۆییەکانى ڕێکخراوەکە لە کۆلێژەکانى بەغدا و مووسڵ و پەیمانگا و قوتابخانە ناوەندیی و دواناوەندییەکانى ناوچە جیاوازەکانى Kurdistan، لە ناوچەى (شوان)ى سەر بە پارێزگاى کەرکووک، بە ئامادەبوونى ئەحمەد جەرجیس ئەتروشى Nûnerى سەرۆک مستەفا بارزانى ئەنجامدرا7.
لەلایەن ئەندامانى Kongreوە، ڕەشنووسى پرۆگرام و پەیڕەوى ناوخۆى ڕێکخراەکە بە دەستکارییەوە پەسەندکرا و عەبدولکەریم حەسەن وەک سەرۆک و نەوزاد عەلى محەمەد وەک سکرتێرى ڕێکخراوەکە هەڵبژێردران. سکرتاریەتى نوێش بە دەنگى Nûnerانى Kongre بەم شێوەیە هەڵبژێردران:
1- ئە‌نوه‌ر عه‌بدوڵا، ئە‌ندامی سکرتاریه‌ت
2- قادر حه‌مه‌ده‌مین، ئە‌ندامی سکرتاریه‌ت
3- جه‌واد محه‌مه‌د شێروانی، ئە‌ندامی سکرتاریه‌ت
4- حه‌مه‌زیاد ئیسماعیل، ئە‌ندامی سکرتاریه‌ت8.
لە گرینگترین بڕیارەکانى Kongre:
بەهێزترکردنى پەیوەندییەکانى لەگەڵ ڕێکخراوەکانى قوتابیانى تورکیا و سوریا. کردنەوەى زانکۆیەک لە Kurdistan. دەرکردنى عەبدولوەهاب تاڵەبانى و فارس جوکل حەوێز لە ڕێکخراوەکە بەهۆى پەیوەندییان بە دەسەڵاتى ناوەندییەوە. وەرگرتنى قوتابیانى Kurdistan لە کۆلێژ و زانکۆکانى Îraq لەسەر بناغەى دابەشکارى هەرێمایەتى. بە کوردى کردنى خوێندن لە تەواوى قۆناغەکان لە سەرتاسەرى Kurdistan، بە تایبەت پارێزگاى مووسڵ. وەرگرتنى قوتابى Kurd لە کۆلێژەکانى Serbaz، پۆلیس و فرۆکەوانى. دیاریکردنى چارەنووسى ئەو قوتابیانەى پەیوەندییان بە شۆڕشەوە کردبوو. بوونى Nûnerى ڕێکخراوەکە لە ئەنجومەنى سەرکردایەتى شۆڕش و چەندین بڕیارى تر9.
Serkirdayeti nû, li meha Tişrînî Duyemî ya sala 1967, kovara "Xebata Xwendekaran" wek organê Yekîtiya Xwendekaran weşandine, lê ev staff tenê bo demeke kêm kar kirin û piştî çar mehan Ebdulkêrim Hesen veçûna xwe ji serokatiya yekîtîyê pêşkêşî Sekretaryetê kir, her wiha Newzad Mihemed Elî têkiliya xwe bi rêzên Hêza Pêşmerge re kir, li cîyê wan her yek ji Ewner Abdullah bi serokê Yekîtiya Xwendekaran û Ebdulqadir Hemedemin bi sekretêrê Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê hatin destnîşan kirin10.
Maweyekî zêde neborî kêşe ket navbera van serokatiyên nû, چونکه kadîrên niştecîyê şariyê Bexda, nerazîbûna xwe derxistin di derbarê wê yekê de ku nûnerên wan ji Kongreya Pêncem kêm bûn, بۆیە lejneyekیان ji bo serperştiya lejneya rêkxistina Bexda bi navê "Lejneya Sererêkî Rêkxistina Bexda" pêk anî, piştî wêyî lejneke dest bi karên xwe kir, desteyekî nû ji bo serokatiya Yekêtîyê bi vê şêwazê hate hilbijartin:
1- Ferhad Awnî Hebîb, berpirsê lejne
2- Celal Xoşnaw, endamê lejne
3- Reng Nûrî Şaweys, endamê lejne
4- Cewad محەمەد Şîrwanî, endamê lejne
5- Adel Fazil Leilânî, endamê lejne
6- Fereydûn Osman, endamê lejne11.
Lijneya Serokî ya Rêkxistina Bexdayê di sala 1968an de, ji ber lawazîya sekretaryetê, peywendî bi şaxên Kerkûk, Silemanî û Mosulê re kir da ku li ser karên wan çavdêrî bikin; di heman salê de jêrzanîya Newrozê wan bi eşkereyî li Koleja Kargeyî û Aborî ya Zanîngeha Bexdayê pêk anî ku nêzîkî du sed xwendevanên Kurd û Ereb beşdarî tê de kirin12.
Ji ber dûrbûna wan ji hevdu, Sekretaryeta Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê û Lijneya Serokî ya Rêkxistina Bexdayê di navbera xwe de ew qas ahengî nebu, û bi şêweyekî pratîkî Rêkxistina Bexdayê desthilatîyek zêdetir li ser karê rêxistinê hebû; ji ber vê yekê şaxa Hewlêr û Sekretaryeta Kongreya Pêncemîn, di meha Tîrmeha 1968an de, li gundê Hacî Ömeranî yê girêdayî Parêzgeha Hewlêr serdana Serok Mistefa Barzanî kirin, li ser bingeha wê yekê ku şaxa Hewlêr jî nema karîbû bi Mehteba Sekretaryetê re ahengî bibêت13.
Ev kêşe û na-ahengî heta payîza sala 1969an berdewam bû, واتە heta wê demê ku şandekî Mehteba Siyasî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê li bajarê Bexdayê pêşwaziya Lijneya Serokî ya Rêkxistina Bexdayê kir û biryar hat dayîn ku li gundê Nawpirdan, li baregeha Mehteba Siyasî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê, ji bo herdu aliyan civînek hevbeş were lidarxistin14.
لە ڕێكه‌وتی 6ی شوباتی 1970، بێ ئاماده‌بوونی سه‌رۆكی یه‌كێتی قوتابیانی Kurdistan، كۆبوونه‌وه و لە ئەنجامدا "نووسینگه‌ی ڕێكخستنی ناوه‌ند" له هه‌ردوولا به‌م شێوه‌ی خواره‌وه پێكهات:1- فه‌رهاد عه‌ونی، به‌رپرسی نووسینگه‌ی ناوه‌ندی
2- ئه‌نوه‌ر عه‌بدوڵا، ئه‌ندامی نووسینگه‌ی ناوه‌ندی
3- جه‌لال سه‌لیم خۆشناو، ئه‌ندامی نووسینگه‌ی ناوه‌ندی
4- قادر حه‌مه‌ده‌مین، ئه‌ندامی نووسینگه‌ی ناوه‌ندی
5- ڕەنج نوری شاوەیس، ئه‌ندامی نووسینگه‌ی ناوه‌ندی
6- عادل فازڵ له‌یلانی، ئه‌ندامی نووسینگه‌ی ناوه‌ندی15.
دواى پێكهێنانی نووسینگه‌ی ڕێكخستنی نوێی ناوه‌ند، ئه‌ركه‌كان به شێوه‌ی خواره‌وه دابه‌ش كران:
- فه‌رهاد عه‌ونی و جه‌لال خۆشناو- سه‌رپه‌رشتی ڕێكخستنه‌كانی زانكۆی به‌غدا، قوتابخانه‌كانی پارێزگای به‌غدا، قوتابخانه‌كانی پارێزگای سلێمانی و قوتابخانه‌كانی خانه‌قین.
- جه‌واد محه‌مه‌د شێروانی- berpirsî rêxistinekani Zankoyî Bêsra.
- قادر حه‌مه‌ده‌مین- berpirsî rêxistina قوتابخانه‌كانی parêzga yê Hewlêr.
- ڕەنج نوری شاوه‌یس و ئه‌نوه‌ر عه‌بدوڵا- berpirsî rêxistinekani Zankoyî Mosul û قوتابخانه‌كانی parêzga yê Mosul.
- عادل فازڵ له‌یلانی و فه‌ره‌یدون عوسمان- berpirsî rêxistinekani parêzga yê Kerkûk.
- şarî Bağdaş wek navenda desthilatê destnîşan kirra16.
Serçawê û pêraweẓ
1- عرفان عەزیز عەزیز، Kongre û Konferansên یەکێتى قوتابیانى Kurdistan، çapî yekem، (Hewlêr-çaphaneya Rojhelat-2012)، l l 44-45.
2- ماجد حسن علی، hereketa xwendekarî ya Kurdî li Îraq (1926-1970)، risala mastir/ Zanîngeha Salahaddin li Erbil 2008، weşanên سپیرێز، (Hewlêr- matbaxaneya Hajî Hâşim)، s s 50-51.
3- heman serçaw, s 151.
4- شازین هێرش، rêxrawê demokratî û pîşeyî yêkan li çendîn belge-nameyên mێژوویîda 1958 ـ 1968، çapî duwem، (Silêmanî ـ çaphaneya Raz ـ 2001z)، l l 96-97.
5- عرفان عەزیز عەزیز، heman serçaw, l 45.
6- ساسان عەونى، یەکێتى قوتابیانى Kurdistan çend layenekî têkôşan û mêjû, (Hewlêr- çaphaneya wezareta perwerde- 1998)، l 24؛ عرفان عەزیز عەزیز، heman serçaw, l 46.
7- كاكل محمد طاهر، safehât nidalîye ji mînaî nazîk, Mecella Gulanî Arabi, ژماره 27، Erbil، matbaata الثقافة، 25 آب 1998م، s 74؛ ماجد حسن علی، çavkanî ya pêşîn, s 152؛ عرفان عەزیز عەزیز، heman serçaw, l 47.
8- ماجد حسن علی، çavkanî ya pêşîn, s 153؛ عرفان عەزیز عەزیز، heman serçaw, l 48.
9- ساسان عەونى، serçaweya pêşوو, l l 25-26.
10- عرفان عەزیز عەزیز، heman serçaw, l l 47-48.
11- heman serçaw, l 49.
12- heman serçaw, l 49.
13- هەمان سەرچاوە، ل 49.
14- ساسان عەونى، سەرچاوەى پێشوو، ل ل 26-27؛ عرفان عەزیز عەزیز، هەمان سەرچاوە، ل 50.
15- ساسان عەونى، سەرچاوەى پێشوو، ل 27؛ ماجد حسن علی، سەرچاوەى پێشوو، ل 156.
16- ساسان عەونى، سەرچاوەى پێشوو، ل 27؛ عرفان عەزیز عەزیز، هەمان سەرچاوە، ل 56.