Rewşa aştiyane ya li Başûrê Kurdistanê, wekî ku di 11ê Adara 1970yî de hatibû lihevkirin, zêde dom nekir. Di sala 1974an de, şer careke din di navbera her du aliyan de derket. Ev rewş bêguman bandoreke mezin li ser karê kom û rêxistinên girseyî yên Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK), bi taybetî Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê kir, ji ber ku rêxistin û çalakiyên wê piraniya deverên Îraqê li xwe digirtin.
Piştî kongreya heftemîn a Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê, ji ber rewşa nebaş, tevî ku biryar hatibû dayîn ku kongreya salane were lidarxistin, armanc nehat bidestxistin. Ev rewş piştî Peymana Cezayîrê ya 6ê Adara 1975an û hilweşîna Şoreşa Neteweyî ya Îlonê aloztir bû, ji ber ku rêxistinên partiyê yên herêmî li Başûrê Kurdistanê bi temamî têk çûn û hejmareke mezin ji Kurdîyekanên Îraqê reviyan welatên cîran, bi taybetî Îranê.
Tevî Peymana Cezayîrê û hilweşîna şoreşê, hewldanên ji bo vejandina Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê nesekinîn. Di 16ê Kanûna 1975an de, yekem rêxistina veşartî ya Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê ji aliyê rêber Mela Husên Avdel ve li Zaxo hat avakirin. Ev rêxistina veşartî karî çalakiyên xwe pêş bixe û bibe platformek ji bo gihandina dengê şoreşê ji gelê Başûrê Kurdistanê re. Ev rêxistina veşartî piştî eşkerekirin û îdamkirina rêber Mela Îsmaîl di 23ê Nîsana 1976an de bi dawî bû.
Çalakiyên Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê (YXK) ji ber çavdêriya tund a li ser penaberên li Îranê heta hilweşîna monarşiyê di sala 1979an de û hatina Komara Îslamî ya Îranê li şûna wê, gelek sînordar bûn. Ev guhertina di desthilatdariya Îranê de hinek azadiya kar da penaberan. Rêxistinên yekîtiya xwendekaran çalakiyên xwe ji nû ve dest pê kirin, di 17ê Gulana 1979an de, bi navê Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê (YXK) civînek li Karaj, Îranê li dar xistin. Di civînê de, sekreteriyeke nû ji bo rêxistina Îranê ya Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê (YXK) hat avakirin. Ew ji van kesan pêk dihat: Burhan Dzeyî, Helmet Elî Ebdullah, Seyfedîn Reşîd Sindî, Taha Ebdulrehman Berwarî û Hecî Ebdulrehman Derwêş.
Piştî vê civîna berfireh, di sala 1979an de, Rêxistina Îranê ya Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê kovarên “Dengê Qutabiyan” bi Kurdî û “Saday Danesh Amouz” bi Farisî weşandin.
Vê civînê rê ji bo Konferansa Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê ya sala 1981ê xweş kir. Konferans li Karaj bi amadebûna 67 endaman hat lidarxistin û şaxa penaberan a Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê hat avakirin. Weşandina (Dengê Qutabiyan) organa rêxistina Îranê ya Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê wekî organa şaxa çaremîn a penaberan (Awara) hat destnîşankirin. Berpirs û rêveberên şaxê bi dengdanê hatin hilbijartin, di nav wan de:
1- Hecî Ebdulrehman Derwêş - Serleq
2- Taha Ebdulrehman Berwarî - Rêveberê Şaxê
3- Zanoon Yûnis Rojbeyanî - Rêveberê Şaxê
4- Hecî Remezan Akreyî - Rêveberê Şaxê.
Piştî avakirina şaxa penaberan a Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê, rêxistinên wê berfireh bûn û gelek çalak bûn. Şaxê di sala 1982an de konferansa xwe ya duyemîn û di sala 1983an de konferansa xwe ya sêyemîn li dar xist.
Piştî vê konferansê, heta sala 1986an, rewşa rêxistinên Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê zêde neguherî.
Her çend rêxistinên şaxa penaberan a Yekîtiya Lawên Dêmokrata Kurdistanê û heta şaxên li Hewlêr, Silêmanî û Kerkûkê piştî sala 1983an bi awayekî çalak dixebitîn û roleke bibandor bi rêxistinên Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê re lîstin. Ji ber vê yekê û ji ber nêzîkbûna têkoşîna wan bi hev re di sala 1986an de, serkirdayetiya partiyê û sekreteriya her du rêxistinan biryar dan ku bibin yek û konferanseke hevbeş li dar bixin.
Karûbarên Konferansê:
Ji 28 heta 30ê Tebaxa 1986an, li gundê Xnêra, parêzgeha Hewlêrê, di bin dirûşma (Ber bi yekîtiyê ve ji bo hilweşandina rejîmê û bidawîkirina şer da ku em bikarin bi aştiyê û dêmokrasiyê bixwînin), konferansa hevbeş a Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê û Yekîtiya Lawên Dêmokrata Kurdistanê bi amadebûna 77 delegeyan dest pê kir. Armanca vê konferansê yekkirina Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê û Yekîtiya Lawên Dêmokrata Kurdistanê di rêxistineke yekgirtî de bû.
Di destpêkê de, axaftina Komîsyona Çavdêriyê ya Konferansê hat xwendin, li pey wê peyama Serok Mesûd Barzanî, axaftina Ofîsa Siyasî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê, nameya Rizgarkerên Neteweyên Kurdistanê (Kuk) û Sekreteriya Rizgariyê.
Di vê konferansê de, komîteyeke 15 endamî ji bo komîteya cîbicîkar a Yekîtiya Xwendekar û Lawên Dêmokrata Kurdistanê bi vî awayî hat hilbijartin:
1- Christoph Yalda Torkhan, ku bi navê Rebwar Yalda tê naskirin, Sekreter.
2- Kurdistan Pirdawd Qadir
3- Hecî Ebdulrehman
4- Îbrahîm Mistefa
5- Ebdullah Xalo Elî
6- Îsmaîl Îbrahîm Fettah, ku bi navê Samko Amedî tê naskirin
7- Feryad Şafî Mihemed, ku bi navê Feryad Barzanî tê naskirin
8- Teyyar Selîm
9- Ehmed Mela Qasim
10- Adel Elî
11- Azad Fayeq Xefûr, Dzhwar Fayeq
12- Newzad Mihemed Necîb
13- Refet Seîd Mihemed Emîn
14- Îhsan Ebdullah Qasim ku bi navê Îhsan Amedî tê naskirin
15- Rizgar Kamakî, ku bi navê Rizgar Kurdistanî tê naskirin.
Endamên yedek ên Komîteya Cîbicîkar
1- Ehmed Dzgri
2- Nebî Ehmed
3- Hesen Mihemed Hesen, ku bi navê Hesen Şebîba jî tê naskirin.
Di yekem civîna Komîteya Cîbicîkar de ku di 20ê Îlona 1986an de li baregeha Ofîsa Siyasî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) bi amadebûna Hevsenger Îdrîs Barzanî û Fazil Mîranî, endamên Ofîsa Siyasî û Sekreteriya Yekîtiya Xwendekar û Lawên Dêmokrata Kurdistanê bi vî awayî hatin hilbijartin:
1- Rebwar Yalda - Sekreter.
2- Hacî Ebdulrehman - Endamê Buroya Sekreteriyetê.
3- Îbrahîm Mistefa Mihemed - Endamê Buroya Sekreteriyetê.
4- Feryad Barzanî - Endamê Buroya Sekreteriyetê.
5- Ebdullah Xalo - Endamê Buroya Sekreteriyetê.
Serokên şaxan di nav endamên komîteya cîbicîkar de bi vî rengî hatin destnîşankirin:
1- Adil Elî - Serokê Şaxa Hewlêrê.
2- Cewar Fayeq - Serokê Şaxa Kerkûkê.
3- Newzad Mihemed Necîb - Serokê Şaxa Silêmaniyê.
4- Refet Seîd Mihemedemîn - Serokê Şaxa Awarê.
5- Samko Amêdî - Serokê Şaxa Duhok-Nînewayê
Kongreyê hejmarek biryar derxistin, di nav wan de:
Weşandina kovara (Pêşkewtin), hejmara yekem a kovarê di kanûna pêşîn a 1987an de bi 16 rûpelan hat weşandin. Hejmara dawî ya qonaxa têkoşîna çiya, hejmar 22, di mijdara 1990an de hat weşandin 13. Amadekirina zemîna ji bo yekbûna Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê û Yekîtiya Ciwanên Demokrat ên Kurdistanê. Weşandina gotar û çalakiyan li ser Radyoya Dengê Kurdistanê. Piştevanîkirina Şoreşa Gulanê û Eniya Cûd û dijberiya polîtîkaya erebkirinê li Başûrê Kurdistanê14.
Yek ji girîngtirîn çalakiyên siyasî yên vê serdemê, derxistina daxuyaniyekê bû ji bo Piştevanîkirina Yekîtiya Navneteweyî ya Xwendekaran (I.U.S) ji bo doza Kurdî û Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê û Yekîtiya Ciwanên Demokrat ên Kurdistanê di Kongreya Havana de di sala 1987an de. Yekîtî li 127 welat û herêman çalak bû. Di tîrmeha 1989an de, wan her wiha beşdarî Daxuyaniya Pyongyangê bûn ku ji aliyê Yekîtiya Cîhanî ya Xwendekar û Ciwanan ve hatibû organîzekirin15.
Di warê perwerdeyê de, ji bo yekem car di dîroka Kurdî de, ew berpirsiyar bûn ji avakirina dibistanan û dabînkirina mamoste û kelûpelên hînkirinê li deverên azadkirî yên Kurdistanê16.
Çavkanî:
1. Arşîva Ensîklopediya PDK.