Piştî du salan ji lidarxistina Kongreya Yekem û li ber çavan girtina çend guhertin û pêşhatên di barûdoxê navxweyî yê Partiya Dêmokrata Kurdistanê û rêxistina Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê de, Yekîtiyê di sala 1955an de kongreya xwe ya duyem bi dizî li bajarê Bexda li dar xist.
Rasterast piştî damezrandina Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê di sala 1953an de, (Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Îraqê) hewl da ku tevlîbûna xwendekarên Kurd bo nava Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê sist bike, bi rêya avakirina rêxistinên nû û dayîna îmtiyazan bo wan. Ji bo vê armancê rêxistinek bi navê (Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Kurd ên Îraqê) hat avakirin ku şaxek ji şaxên Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Îraqê bû, bi hinceta rêkxistina têkoşîna xwendekarên Îraqê bi temamî di rêxistinekê de. Di 8ê Cotmeha 1953an de rojnameya "Kifax el-Talebe" damezrandina Komîsyona Bilind a Yekîtiya Xwendekarên Kurd ên Îraqê ragihand. Di 1ê Adara 1954an de rêxistinê daxuyaniyek derxist ku navê wê "Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Dêmokrat ên Kurd li Îraqê" bû û tê de bang li hemû xwendekarên Kurd kirin ku di nava rêxistina xwe de û di çarçoveya (Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Îraqê) de bibin yek.
Van faktoran û gelekên din bûne sedema derketina aloziyan di navbera Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê û Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Îraqê de. Ev ji bilî gelek faktorên din ên navxweyî yên partiyê, bi taybetî dabeşbûnên navxweyî yên ku di dema nebûna rêber Mistefa Barzanî de çêbûn, hişt ku Yekîtiya Xwendekaran kar li ser lidarxistina kongreya xwe ya duyem bike.
Lidarxistina kongreyê
Piştî amadekariyan û di havîna sala 1955an de, di bin dirûşma (Têkoşîna xwendekaran bê rawestan ji bo mafên gel û xwendekarên Kurdistanê) ji bo têkoşîna tevgera neteweyî ya Îraqê û partiyên pêşverû, Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê kongreya xwe ya duyem li Bexda bi amadebûna nûnerên Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê ji hemû deverên Kurdistanê û Bexda li dar xist. Nûnerên kongreyê bi dizî li Bexda civiyan û piştî gotûbêjkirina rewşa kongreyê û dengdanê, Celal Talebanî careke din wek sekreterê rêxistinê hat hilbijartin û desteyeke nû ya sekreteriyê bi vî rengî hat hilbijartin:
1- Mehmûd Elî Osman
2- Şemsedîn el-Muftî
3- Husamedîn el-Debax
4- Ednan Neqşebendî
5- Şaxewan Namiq
6- Ehmed Neqşebendî
Derbarê serokê hilbijartî yê Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê di kongreya duyem de, agahiyên piştrastkirî ji ti çavkaniyên berdest li cem me nînin, lewma li gor texmîn û şîroveyan dibe ku pergala serokatiyê hatibe betalkirin.
Piştî lidarxistina kongreyê, Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê hat çalakirin û hewl da têkilî û çalakiyên xwe berfireh bike. Yek ji çalakiyên herî girîng ên rêxistinê beşdariya wê di festîvala Varşovayê ya xwendekar û ciwanên cîhanê de bû.
Di heyama ji 31ê Tîrmehê heta 14ê Tebaxa 1955an de, festîvala cîhanî ya pêncem a xwendekar û ciwanan li Varşovaya paytexta Polonyayê hat lidarxistin, bi beşdariya zêdetirî 100 rêxistinên xwendekarî û ciwanan ên navneteweyî, û Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê û Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Îraqê bi fermî hatin vexwendin bo beşdarbûna karnavalê. Piştî kongreya duyem têkiliyên Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê bi Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Îraqê re baştir bûn, ku ev yek beşdariya Yekîtiya Xwendekaran di festîvalê de û endametiya wê di Yekîtiya Xwendekarên Cîhanê (I.U.S).
) hêsan kir û şeş nûnerên ku nîşana rêber Mistefa Barzanî li ser milên xwe danîbûn, ji aliyê Yekîtiya Xwendekaran ve bi serokatiya Celal Talebanî bo Varşovayê hatin şandin. Li gel beşdariya di çalakiyên festîvalê de li ser navê xwendekarên Kurd, civîneke mezin a Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê û Yekîtiya Ciwanên Dêmokrat ên Kurdistanê bi amadebûna nûnerên çend welatan wek Yekîtiya Sovyetê, Hindistan, Almanya, Çîn, Fransa, Îngiltere û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û çend welatên din hat lidarxistin. Civînê bandoreke mezin li ser gihandina dengê xwendekar û ciwanan û doza neteweyî ya Kurdî bo hemû cîhanê kir.
Di heman festîvalê de, ji aliyê (Yerkî Belîkan) serokê Yekîtiya Xwendekarên Cîhanî ve hevdîtinek di navbera nûnerên Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê û Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Îraqê de hat rêkxistin ji bo bidawîkirina pirsgirêkên di navbera wan de, û piştî civînê her du rêxistin li ser çend xalan li hev kirin û biryar dan ku hewl bidin têkiliyên di navbera xwe de baştir bikin.
Wekî ku li Varşovayê li ser hatibû lihevkirin, piştî vegera wan û di destpêka sala 1956an de, kongreyeke hevbeş di navbera Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê û Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Îraqê de hat lidarxistin, ku tê de nîqaş li ser çawaniya temamkirina kar û çalakiyên her du rêxistinan hat kirin, komîsyoneke bilind a hevbeş ji bo çavdêrî û hevrêzkirina karê her du rêxistinan hat avakirin û sê endamên sekreteriya Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê bo sekreteriya Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Îraqê hatin destnîşankirin, lê di sala 1957an de, têkiliyên di navbera her du rêxistinan de careke din sar bûn.
Derbarê têkoşîna çîna xwendekarên Kurd de jî, di 10ê Tebaxa 1956an de li Almanyaya Rojava (Komeleya Çand û Xwendekarên Kurd li Ewropayê) hat damezrandin. Kongreya xwe ya duyem di 2ê Kanûna 1958an de li Londûn û kongreya xwe ya sêyem di 4ê Tebaxê de li bajarê Munîhê li Almanya li dar xist, û navê wê bo (Komeleya Xwendekarên Kurd li Ewropayê) hat guhertin û şaxên wê li piraniya welatên Ewropayê hatin vekirin. Tevî bêalîbûna wê, lê piraniya endamên wê alîgirên Partiya Dêmokrata Kurdistanê bûn û têkiliyên wan ên baş bi Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê re hebûn. Di sala 1964an de, komele bû endamê (Yekîtiya Xwendekarên Cîhanî) û roleke girîng di gihandina dengê Kurd bo welatên biyanî û navendên wan ên çandî de lîst.
Çavkanî:1- Banga Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Dêmokrat ên Kurd ên Îraqê, Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Dêmokrat ên Kurd ên Îraqê, Çapxaneya Lawên Kurd, 1/Adar/1954.
2- Mecîd Hesen Elî, Tevgera Xwendekarên Kurd li Îraqê (1926-1970), nameya masterê/Zanîngeha Selahedîn li Hewlêr 2008, weşanên Spîrêz, (Hewlêr- Çapxaneya Hacî Haşim).
3- Erfan Ezîz Ezîz, Kongre û Konferansên Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê, çapa yekem, (Hewlêr-Çapxaneya Rojhilat-2012).
4- Sasan Ewnî, Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê çend aliyên têkoşîn û dîrokê, (Hewlêr- Çapxaneya Wezareta Perwerdeyê- 1998).
5- Kovara Xebata Xwendekaran, di hevpeyvîneke taybet de Serok Talebanî hûrgiliyên damezrandina (Y.X.K) dixe rû, hejmar 109, (Hezîrana 2012).
6- Selah Reşîd, Mam Celal dîdara temen ji lawîtiyê ve bo koşka komarî, beşa yekem, çapa duyem, (Silêmanî- Çapxaneya Karo- 2017).
7- Sîrwan Osman Hesen, Dîrokeke geş û karwaneke nebirî, (Hewlêr- Çapxaneya Rewşenbîrî- 2014).
8- Ismet Şerîf Wanlî, Ji bîranînên Ismet Şerîf Wanlî, (Silêmanî- Çapxaneya Pîremêrd- 2014), Arif Ruşdî Arif, Komeleya Xwendekarên Kurd li Ewropayê 1956 – 1975, (Silêmanî- Belavokên Akademiya Hişyarî û Pêgihandina Kadîran- 2012).