Piştî lidarxistina konferansa duyem a Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê di meha tebaxa 1964an de, rêxistinên rêxistinê li navendên xwendinê, li bajarên cuda yên Kurdistan û Îraqê bi awayekî çalak ketin kar, bi mebesta zêdetir rêkxistina karûbarên xwe, ji aliyê sekreteriya xwendekaran ve biryar hat dayîn di betlaneya nîvê sala xwendinê ya 1964-1965an de civîneke berfireh bê lidarxistin1.
Civîn di meha sibata 1965an de, li devera Qeredax a başûrê parêzgeha Silêmaniyê bi amadebûna nûnerên hemû şaxên rêxistinê li bajarên cuda yên Kurdistan û Îraqê bi taybetî devera Badînan hat lidarxistin, di wê civînê de ku nêzîkî çil endam beşdar bûn ji aliyê mekteba navendî ya partiyê ve bi mebesta çavdêriyê Elî Şingalî hat şandin bo civînê2.
Civînê maweya rojekê xeyand û di girîngtirîn biryarên wê de, dûpatkirina piştgirîkirina şoreşê bû, herwiha biryar hat dayîn ew sekreteriya, yan ew lijneya amadekarî ya di konferansa duyem de hatibûn hilbijartin, heta lidarxistina kongreya dahatû wek xwe bimîne 3.
Li hemberî wê, ew koma ku ji partî û rêxistinê veqetiyan û dabûn aliyê koma mekteba siyasî, li dijî civînê daxuyaniyek belav kirin, ev jî barûdoxê navxweyî yê rêxistinê zêdetir aloz kir4.
Piştî derbasbûna maweyekê kêm bi ser vê civînê de, dubarereke û nakokî ketew navbera serkirdayetiya Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê, di encamê de hejmarek endam ji rêxistinê veqetiyan û çend endamêserkirdayetiyê jî bi şêwazên curbicur ji serkirdayetiyê dûr ketnewe. Lenav wan de, Bekir Huseyn endamê sekreteriyê çû alî koma jihevbûyê mekteba siyasî, lewma le rêzên Ye kîtiya Xwendekaran derkirin, herwiha Ebdulkerîm Fendî peywendî birêzênhêza Pêşmerge yŞoreşa Eylûlêhew kir û Ce lal He meE lî dest jirêzên Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê berda5. Ji ber wê barûdoxê ku rêxistina Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê pê re derbas dibû û bi mebesta çareseriya pirsgirêkên kelêkbûyî, ji aliyê sekreteriya rêxistinê ve biryara lidarxistina konferanseke lezgîn hat dayîn, ji bo ku her çi zû ye amadekarî ji bo lidarxistina kongreya pêncem dest pê bikin, ew bû konferans di dîroka 29ê hezîrana 1966an de li Nawpirdan a devera Balekayetî hat lidarxistin û çend biryar hatin derxistin ku girîngtirîn wan: çêkirina lijneya amadekarî ya kongreya pêncem bû ku biryar hatibû di havîna sala 1967an de bê lidarxistin. Berdewambûn li ser piştgirîkirina şoreşê û dakokîkirin li ser daxwazên pîşeyî û akademîk ên xwendekarên Kurd6.Lidarxistina kongreyê: Wekî ku di konferansa Nawpirdan de biryar li ser hatibû dayîn, ji ber wê barûdoxê aloz ê ku rêxistin pê re derbas dibû û piştî amadekariyên lijneya amadekar, kongre di rojên 13 heta 15ê tîrmeha 1967an de, bi dirûşma (Ey cemawe
rî xwendekaran xe
têkoşîn li pênavê mafên xwendekaran û avakirina Îraqeke demokratîk û peywendîrî û xweserî ji bo Kurdistanê), bi amadebûna heftê Nûnerên şax û komîteyên navxweyî yên rêxistinê li kolêjên Bexda û Mûsilê û peymangeh û dibistanên navendî û amadeyî yên navçeyên cuda yên Kurdistanê, li navçeya (Şwan) a ser bi parêzgeha Kerkûkê, bi amadebûna Ehmed Cercîs Etruşî Nûnerê Serok Mistefa Barzanî hat encamdan7.
Ji aliyê endamên Kongre ve, pêşnûmeya bername û rêziknameya navxweyî ya rêxistinê bi destkariyê ve hat pesendkirin û Ebdulkerîm Hesen wek serok û Newzad Elî Mihemed wek sekreterê rêxistinê hatin hilbijartin. Sekreteriya nû jî bi dengê Nûnerên Kongre bi vî awayî hatin hilbijartin:
1- Enwer Ebdullah, endamê sekteriyat
2- Qadir Hemedemîn, endamê sekteriyat
3- Cewad Mihemed Şêrwanî, endamê sekteriyat
4- HemeZiyad Îsmaîl, endamê sekteriyat8.
Ji biryarên herî girîng ên Kongre:
Bêhtir xurtkirina peywendiyên wê li gel rêxistinên xwendekarên Tirkiye û Sûriyê. Vekirina zanîngehekê li Kurdistanê. Derxistina Ebdulwehab Talebanî û Faris Cukel Hewêz ji rêxistinê ji ber peywendiyên wan bi desthilata navendî re. Wergirtina xwendekarên Kurdistanê li kolêj û zanîngehên Îraqê li ser bingeha dabeşkirina herêmî. Bi Kurdîkirina xwendinê li tevahiya qonaxan li seranserê Kurdistanê, bi taybet parêzgeha Mûsilê. Wergirtina xwendekarê Kurd li kolêjên Serbazî, polîs û firokevanî. Diyarkirina çarenivîsa wan xwendekarên ku peywendî bi şoreşê re kiribûn. Hebûna Nûnerê rêxistinê li Encumena Serkirdatiya Şoreşê û çendîn biryarên din9.
Serkirdatiya nû, li meha mijdarêya sala 1967, kovara "Xebata Xwendekaran" wek organa Yekîtiya Xwendekaran belav kire, lewma ev stafa tenê ji bo maweyeke kêm karê xwe birê ve bir û piştî çar mehan Ebdulkerîm Hesen destjêberdana xwe ji serokatiya Yekîtiyeke pêşkeşî bi sekteriyat kir, herweha neû zêdemedelî peywendî bi rêzeyên hêza pêşmergere kir, li şûna ewan heryek ji ewnewr Ebdulla bi serokê Yekîtiya Xwendekaran û Ebdulqadir Hemedemîn bi sekreterê Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê destnîşan kirin10.
Maweyeke zêde nebir kîşe kewte nêwan ewm serkirdayetiye nwêye, çunke kadîranê niştecêyî şarî Bexda, narazayîyan derbirî sebaret biwey ke nwêneryan li kongrey pêncem keme, boye lêjneyekîyan bo serperştî lêžney rêkxistinî Bexda binavê "Komîteyaya serekîya rêkxistina Bexdayê" ava kir, piştî kukomîteyêdest bikarênxwe kir, desteyekenûji bo serokatiyayekîtiyêbi vî awayîhathilbijartin:1- Fe rhad Ewnî He
bîb, berpirsê komîteyê2- Celal Xoşnav, endamê komîteyê3- Renc Nûrî Şawe
ys, endamê komîteyê4- Cewad Mehe
med Şêrwanî, endamê komîteyê5- Adil Fazil Le
ylanî, endamê komîteyê6- Fereydûn Osman, endamê komîteyê11.Komîteya sereke ya rêkxistina Bexdayê sala 1968an, ji ber lawaziya sekreteriyetê peywendî bi şaxên Kerkûk, Silêmanî û Mûsilê re kirin daku serperiştiya karên wan bikin, heman salê ahenga Newrozê bi eşkere li Koleja Rêveberî û Aborî ya Zanîngeha Bexdayê gêran ku nêzîkî du sed xwendekarên Kurd û Ereb beşdarî tê de kirin12.
Ji ber dûriya wan ji hev, sekreteriyeta Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê û Komîteya Sereke ya Rêkxistina Bexdayê hemahengiyeke wiha di navbera wan de nebû û bi awayekî kirdeyî rêkxistina Bexdayê desthilateke zêdetir bi ser karê rêkxistinê de hebû, lewma şaxa Hewlêr û sekreteriyakongreya
pêncemdi mehaTîrmehê 1968an de, ligundê Hacî Omeran
yê ser bi
parêzgeha Hewlêrê serdana serokMistefa Barzanî kirin, bi wê pîvanê ku şaxa Hewlêrê jî nekarîbûêdî bi gere kar bike.1- Ferhad E wnî Hebîb, berpirsê komîteyê2- Celal Xoşnav, endamê komîteyê3- Renc Nûrî Şaweys, endamê komîteyê 4- Cewad Mehemed Şêrwanî, endamê komîteyêl mektebî sekterîyetda hemaheng bît13.
em kêşe û na hemahengîye ta payîza sala 1969 berdewam bû, wate ta ew wextey şandekî mektebî sîyasî Partiya Dêmokrata Kurdistanê le şarî bexda pêşwazîy le lêžney serekî rêkxistinî bexda kird û biryar dira le gundî Nawpirdan, le baregay mektebî sîyasîy Partiya Dêmokrata Kurdistanê kobûneweyekî hawbeş bo herdûla bikrêt14. le rêkewtî 6î şubatî 1970, bê amadebûnî serokî yekêtî qutabîyanî Kurdistan, kobûnewe w le encamda "nûsîngey rêkxistinî nawend" le herdûla bem şêwey xwarewe pêkhat:
1- ferehad ewnî, berpirsî nûsîngey nawendî
2- enwer ebdulla, endamî nûsîngey nawendî
3- celal selîm Xoşnaw, eendamê nivîsgehaya navendî
4- Qadir Hemedemîn, endamê nivîsgehaya navendî
5- Renc Nûrî Şawêys, endamê nivîsgehaya navendî
6- Adil Fazil Leylanî, endamê nivîsgehaya navendî15.
Piştî pêkanîna nivîsgehaya rêkxistina nû ya navendî, erkekan bi şêweya xwarêve dabeş bûn:
- Ferhad Ewnî û Celal Xoşnaw- serperştiya rêkxistinekanên zanîngeha Bexda, xwendingehênên parêzgeha Bexda, xwendingehênên parêzgeha Silêmanî û xwendingehênên Xaneqîn.
- Cewad Mehemed Şêrwanî- berpirsê rêkxistinekanên zanîngeha Besra.
- Qadir Hemedemîn- berpirsê rêkxistina xwendingehênên parêzgeha Hewlêr.
- Renc Nûrî Şaweys û Enwer Ebdulla- berpirsê rêkxistinekanên zanîngeha Mûsil û xwendingehênên parêzgeha Mûsil.
- Adil Fazil liylani û Feredun Osman- berpirsê rêxistinên parêzgeha Kerkûkê.
- Bajarê Bexdayê jî wek navenda deselat destnîşan kir 16.
Çavkanî û pêrawez
1- Erfan Ezîz Ezîz, Kongre û Konferansên Yekîtiya Xwendekarên Kurdistan, çapa yekem, (Hewlêr-Çapxaneya Rojhilat-2012), r. r. 44-45.
2- Macid Hesen Elî, El-Hereketu-Tullabiyetu-Kurdiye fî Îraq (1926-1970), resala macîster/camîa Selahedîn fî Erbîl 2008, menşûrat Spîrêz, (Hewlêr- Metbe'e Hacî Haşim), s. s. 50-51.
3- Nefs el-mesder, s. 151.
4- Şazîn Hêriş, Rêkxirawên demokratîk û pîşeyî di çendîn belgeyên dîrokî de 1958 - 1968, çapa duyem, (Silêmanî - Çapxaneya Raz - 2001z), r. r. 96-97.
5- Erfan Ezîz Ezîz, heman çavkanî, r. 45.
6- Sasan Ewnî, Yekîtiya Xwendekarên Kurdistan çend aliyên têkoşîn û dîrok, (Hewlêr- Çapxaneya Wezareta Perwerde- 1998), r. 24; Erfan Ezîz Ezîz, heman çavkanî, r. 46.
7- Kakil Mihemed Tahir, Sefahat Nidalîye min el-mazî el-qerîb, mecelet Gulan el-Erebî, el-eded 27, Erbîl, Metbe'e es-Seqafe, 25 Tebax 1998m, s. 74; Macid Hesen Elî, el-mesder el-sabiq, s. 152; Erfan Ezîz Ezîz, heman çavkanî, r. 47.
8- Macid Hesen Elî, el-mesder el-sabiq, s. 153; Erfan Ezîz Ezîz, heman çavkanî, r. 48.
9- Sasan Ewnî, çavkaniya pêşû, r. r. 25-26.
10- Erfan Ezîz Ezîz, heman çavkanî, r. r. 47-48.
11- Heman çavkanî, r. 49.
12- Heman çavkanî, r. 49.
13- Heman çavkanî, r. 49.
14- Sasan Ewnî, çavkaniya pêşû, r. r. 26-27; Erfan Ezîz Ezîz, heman çavkanî, r. 50.
15- Sasan Ewnî, çavkaniya pêşû, r. 27; Macid Hesen Elî, el-mesder el-sabiq, s. 156.
16- Sasan Ewnî, çavkaniya pêşû, r. 27; Erfan Ezîz Ezîz, heman çavkanî, r. 56.