Yek ji şerên herî girîng ên ku li lîwaya Hewlêrê qewimî û bandoreke rasterast li ser guhertina rêçika bûyeran û şoreşa li Başûrê Kurdistanê kir, şerê Henderînê bû. Armanca stratejîk a hikûmetê ji dagirkirina çiyayê Henderînê, hebûna navenda fermandariya şoreşa Kurd û baregeha biryardanê ya Barzanî li devera Balekayetiyê bû. Şerê çiyayê Henderînê hevsengiya hêzan di navbera hêzên şoreşa Kurdistanê û Artêşa Iraqê de bû. Desteser kirina çiya û vekişîna hêzên Pêşmerge jê, dê gefeke rasterast li ser baregeha Barzanî û baregeha Partiya Komunîst a Iraqê ku baregeha wê ya sereke li binî û siya çiya bû, çêbikira. Ev jî ji ber stratejiya çiya bû. Hikûmetê ji sala 1965 ve hewl dida ku kontrola wê bike.
Ji aliyekî din ve, dagirkirina çiyayê Henderînê tê wateya qutkirina Soran ji Badînan, ji ber ku armanca diyarkirî ya hikûmetê qutkirina Badînan ji fermandariya şoreşa Kurd bû, ku baregeha wê ya sereke li devera Balekayetiyê bû.
Hikûmetê sûd ji nakokiyên nav Partiya Dêmokrata Kurdistanê wergirt, ku berê di sala 1964 de derketibûn. Piştî veqetîna wan, xwe wekî koma Polîtburoya partiyê da naskirin û di dawiyê de tevlî hikûmetê bûn. Wan çek hildan û piştgiriya hikûmetê li dijî şoreşa Kurd bi serokatiya Barzanî kirin. Ev ji bo hikûmetê teşwîqeke din bû ku hewl bide şoreşê bi moraleke bilind û planeke xurt bi dawî bike. Wan ji destpêka sala 1966 ve amadekariyên êrîşeke berfireh û mezin li ser Kurdistanê kiribûn, heta ku 15-16 nîsana 1966 ji bo cîbicîkirina êrîşê hat diyarkirin.
Tê gotin ku Wazîrê Berevaniyê Ferîqê Rûkn Ebdul Ezîz Eqîlî ew kes bû ku plan danî û plana serbazî bi navê (Tewekeltu Ela Ellah) hat binavkirin. Hikûmetê bawerî bi serketina planê anîbû, heta ku balyozê Iraqê li Tehranê di roja (c) ya ku êrîş lê dest pê kir, notek ji hikûmeta Îranê re şandibû û tê de daxwaz kiribû ku rê nedin bermayiyên hêzên serhildayî piştî têkçûna wan derbasî welat bibin, û bi taybetî daxwaz kiribû ku rê nedin Mela Mistefa Barzanî mafê penaberiyê bidin.
Ev tê wê wateyê ku hikûmetê bi plana xwe serbilind bû, ji ber ku nexşe ji aliyê pisporan ve hatibû xêzkirin û bi hûrgiliyên herî kûr heta biçûktirîn xal hatibû rêkxistin. Heta wê demê êrîşeke wiha ya berfireh ku hikûmetê li ser deverên azadkirî pêk anîbû, li ser çiyayê Henderînê nehatibû kirin.
Plana wan a serbazî armanc dikir ku roleke girîng bide koma veqetiyayî ya Polîtburoyê, û artêş jî êrîşî çiyayên Zozik û Henderînê li devera Rewandizê bike. Bi vî awayî dê Hewlêr, Silêmanî û Kerkûk ji Mûsil, Zaxo û Dihokê bên qutkirin. Di heman demê de, derb lêdana hêzên şoreşê ji paş ve ji aliyê koma veqetiyayî ya Polîtburoyê û serokên eşîran ên girêdayî hikûmetê li deverê, û pêşveçûna wan ber bi baregeha Barzanî ve. Sererkaniya Artêşa Iraqê şeş lîwa ji nav du firqeyan ji bo vê armancê hilbijartin.
Plan hat cîbicîkirin û roja 15 nîsana 1966 ji bo êrîşa giştî hat diyarkirin, lê plan piştî ketina helîkoptera Ebdulselam Arif du roj berê û mirina wî, ango di 13 nîsana 1966 de, ji dema diyarkirî hat paşxistin. Her çend serokê nû Ebdulrehman Arif ku piştî mirina birayê xwe desthilat girtibû destê xwe, hewl da danûstandinan bike û li hev bike, lê wî nekarî serkeftinê li ser efserên payebilind ên artêşê bi dest bixe yên ku li ser cîbicîkirina plana rawestiyayî israr dikirin. Di encama zextan de, serok hat qanîkirin ku planê cîbicî bike.
Hikûmeta Iraqê du firqeyên serbazî ji bo êrîşa li ser Rewandizê amade kiribûn. Firqeya yekem ji lîwayên (1, 14, 15) pêk dihat û bi fermandariya Zekî Huseyn Hilmî bû. Firqeya duyem ji lîwayên (3, 4, 5) bi fermandariya Lîwayê Rûkn Îbrahîm Feysel El-Ensarî pêk dihat. Di destpêka meha gulanê de, di şeva 2/3 de, wan êrîşeke berfireh bi alîkariya hejmareke mezin ji kirêgirtiyan û bi piştgiriya Topxaneya Şoreşê û helîkopteran dest pê kir. Artêşa Iraqê li eniyên Kork, Geliyê Akoyan, Zozik û Henderînê pêşve çû û di van êrîşan de karî çiyayê Henderînê dagir bike. Erkê parastina deverê wê demê bi temamî li ser milê artêşa şoreşa Kurdistanê bû, lê piraniya çiyayê Henderînê di destê Pêşmergeyên Partiya Komunîst a Iraqê de bû, di heman demê de çiyayê Zozik li ser milê Partiya Dêmokrata Kurdistanê bû. Hêzên Xoşnawetî, Deşta Hewlêrê, hêzên Barzan û Pêşmergeyên deverê Zozik bi xwînê parastin. Piştî şerekî giran û berevaniyeke tund a li ser çiya, artêşê nekarî Zozik dagir bike. Ev jî ji ber berevaniya hejmarek ji fermandarên Pêşmerge bû, di nav wan de Hacî Bêroxî û Ezîz Xanî Muhacir, ji tengava Omer Axa û binîya Zozik, herwiha Topxaneya Şoreşê ku ji aliyê Halî Dolmerî û Omer Osman ve piştgiriya hêzên Pêşmerge kirin.
Derbarê vî şerî de jî, di nameyeke Îdrîs Barzanî ya ku di şeva 11-12 gulana 1966 de ji bo Mesûd Barzanî hatibû şandin, amaje dike ku yek ji wan kesên ku roleke sereke di parastina çiyayê Zozik de lîst, hêza Mam û Sû Dezeyî û fermandarê fujê hêzên Sefîn Mistefa Hacî Emîn bû. Tevî êrîşa berfireh a ku artêşa hikûmetê kiribû, fermandarên fujên hêzên Deşta Hewlêrê her yek ji Erîf Osman Yûsif û Hesen Elî bi hêz berevanî kirin û bersiva êrîşê dan. Herwiha hêzek ji Artêşa Yekem bi fermandariya Faris Kormarkî beşdar bû û roleke berçav lîst û bi vî awayî karîn berevaniya çiyayê Zozik bikin. Lê bêyî vê berevaniyê, artêşê karî gelek cihên serbazî yên stratejîk li çiyayê Henderînê dagir bike. Ji vê serketina destpêkê ya ku hikûmetê li Henderînê bi dest xist, Lîwa Seîd Hemû got: "Ez ê riha xwe neçirînim heta ku negihim Gelale".
Hêjayî gotinê ye ku Îdrîs Barzanî ji aliyê Mela Mistefa Barzanî ve wekî çavdêrê giştî yê eniya şer hatibû tayînkirin. Ev yek bi zelalî ji gelek nameyên taybet ên ku di navbera wî û fermandarên Pêşmerge yên eniyên şer de hatine guhertin, diyar dibe. Mînak nameya ku ji aliyê Îzet Silêman Beg Dergelê ve ji bo Îdrîs Barzanî hatiye şandin, nameya ku dîroka 5 gulana 1966 hildigire, wî ji rewşa Pêşmerge agahdar kir û daxwaz jê kir ku hin pêdiviyên wan dabîn bike. Roja din Îdrîs Barzanî bersiv da û hemû daxwazên wî cîbicî kirin. Di nameyeke din de ku Îdrîs Barzanî ji bo Serok Kemal, Melaîzim Rehman, Seîd Ehmed Axa Mêrgesorî, Erîf Yûnis, Mam Îlyas, Mam Sidîq û Îzet Silêman Beg şandibû, daxwaz ji wan kir: "Divê çiyayê Henderînê bi her awayî were vegerandin, heta bi xwînê jî be, ji ber ku tu rêyeke din tune". Ji aliyekî din ve, ji ber barûdoxê nişkave yê ku ji ber desteserkirina çiyayê Henderînê çêbûbû, Îdrîs Barzanî biryar da ku Faxir Hemd Axa Mêrgesorî wekî berpirsiyarê giştî yê hêzên Pêşmerge li çiyayê Henderînê tayîn bike û ji hemû fermandaran xwest ku bi her awayî bi temamî pabendî rêwerzan bin.
Piştî çend civînan di navbera fermandarên serbazî yên şoreşa Kurdistanê de, biryar hat dayîn ku eniya şer bi vî awayî were dabeşkirin:
Fesîla Ismet Dîno Zaxoyî bo eniya paşîn a gundê Pêşok, Seryeya çarem a Partiya Komunîst bo eniya şikefta Şehîdan, fesîleke din a Pêşmerge bi fermandariya Melaîzim Rehman bo eniya Qelatge û Çeqla Mîr Birahîm, û dawiya eniyan ji bo Seryeya yanzdehem a Partiya Komunîst bi fujê çarem bû. Ya yekem bi çavdêriya Mam Sidîq û ya duyem ji aliyê Îzet Silêman Beg Dergelê ve, û bi wan re hejmarek bi çavdêriya Salih Akoyî hevkariyê kirin.
Di dawiyê de di yanzdehemê gulanê de, Mela Mistefa Barzanî bi serkirdeyên eniya şer re, û piştî piştrastbûna ji serkeftinê, saet bû çarê piştî nîvro ya roja din ku saeta sifir lê da, lewma her yek ji Faxir Hemd Axa Mêrgesorî û Kemal Numan û Numan Elwanê ku bi Melazim Xidir tê naskirin û Îzet Silêman Beg serkêşiya êrîşê kirin ku piştî topbaranek tund a li ser cihên Artêşa Iraqê dest pê kir,
û Pêşmerge serkeftineke mezin tomar kir û ziyanên artêşê gihîştin nêzîkî 400 kuştî û 600 birîndar, ligel desteser-kirina hejmareke mezin ji çek û cebilxaneyan, û ji ber zêdebûna hejmara birîndarên di nava refên Artêşa Iraqê de, Mûsil û Kerkûk û Silêmanî bi term û birîndaran tije bûn, herwiha hin dibistan jî hatin valakirin da ku birîndar tê de bên bicihkirin, û hêjayî gotinê ye ku tevî ku Pêşmerge serkeftineke mezin bi dest xist, lê ji ber vê hejmara mezin a kuştiyan di nava refên Artêşa Iraqê de, û ku bûne qurbaniyên siyaseta hikûmeta Bexda, Barzanî ne kêfxweş bû ji ber ku nediwîst xwîn birije, herwiha nêrîna xwe anî ziman ku pirsa Kurd dê bi rêya danûstandinan ligel hikûmeta Iraqê bê çareserkirin.
Ziyanên Pêşmerge di şerên Hendirîn û Zozikê de şehîdbûna hejmarek ji fermandar û Pêşmergeyan li xwe girt, ji wan Naci Bêroxî, Ehmed Hacî Mihemed, Mîxaîl..., Çawûş Yûnis Hewlêrî (fermandarê serbazgehê), û Xidir Ewla Beg Dergelêyî (fermandarê serbazgehê), û Salih Mam Îlyas Rawandizî (fermandarê beşê) . . . . . . Û heşt ji endamên Pêşmerge birîndar bûn ku ew in: Elî Hênî Dergelêyî, Mistefa Qadir Çawreş, Îsmaîl Nesrullahê ku bi Mehmûd Dîktaryof tê naskirin, Hesne Şil Qereçtanî, Huseyn Mehmûd Kilêtîyî, Umer Qereçtanî, û Seîd Ebdulrezaq Dergelêyî, û Seîd Hemd Axa Mêrgesorî.. û gelekên din.
Vegeriandina van deveran ji aliyê hêzên Pêşmerge ve bi awayekî neçaverêkirî bû, ku hikûmeta Iraqê di şerê Hendirînê de rastî ziyanên madî û canî yên giran hat, şerê ku karekî serbazî yê bêhempa bû, heta nivîskarê fransî Renê Morîs, yê ku di nava şer de jiyaye, beşek taybet ji pirtûka xwe ji bo roja serkeftina Pêşmerge terxan kir, û ew wek (Roja Qiyametê) wesif kir.
Piştî bidawîbûna şerê Hendirînê, Barzanî pêşniyara agirbestê ji bo 24 saetan kir da ku rê bide binaxkirin û veguhastina termên kuştiyên Artêşa Iraqê, da ku Rêxistina Xaça Sor a Navneteweyî bikaribe vê erkê pêk bîne, ev banga Barzanî rûyê rastîn ê şoreşa Kurdistanê nîşan dide, ku şoreş dê pabendî yasaya şer û peymanên navneteweyî be, û vê bangê bertekên xweş li Cinêvê derxist.
Ev serkeftin bû sedema mikurhatina fermandarên mezin ên artêşê, wek Wazîrê Berevaniyê yê berê Ebdulazîz Eqîlî, di yekem kabîneya hikûmeta Ebdulrehman Bezzaz de, dema ku di 21-22ê Cotmeha 1966an de hat tayînkirin, û gotarek dirêj di civînên Qesra Komarî de pêşkêş kir, û tevî ku Barzanî û tevgera rizgarîxwaza Kurd û têgehên dîrokî yên şoreşa Kurd bi awayên cuda tawanbar kir, lê di beşek ji gotara xwe de got: "Dema ku me ji bo operasyona (Bihar) bi armanca pêşveçûna ber bi Barzan ve plan dikir, mimkun bû serkeftin di nav sê mehan de bê misoger-kirin eger barûdox wek xwe bimaya û ez di desthilatê de bimama, û di 13ê Nîsana 1966an de, pêşveçûna ber bi Barzan ve serkeftî bû, lê mirina Serok Ebdulselam Arif rewş vegerand rewşa xwe ya berê, lewma me berpirsiyarî radestî kesên din kir, û artêşê şerê Hendirînê bi awayekî ecêb û neçaverêkirî winda kir. Ev şikestina şermezarker Serokwezîrê berê neçar kir ku daxuyaniyek ji duwanzdeh xalan di 29ê Hezîrana 1966an de ragihîne, ku di rastiyê de daxuyaniyek bû ji bo radestbûna tam a hikûmetê bêyî ku serhildayî pê ve pabend bin".
Tevî ku ev gotar di çarçoveya berevanîkirina ji xwe de tê, lê di heman demê de mikurhatineke eşkere ye bi şikestina mezin a ku rastî Artêşa Iraqê hatiye, bi zimanê yek ji dijminên tevgera rizgarîxwaza Kurd û çareseriya aştiyane ya ji bo doza wê ya rewa.
Şerê Hendirînê yek ji girîngtirîn şerên ku hêzên Pêşmergeyên Kurdistanê tê de serkeftinên mezin di nav pênc salên şerê çekdarî ligel rêjîmên cuda yên Iraqê de bi dest xistin, ku îsbat kir ku tevgera rizgarîxwaz a gelê Kurd karîbû hêza xwe zêdetir ji berê ferz bike, wek hêzeke serbazî û faktorek ku hikûmet nikare pişguh bike.
Û bi vî awayî berevanî û êrîşa hevbeş a Partiya Komunîst û Partiya Dêmokrata Kurdistanê di şerê Hendirînê de ji bo gelê Kurdistanê mînakeke xweş a têkoşîna neteweyî ya hevbeş di navbera Kurd û Ereban de nîşan da, ji ber ku hêzên Partiya Komunîst li deverê wek beşek ji tevgera şoreşa Kurdistanê rolê xwe yê çalak bikar anîn û lîstin, di demekê de ku berê û piştî rûxandina rejîma Ebdulkerîm Qasim, baregeh ji wan re hatibûn vekirin û ji aliyê Barzanî û serkirdayetiya Siyasetmedar a Kurd ve hatibûn hewandin.
Çavkanî:1- Şivan Mihemedemîn Teha Xoşnaw, Hewlêr li navbera salên 1963 – 1970, (Çapxaneya Zanîngeha Selaheddîn- Hewlêr- 2016).
2- Ebdulla Ehmed Resûl Pêşderî, Yadêştekanim, bergê 3, belavnekiraw.
3- Gunter Dîşner, Kurd gelê le xiştebirawî xeder lê kiraw, w: Heme-Kerîm Arif, (Dezgay Aras- Hewlêr- 2004).
4- Ebdulfetah Elî Botanî, Rojnamey Evro, jimarê 51, Dihok, Temûzî 2004.
5- Renê Morîs, Kurdistan yan neman, w: Ebûbekir Salih Îsmaîl, (Çapxaneya Xanî Dihok- Dezgay Mokriyanî- Hewlêr- 2008).
6- Mesûd Barzanî, Dastanî Henderên serkewtnî bêwêne, rojnamey Xebat, jimarê: 3465, 12ê Gulanê 2010.
7- Mesûd Barzanî, Barzanî û bizûtnewey rizgarîxwazî Kurd, bergê sêyem, beşî yekem, Şoreşa Îlonê 1961-1975, çapî yekem, (2004).
8- Arşîvî Hêya Ensklopediyay Partiya Dêmokrata Kurdistanê.
9- Xazî Adil Gerdî, Pêşmergeyek le xizmet rêbazî Barzanî da... Hacî Bêroxî 1916 – 1975, bergî yekem, (Tirkî- (2021).
10- Karwan Cewher Mihemed, Îdrîs Barzanî 1944 – 1987 jiyan û rolî Siyasetmedarî û serbazî le bizûtnewey rizgarîxwazî Kurd da, (Çapxaneya Hêvî- Hewlêr- 2019).
11- Şîrzad Zekeriya Mihemed, Tevgera Neteweyî ya Kurdî li Kurdistanê Îraqê 8ê Sibata 1963 – 17ê Tîrmeha 1968, Dar Spîrîz ji bo çap û weşanê, Dihok, 2006.
12- Mehdîd Hacî, Yekemîn qonaxî şoreşî Eylûl(1961-1970), Govarî Mêjû, j: 14, Hewlêr, 2010.
13- Hawkar Kerîm Heme Şerîf, Şoreşa Îlonê, Çapxaneya Zanîngeha Selaheddîn, Hewlêr, 2012.