Di bihara sal 1966an de, Wezareta Berevaniyê ya Iraqê plan ji bo êrîşeke berfireh li ser Kurdistanê danî, ku dixwest di 15ê Nîsanê de wek sala borî pêk bîne, wan êrîşeke berfireh li beşên cuda yên Kurdistanê kirin û çend cih dagir kirin. Lê hêzên Pêşmerge li Zaxo bi serokatiya Îsa Siwar û Remezan Îsa xwe ji bo operasyoneke fedayî amade kirin da ku hêzên hikûmetê nefikirin ku hêzên Pêşmerge nekarîn li hember êrîşên wan bisekinin. Ew ne tenê di rewşa berevaniyê de ne, belkî dikarin çalakiyên fedayî jî di kûrahiya hêzên hikûmetê de pêk bînin. Û ji bo vê armancê, wan plan ji bo êrîşekê li sînorê bajarê Zaxo, li ser peravên Nêrgizê, ku xalek girîng a derbaskirina serbazî bû, danîn.
Nêzîkî 400 Pêşmerge xwe bi çek û cebilxaneyan ji bo pêkanîna vê erkê amade kirin, û di Adara 1966an de dest bi tevgerê kirin ji bo derbaskirina dûrahiyek dirêj û nêzîkbûna cihê mebest. Û di rêya xwe de, ya ku rêya sereke ya di navbera Zaxo û Hesen Awa de derbas dibû, bi şev di baregehên Artêşa Iraqê re derbas bûn da ku bigihîjin cihan nêzîkî cihê ku dixwestin operasyonê lê pêk bînin. Bi hatina rojê re Pêşmerge li cihan veşartî heta derengiya êvarê man, paşê nêzîkî baregehên serbazî yên hikûmetê li nêzî Nêrgizê bûn.
Hêzên Pêşmerge dest bi amadekarîya êrîşkirina li ser baregehên artêşê bi planeke xurt kirin. Wan topên xwe ber bi baregehan ve danîn û şer di derengiya êvarê de dest pê kir. Di destpêka êrîşê de wan cihên serbazî û baregeh bi topên 120 mm topbaran kirin paşê hêzên Pêşmerge êrîşî baregeh û cihên Artêşa Iraqê li herêmê kirin. Hêzên Artêşa Iraqê berxwedaneke lawaz nîşan dan, qada şer piştî qada şer ket destê Pêşmerge heta ku baregeh bi temamî hatin kontrolkirin.
Di vê operasyona fedayî de, baregeheke serbazî ya Artêşa Iraqê bi hemû amûrên xwe ket destê Pêşmerge û du tabûrên sîxurên ereb (caş) bi temamî hatin wêrankirin. Ziyanên hêzên hikûmetê wiha bûn:
1. Desteser-kirina temamî ya baregeha serbazî ya Nêrgizê.
2. Wêrankirina tabûreke serbazî û du tabûrên sîxurên ereb (caş)
3. Kuştina nêzîkî 100 serbaz û sîxurên ereb (caş).
4. Girtina (86) serbaz û sîxuran (caş), û ew bo deverên azadkirî hatin veguhestin.
Destkeftî:1. Desteser-kirina 70 perçe çekên cuda.
2. Desteser-kirina hejmareke mezin ji cebilxane û amûrên serbazî
Hêjayî gotinê ye ku tenê yek birîndar ji hêzên Pêşmerge di vî şerî de hebû.
Piştî bidawîbûna şer û serkeftina operasyona fedayî, hêzên Pêşmerge vegeriyan baregeha xwe bêyî ku ziyan bigihîje wan, tevî ku hikûmetê kemîn ji wan re li çend cihan bi hêzên zêde bi mebesta tolhildanê danîbûn. Lê Pêşmerge baş amade bûn û zanyariyên wan ên baş li ser hemû herêmê hebûn û dema nûçe bihîstin, rêya xwe guhertin û bi rêyeke din re derbas bûn.
Melbenda Nêrgizê serkeftineke bêhempa ya Pêşmerge bû û di heman demê de destkeftiyeke mezin a şoreşê li ser artêşa hikûmetê bû. Ji aliyekî din ve, roleke wê ya bibandor di bilindkirina moralê Pêşmerge de hebû. Û hikûmetê jî dît ku hêzên Pêşmerge dikarin bigihîjin her cihê nêzîk û dûr ji bo pêkanîna çalakiyên Pêşmerge her kengê bixwazin.
Hêjayî gotinê ye ku ev serkeftin û serkeftinên din ên Pêşmerge li ser Artêşa Iraqê li deverên cuda, hikûmet neçar kir ku guh bide daxwazên Kurdî û gera din a danûstandinan dest pê bike.
Çavkanî:1- Arî Kerîm, Çend lapereyên zindî di şoreşa Îlonê da, Çapxaneya Xebat, Duhok 1999.
2- Mesûd Barzanî, Barzanî û bizava rizgarîxwaza Kurd, berga sêyem, beşa yekem, şoreşa Îlonê 1961-1975, ç: yekem 2004.
3- Hawkar Kerîm Heme Şerîf: Şoreşa Îlonê, Çapxaneya Zanîngeha Selahedîn, çapa yekem, Hewlêr, 2012.
4- Îbrahîm Celal, Başûrê Kurdistanê û şoreşa Îlonê binyatnan û hilweşandin 1961- 1975, çapa çarem, 2021.