Jînenîgarî

Pîrmûs Emer di sala 1916an de li gundê Herorê yê ser bi nahiyeya Kanî Masî ya qezaya Amêdiyê li parêzgeha Dihokê ji dayik bûye. Piştî gihîştina Yekîtiya Sovyetê, ji ber temenê xwe yê mezin nekarî beşdarî zanîngehê bibe û di kar de berdewam kir. Li Yekîtiya Sovyetê du caran zewicî; cara yekem bi Xedîceyê re û keçek bi navê (Xalidê) wan çêbû. Dema vegeriya Kurdistanê, Xedîceyê red kir ku bi wî re vegere. Cara duyem bi (Sidqîye Nîşan Mihemed) re zewicî ku ji Komara Azerbaycanê bû, du keç û kurek bi navê (Remezan Pîrmûs) ku di sala 1955an de ji dayik bûye, ji wan re çêbûn. Di sala 1977an de piştî şikestina Şoreşa Eylûlê ji aliyê hikûmeta Iraqê ve bo Kanî Masî hat veguhestin. Di sala 1977an de bo komelgeha Tilkeberê hat veguhestin, paşê pênc salan li (Çîş) ma, dûre çû (Cem Sîda). Di dema êrîşên hikûmeta Iraqê de, bi malbata xwe re li şikeftekê penaber bû û du salan li wir ma. Di 23ê adara 1997an de li bajarê Zaxo koça dawî kir. 

Rûpelên têkoşînê

Pîrmûs Emer di sala 1943an de tevlî refên Şoreşa duyema Barzan bû û beşdarî şerên Bilê, Rêzan û Barzan bû. Di 6ê mijdara 1943an de beşdarî girtina baregeha polîsan a Gorto bû. Di 19ê tebaxa 1945an de bi biryara Dadgeha Serbazî ya Iraqê, hemû mal û milkên wî yên veguhêz û neveguhêz hatin desteserkirin. Di 5ê îlonê 1945an de beşdarî girtina baregeha polîsan a Meydan Mûrîk bû. Di 11ê mijdara 1945an de, piştî şikestina Şoreşa duyema Barzan, bi Mistefa Barzanî û hevsengerên xwe re derbasî Rojhilatê Kurdistanê bû. Piştî damezrandina Komara Kurdistanê li Mehabadê, di 31ê adara 1946an de di nava hêza Barzan de parastina Komarê kir.

Piştî hilweşîna Komara Kurdistanê li Mehabadê û vegera Barzanî ji Rojhilatê Kurdistanê bo Başûrê Kurdistanê, ew beşdarî şerên Neqede û Şino yên li Rojhilatê Kurdistanê bû. Ew di nava hevsengerên Pêşmerge de bû û di 19/4/1947an de bi rêya (Xakurkê û Deşta Berazgirê) derbasî axa Bakurê Kurdistanê û ji wir jî derbasî herêmên Şîrwan û Mizûrî bû.

Piştî vegera wan, General Mistefa Barzanî di 15/5/1947an de li gundê Arkûşê bi hevsengerên xwe re civînek li dar xist û ew li ser mayîn an çûna bo Yekîtiya Sovyetê azad hiştin. Li wir hemû hevsengerên wî biryar dan ku berdewam bikin û berê xwe bidin Yekîtiya Sovyetê. Di 23ê gulana 1947an de bi General Mistefa Barzanî re çû Yekîtiya Sovyetê. Beşdarî şerên Qetûr û Pira Makû bû û piştî westandineke mezin, di 18ê hezîrana 1947an de derbasî çemê Aras bû ku li ser sînorê di navbera Îran û Yekîtiya Sovyetê de ye.

Piştî gihîştina wan bo Yekîtiya Sovyetê, di 19ê hezîrana 1947an de, ew û hemû hevsengerên wî li bajarê Naxçivanê yê Komara Azerbaycanê bo heyama çil rojan li komelgeheke vekirî ya bi têlên dirî dorpêçkirî hatin girtin û ji aliyê leşkeran ve hatin parastin. Ji aliyê xwarin, cil û berg û veguhastinê ve wek dîlên şer bi wan re hat kirin. Bi biryara hikûmeta Sovyetê paşê li herêmên Axdam, Laçîn, Eylox û Kelbecerê yên Komara Azerbaycanê hatin belavkirin. Di 10ê kanûna pêşîn a 1947an de bo kampên li ser Deryaya Xezerê li paytexta Komara Azerbaycanê Bakûyê hatin veguhestin. Di 23ê heman mehê de cilên serbazî wergirtin û rojane heşt saetan bi çavdêriya efserên Komara Azerbaycanê perwerdeya serbazî didîtin. Di heman demê de, rojane çar saetan ji aliyê hin hevsengerên xwe yên xwendewar ve dersên zimanê Kurdî werdigirtin.

Piştî reftarên xerab ên Cefer Baqirov li hember hevsengerên wî, Barzanî biryar da ku koma xwe ya serbazî di 29ê tebaxa 1948an de ji Azerbaycanê bo komelgeha Cercoq a nêzî paytexta Ozbekistanê Taşkentê veguhezîne, li wir perwerdeya xwe ya serbazî berdewam kirin.

Di adara 1949an de, ew û hevsengerên wî bi rêya trênê bo gundên hevkariyê yên Yekîtiya Sovyetê hatin belavkirin û di çandiniyên Kolxozê de (erdê ku xelkê ji hikûmetê kirê dikir û piştre para hikûmetê didan) kar kirin.

Piştî hewldanên mezin û şandina çend nameyan ji aliyê General Barzanî ve bo Stalîn, Stalîn di dawiyê de nameyek wergirt ku tê de Barzanî behsa êş û azarên hevsengerên xwe dikir. Wî tavilê biryar da ku komîsyonek bo lêkolîna rewşa hevsengerên Barzanî were avakirin. Biryara komîsyonê di dawiyê de ew bû ku ew li bajarê Fêrêvskî bên komkirin, lewma di mijdara 1951an de çû bajarê Fêrêvskî yê Sovyetê.

Piştî Şoreşa 14ê tîrmeha 1958an li Iraqê û vegera General Mistefa Barzanî, di 25ê sibata 1959an de li gorî madeyên (3) û (7) û xala (a) ya madeya (10) û kar bi madeya (11) li gorî yasaya hejmar (19) a sererastkirî ya sala 1959an, efûya giştî wî û hevsengerên wî girt.

Di sala 1958an de Komara Iraqê bi serokatiya Ebdulkerîm Qasim hat damezrandin. Di 16ê nîsana 1959an de bi keştiya Krozya bi rêya bendera Besrayê ya li başûrê Komara Iraqê bi hevsengerên xwe re vegeriya Kurdistanê. Li Hewlêrê bi cih bû û piştî çend mehan çû Amêdiyê û ji wir jî çû Heror û Siyartoyka.

Di sala 1961an de beşdarî Şoreşa Eylûlê bû. Di sala 1988an de di dema destpêkirina operasyona Enfalê ji aliyê hikûmeta Iraqê ve bo herêma Behdînanê, penaberî Tirkiyeyê bû û li (Aroş) bi cih bû. Paşê li komelgeha Mûş û Mêrdînê ya li Bakurê Kurdistanê hat bicihkirin. Di sala 1992an de vegeriya Başûrê Kurdistanê. Di 16ê tebaxa 1996an de di çarçoveya pîrozbahiyên Yûbîla Zêrîn de, ji aliyê Serok Mesûd Barzanî ve Madalyaya Barzanî jê re hat dayîn, wek rêzgirtinek bo têkoşîn û qurbanîdana wî di Şoreşa duyema Barzan de, di Komara Kurdistanê de, hevsengeriya wî ya bo General Mistefa Barzanî bo Yekîtiya Sovyetê û herwiha beşdariya wî di Şoreşa Eylûlê.

Çavkanî:

1. Hamîd Gewherî, Mîdalyaya Barzanî bilindtirîn xelata rêzgirtinê, berga yekem, (Hewlêr - Çapxaneya Hacî Haşim - 2015z).

2. Hikûmeta Herêma Kurdistanê, Wezareta Plankirinê, Yekîneyên kargêriyên parêzgehên Herêma Kurdistanê û hejmara malbat û niştecihan, Hewlêr, 2009z.

3. Hemîd Gerdî, Pûxteya dîroknamê, çapa yekem, (Hewlêr - Dezgeha çap û weşana Aras - Çapxaneya Wezareta Perwerdeyê - 2004z).

4. Heyder Farûq El-Samirraî, Ziya Cefer û rola wî ya siyasî û aborî li Iraqê, (Londûn – Darulhîkme - 2016m).

5. Rêkar Mizûrî, Jinen Ros û raguhastin û Enfal û komkujî, çapa yekem, (Hewlêr – Çapxaneya Menare - 2010z).

6. Şeban Elî Şeban, Hinek zanyariyên siyasî û dîrokî, çapa sêyem, (Hewlêr - Çapxaneya Rojhilat - 2013z).

7. Şewket Şêx Yezdîn, Yûbîla Zêrîn a Pêşmerge, (Pîrmam - Çapxaneya Xebat - 1996z).

8. Qaîd Mîro Mîrozî, Şerê Gortoyê di 6ê mijdara 1943an de, Kovara Dengê Pêşmerge, organa Mekteba Rêxistina Pêşmerge, hejmar 43, Pîrmam, Çapxaneya Rewşenbîrî, 31ê tîrmeha 2001.

9. Karwan Mihemed Mecîd, Barzaniyan ji Mehabadê bo Sovyetê, çapa yekem, (Silêmanî - Çapxaneya Peywend - 2011z).

10. Kovara Hetaw, hejmar 154, sala şeşem, Hewlêr, Çapxaneya Kurdistan, în, 15ê nîsana 1959.

11. Di çarçoveya ahengên Yûbîla Zêrîn de, Serok Mesûd Barzanî mîdalyaya Barzanî dide têkoşeran û dayikên şehîdan, Kovara Gulan, organa Partiya Demokrat a Kurdistanê, hejmar 84, Hewlêr, 1ê îlona 1996z.

12. Di bîranînên fermandarê şehîd Hesoyê Mîrxanê Zaxoyî de, 62 roj bi Barzanî re, çûna barzaniyan bo Yekîtiya Sovyetê, çapa yekem (Hewlêr - Çapxaneya Rewşenbîrî - 1997z).

13. Lîp Ebdulmuhsîn Cewad El-Zubeydî, Şoreşa 14ê Tîrmeha 1958an li Îraqê, (Bexda - Dar El-Reşîd lil-Neşr - 1979m).

14. Mesûd Barzanî, Barzanî û Tevgera Rizgariya Kurd 1931-1958, (Duhok - Çapxaneya Xebat - 1998z).

15. Necef Qulî Pesyan, Ji Mehabada xwînawî heta beravên Arasê, w. Şewket Şêx Yezdîn, çapa yekem, (Pîrmam - Yûbîlê Zêrîn ê Partiya Demokrat a Kurdistanê - 1996z).

16.Arşîva Desteya Ensîklopediya Partiya Demokrat a Kurdistanê.