Hacı Ömeran, Erbil şehrinin kuzeydoğusunda, 183 km uzaklıkta, Çoman ilçesine bağlı, Kürdistan Bölgesi ile İran İslam Cumhuriyeti sınırında yer almaktadır. Bölgenin coğrafi konumu, birçok önemli tarihi olaya tanıklık etmesine neden olmuştur; özellikle Kürdistan devrimlerinde önemli bir rol oynamıştır. Bunların en belirgini şunların patlak vermesidir: Eylül Devrimi (1961 ile 1975 yılları arasında) Molla Mustafa Barzani önderliğinde. Gulan Devrimin'in yeniden patlak vermesinde de devrimin ilk şehidi bu sınırda Şehit Seyit Abdullah adıyla 1976 yılı Mayıs ayının 26'sinde verildi. Bunun dışında başka savaş ve destanlar da orada yaşandı. (1980 ile 1988 yılları arasında) Hacı Ömeran ve köyleri, sekiz yıllık İran-Irak savaşı nedeniyle 3 yıl boyunca tamamen yerle bir edildi. Daha sonra 1991 baharında, Kürt halkının büyük ayaklanmasıyla bölge tamamen yeniden inşa edildi.

Gulan Devrimi'nin yeniden başlamasından sonra Kürdistan Demokrat Partisi Politbürosu'nun karargahı, Doğu Kürdistan'ın Hani (Piranşehr) bölgesindeki Kewper köyündeydi. O dönemde Hacı Ömeran'daki Irak ordusuna ait topçu birliği, rastgele top atışlarıyla onları rahatsız ediyordu. Bu nedenle devrim liderliği, bu topçu birliğinin uzaklaştırılması gerektiğine karar verdi. Bu görev için Zakri Yahya Han, Yasin Berohi, Ahmet Keşxe Gılali, Hasan Ağa Zivei ve Ömer Osman komutasındaki yaklaşık 60 Peşmerge görevlendirildi. Güç, Hacı İbrahim vadisinden Küçük Kandil'e yükselerek Kodo Dağı'na doğru ilerledi. Bulundukları yer Hacı Ömeran, Rayat, Çoman ve çevresine tamamen hakimdi. Oradan İran devleti topçusuna, Hacı Ömeran'daki Irak rejimine ait topçu taburunu ve kışlasını bombalamaya başlamaları talimatını verdiler. Yer tespiti yapıldıktan sonra iki-üç gün boyunca Irak ordusunun kışlası ve topçu birliği hassas bir şekilde bombalandı. Bombardıman sonucunda daha fazla dayanamayan birlik, ağır kayıplar vererek geri çekilmek zorunda kaldı. 

Devrim liderliği, Irak ile İran arasındaki savaşın zorlu bir aşamaya girdiğinden emin olduğunda, bu fırsattan yararlanmanın gerekli olduğuna karar verdi. Bu amaçla devrimin askeri komutanlarıyla bir toplantı yaparak iki devlet arasındaki savaşı tartıştılar. Elde edilen bilgilere göre, savaş nedeniyle sınır bölgelerinde yoğun bir askeri güç kalmamıştı, bu yüzden bu bölgelerin devrim kontrolüne girmesinin iyi olacağı kanaatine varıldı. Bu fikri gerçekleştirmek için devrim liderliği, Hacı Ömeran'ı kurtarmak amacıyla saldırı düzenlenmesine karar verdi. Ancak bir sorunları vardı; o dönemde bölgedeki tepeler İran Kürdistan Demokrat Partisi'nin elindeydi.

1980 yılı Ekim ayının 17'ünü 18'ine bağlayan gece, Kürdistan Demokrat Partisi Peşmergeleri, Irak topçusunun desteğiyle Hani (Piranşehr) askeri kışlasına saldırı düzenledi ve yoğun bir şekilde topa tuttular. Saldırıdan sonra Demokrat Parti güçleri Hacı Ömeran'ı terk etti. Ardından devrim liderliği Peşmerge güçlerini bölgedeki tepelere gönderdi ve bu saldırıda yardım etmeleri için İran hükümetinden talepte bulundu. Her ne kadar onay verseler de, yardım beklenildiği düzeyde olmadı. Kürdistan Demokrat Partisi Başkanı Mesut Barzani'nin Peşmerge sorumlularıyla yaptığı toplantıdan sonra saldırı görevleri şu şekilde belirlendi:

  • Ali Halil, Sabri Nerwey, Ali Şaban ve Necmeddin Goroni, Ali Halil'in eksen sorumluluğunda Çoman-Hacı Ömeran yoluna baskı yapmak üzere Ene ve Meran vadisi için görevlendirildiler.

  • M. Ali ve 2. Bölük güçleri, Gundejor tarafından Rayat yoluna indiler.

  • Hamid Efendi ve Arif Yasin ile 4. Bölük, Tahsin Nerwey ve Abdurrahman Taha, Hacı Ömeran'ın doğusundaki Siber vadisi için görevlendirildiler.

  • Hıso Mirhan Jajoki'ye Şiwereş'in kontrolü emanet edildi.

  • 2. Bölük güçlerinden Resul Feqe, Abdullah Kado, Feyzo Selim Han ve Molla Resul'e Hacı 

       Ömeran yolu güzergahı olarak belirlendi.

  • Hacı Berohi ve Reşid İsomeri, yedek güç olarak Qemtere'de kaldılar.

  • Dr. Roj Nuri Şaweis, Reis Abdullah, Azad Berwari ve Fettah Ağa'ya savaşın saha komutanlığı ve yönetimi emanet edildi. 

1980 yılı Kasım ayının 11'sinde saldırıya dair tüm hazırlıklar tamamlandı ve her birlik kendi görev yerine hareket etti. İran devletinin savaşa desteği; Irak ordusunun kışlalarının topa tutulması, lojistik destek ve şehitler ile yaralıların helikopterle taşınması şeklindeydi. Ayrıca Irak ordusuna ait helikopterlerin savaşa müdahalesi durumunda İran'ın savaş uçaklarıyla Peşmerge'ye destek vermesi kararlaştırıldı; ancak vaat etmesine rağmen bu destek yeterli seviyede gerçekleşmedi. Hükümet güçlerinin durumu Peşmergelerin anladığından daha güçlü olsa da ve edindikleri bilgiler bu yönde olsa da, önlerindeki en büyük engel kar ve soğuktu.

1980 yılı Kasım ayının 15'unda saldırı başladı. İlk başta İran topçusu, Peşmerge tarafından hedef tespiti yapılan yerleri bombaladı ancak bu, beklentiyi karşılamadı. Hatta bir seferinde neredeyse Şiwereş tepesindeki Peşmergeleri vuracaklardı. Siber ekseninde üç önemli nokta Peşmergelerin eline geçti ve beş asker esir alındı. Ancak tepelerde kar ve fırtına nedeniyle zor durumda kaldılar. Başlangıçta saldırı çok başarılı bir şekilde ilerledi; Peşmergeler Hacı Ömeran'dan camiye kadar olan bölgeyi kontrol altına aldılar. Çok sayıda Irak ordusu askerinin cesedi savaş alanında kalmıştı ancak Fettah Ağa ve Hacı Berohi'nin gücünden birkaç Peşmergenin bombardıman sonucu şehit düştüğü haberi yayıldığında harekatın hızı kesildi. 

Peşmerge'nin bu destanı 48 saat sürdü, birçok yer Peşmerge'nin eline geçti ancak kar yağışı nedeniyle yolun kapanması ve Peşmerge'nin soğuk ve dondurucu hava yüzünden orada tutunmasının zor olması sebebiyle geri çekilme kararı alındı. Ayrıca rejimin Diana'daki büyük bir gücü Peşmerge'ye saldırmak için hazır bekliyordu. Irak ordusunun bu savaştaki kayıpları ölü ve yaralı olarak 70 askerin üzerindeydi; bunun yanı sıra beş esir ile bir miktar silah ve mühimmat Peşmerge'nin eline geçti. Saldırıyı durdurma kararı alındıktan sonra Peşmerge güçleri geri çekildi, Irak ordusuna bağlı komando güçleri eski yerlerine döndü. Peşmerge güçleri, Doğu Kürdistan toprakları içinde yer alan Temerçiyan köyünde bir ay boyunca kaldı, ancak nöbet için bölgedeki tepelere çıkıyorlardı.

 Peşmerge güçlerinin bu savaştaki kayıpları 14 şehit ve 26 yaralıydı ki bunların çoğu Irak ordusunun topçularının yoğun bombardımanı sonucunda meydana geldi. Barzani ve Kürt Özgürlük Hareketi kitabında da belirtildiği üzere, Irak hükümet güçlerinin durumu, Peşmerge'nin kendilerine ulaşan bilgilere dayanarak anladığından daha güçlüydü. Bir yandan bu durum, diğer yandan da mevsimin soğuk ve dondurucu havası, Peşmerge'nin Hacı Ümran'ı tamamen ele geçirip özgürleştirmesini, özellikle de tepelerde kalıcı olarak kalmasını engelledi.                   

Kaynaklar:

  1. https://www.hawlergov.org/app/ar/node/405

  2. Ömer Osman, Jiyani Kurdik, Birinci ve İkinci Cilt, Mukriyan Basımevi, İkinci Baskı, Erbil-2008. 

  3. Mesud Barzani, Barzani ve Kürt Özgürlük Hareketi, Dördüncü Cilt 1975 – 1990 Gulan Devrimi İkinci Bölüm Birinci Baskı, Roksana Basımevi, 2021.  

  4. Gazi Adil Gerdi, Peşmergeyek le Xizmet Rêbazi Barzanida Heci Biroxi, İkinci Cilt, İkinci Baskı, Türkiye, 2021.

  5. Hacı Mirhan Dolemeri, Geran Bedwayi Dadperwerida, İkinci Cilt, İkinci Baskı, Kürdistan- 2021.