ژیاننامە
لە ساڵی ١٩٢٠ لە گوندی تەل لە ناحیەی بارزان لە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای هەولێر لەدایکبووە، لە یەکێتی سۆڤیەت هاوسەرگیری لەگەڵ تامارا عباس کردووە. کچێکیان هەبووە بە ناوی زەینەب کە لە ساڵی ١٩٥٧ لەدایکبووە. لە ١٢ی حوزەیرانی ١٩٦٣ تا ٢٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٦٣، تامارا عباس لەگەڵ دوو منداڵ لە هەولێر لەلایەن حکومەتی العراق دەستگیرکران بەو تۆمەتەی کە هاوسەرەکەی هاوڕێی مصطفى بارزاني و پێشمەرگە بووە، براون بۆ زیندان و دواتر لە گەڕەکی سەیداوە ژیاوە و لەژێر چاودێریدا بووە و لە ساڵی ١٩٦٥ گەڕاوەتەوە بۆ یەکێتی سۆڤیەت، و لە ساڵی ١٩٨٨ لە کۆمەڵگەی قوشتەپەی هەولێر کۆچی دوایی کردووە.
بیرەوەری خەبات
لە ٢٣ی ئایاری ١٩٤٧، یاوەری جەنەڕاڵ مصطفى بارزاني بوو بۆ یەکێتی سۆڤیەت و بەشداری لە شەڕی ڕووباری قتور و شەڕی پردی ماکۆ کرد، و دوای زۆر ناخۆشی و ماندووبوون، لە ١٨ی حوزەیرانی ١٩٤٧ لە ڕووباری ئاراس پەڕییەوە بۆ یەکێتی سۆڤیەت، کە دەکەوێتە سەر حدود نێوان ئێران و یەکێتی سۆڤیەت.
دوای گەیشتن بە یەکێتی سۆڤیەت، لە ١٩ی حوزەیرانی ١٩٤٧، لەگەڵ هەموو هاوڕێکانی لە شاری نەخچەوانی کۆماری ئازەربایجان، بۆ ماوەی چل ڕۆژ، لە ناوچەیەکی چۆڵەوانیدا دانران کە بە تەلی دڕکدار دەوردرابوو، و لەلایەن سەربازانەوە پاسەوانی دەکران، و سەبارەت بە خۆراک، جلوبەرگ و هاتوچۆ وەک دیلی جەنگ مامەڵەیان لەگەڵ دەکرا. دواتر، بە بڕیاری حکومەتی سۆڤیەت، بەسەر ناوچەکانی ئاغدام، لاچین، ئایۆلاخ و کەلبەجەر لە کۆماری ئازەربایجان دابەشکران. لە ١٠ی ئایاری ١٩٤٧ گواسترانەوە بۆ بنکەیەکی سەربازی لەسەر دەریای خەزەر لە باکۆ، پایتەختی ئازەربایجان، و لە ٢٣ی هەمان مانگ جلوبەرگی سەربازییان پێدرا و ڕۆژانە هەشت کاتژمێر لەژێر چاودێری ئەفسەرانی ئازەربایجانی ڕاهێنانیان پێدەکرا. لە هەمان کاتدا، ڕۆژانە چوار کاتژمێر لەلایەن هەندێک لە هاوڕێ خوێندەوارەکانیانەوە وانەی زمانی کوردییان پێدەوترا.
دوای مامەڵەی خراپی جەعفەر باکیرۆڤ لەگەڵ هاوڕێکانی، بارزانی بڕیار دەدات کەمپە سەربازییەکەی لە کۆماری ئازەربایجانەوە بگوازێتەوە، لە ٢٩ی ئابی ١٩٤٨، بۆ کەمپی چیرچیک لە نزیک "تاشکەند"ی پایتەختی کۆماری ئۆزبەکستان، کە لەوێ درێژە بە ڕاهێنانە سەربازییەکانیان دەدەن.
لە ئازاری ١٩٤٩ ئەو و هاوڕێکانی بە شەمەندەفەر بەسەر گوندە لادێییەکانی یەکێتی سۆڤیەتدا دابەشکران و لە کۆلخۆز (زەوییەک کە خەڵک لە حکومەتیان وەردەگرت و دواتر پشکی حکومەتیان دەدایەوە) کاریان کرد.
دوای هەوڵێکی زۆر و چەندین نامەی جەنەڕاڵ بارزانی بۆ ستالین، دواجار نامەیەک دەگاتە دەستی ستالین کە تێیدا بارزانی باسی کێشەی هاوڕێکانی دەکات و دەستبەجێ بڕیار دەدات لیژنەیەک پێکبهێنێت بۆ لێکۆڵینەوە لە دۆخی هاوڕێکانی بارزانی، و دواجار بڕیاری لیژنەکە ئەوە دەبێت کە هەموویان لە شاری ڤریڤسکی نیشتەجێ بکرێن، بۆیە لە تشرینی دووەمی ١٩٥١ دەچێتە شاری ڤریڤسکی سۆڤیەت.
دوای شۆڕشی ١٤ی تەمموزی ١٩٥٨ لە العراق و گەڕانەوەی جەنەڕاڵ مصطفى بارزاني، لە ٢٥ی شوباتی ١٩٥٩، ئەو و هاوڕێکانی کەوتنە بەر لێبوردنی گشتی بەپێی ماددەکانی ٣ و ٧ و بڕگەی (أ) لە ماددەی دەیەم و کارکردن بە ماددەی ١١ بەپێی یاسای هەموارکراوی ژمارە ١٩ی ساڵی ١٩٥٩.
لە ساڵی ١٩٥٨، کۆماری العراق بە سەرۆکایەتی عەبدولکەریم قاسم دامەزرا، و لە ١٦ی نیسانی ١٩٥٩، ناوبراو لەگەڵ هاوڕێکانی لە ڕێگەی کەشتی گرۆزا لە ڕێگەی بەندەری بەسرە لە باشووری العراق گەڕانەوە کوردستان. لە ساڵی ١٩٦٣ بەشداری لە ثورة أيلول کرد.
سەرچاوەکان:
- حه‌مید گه‌ردی، پوخته‌ی مێژوونامه، چاپی یه‌كه‌م، (هه‌ولێر - ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی ئاراس - چاپخانه‌ی وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده - ٢٠٠٤ز).
- ڕێكاری مزویری، ژنێن رۆس و ڕاگواستن و ئه‌نفال و كۆمه‌لكوژی، چاپی یه‌كه‌م، (هه‌ولێر – چاپخانه‌ی مناره - ٢٠١٠ز).
- عه‌بدولڕه‌حمان مه‌لا حه‌بیب ئه‌بوبه‌كر، عه‌شیره‌تی بارزان له نێوان ١٩٣١-١٩٩١، چاپی یه‌كه‌م، (هه‌ولێر - چاپخانه‌ی وه‌زاره‌تی رۆشنبیری - ٢٠٠١ز).
- كاروان محه‌مه‌د مه‌جید، بارزانییه‌كان له مه‌هاباده‌وه بۆ سۆڤێت، چاپی یه‌كه‌م، (سلێمانی - چاپخانه‌ی په‌یوه‌ند - ٢٠١١ز).
- گۆڤاری هه‌تاو، ژماره ١٥٤، ساڵی شه‌شه‌م، هه‌ولێر، چاپخانه‌ی كوردستان، هه‌ینی، ١٥ نیسانی ١٩٥٩.
- له یادداشتی فه‌رمانده‌ی شه‌هید حه‌سۆ میرخان ژاژۆكی، ٦٢ رۆژ له‌گه‌ڵ بارزانی دا چوونی بارزانییه‌كان بۆ یه‌كێتی سۆڤێت، چاپی یه‌كه‌م (هه‌ولێر - چاپخانه‌ی رۆشنبیری - ١٩٩٧ز).
- لیث عبدالمحسن جواد الزبیدي، ثورة ١٤ تموز ١٩٥٨ في العراق، (بغداد - دارالرشید للنشر - ١٩٧٩م).
- مسعود بارزانی، بارزانی و بزوتنه‌وه‌ی رزگاریخوازی كورد ١٩٣١-١٩٥٨، (دهۆك - چاپخانه‌ی خه‌بات - ١٩٩٨ز).
- نه‌جه‌ف قولی پسیان، له مهابادی خوێناوییه‌وه هه‌تا لێواره‌كانی ئاراس، و. شه‌وكه‌ت شێخ یه‌زدین، چاپی یه‌كه‌م، (پیرمام - یۆبیلی زێڕینی پارتی دیموكراتی كوردستان - ١٩٩٦ز).
- ئـ.د.ئـ، فایلی ژماره AI-10، لیستی هه‌ڤاڵانی مسته‌فا بارزانی بۆ یه‌كێتی سۆڤێت، به‌ڵگه‌نامه له‌لایه‌ن سه‌گڤان هاڵۆ پێشكه‌ش كراوه، ٢٠١٦ز.
- ئـ.د.ئـ، فایلی ژماره HB-50، پارتی دیموكراتی كوردستان، باره‌گای بارزانی، لێژنه‌ی باڵای ناوچه‌ی بارزان، فۆرمی جەوهەر محەمەد عه‌لی عه‌بدوڵا، پیرمام، ١ تشرینی دووه‌می ٢٠١٨ز.
- ئیسماعیل گونده‌رۆژی، ئه‌و ئافره‌ته ڕووسانه‌ی كه هاوسه‌ریان پێشمه‌رگه بوون و كه‌وتنه‌به‌ر ڕه‌شگیری، ئۆرگانی پارتی دیموكراتی كوردستان، رۆژنامه‌ی خه‌بات، ژماره ٣٤٦١، هه‌ولێر، ٣ ئایاری ٢٠١٠ز.