داستانی کۆرێ یەکێکە لەو شەڕ و پێکدادانە چارەنووسسازانەی کە پێشمەرگەی کوردستان لە ٧-١١ی نیسانی ١٩٩١دا لە دژی سوپاى عێراق تۆماری کرد، دوای ئەوەی سوپاى عێراق لە بەهاری ١٩٩١دا لە بەرامبەر هێزی پێشمەرگەی بەرەی کوردستان و شەپۆلی خۆپیشاندانە جەماوەرییەکان لە باشووری کوردستان تێکشکێنرا و هەموو شار و شارۆچکەکانی باشووری کوردستان ڕزگارکران، سوپاى ڕژێم لە ماوەیەکی کەمدا لەلایەن هێزە هاوپەیمانەکانەوە ڕووناکی سەوزی بۆ هەڵکرا و لە ٢٧ی ئاداری ١٩٩١دا لە کەرکووکەوە لە دژی پێشمەرگە شەڕی کرد و زۆرێک لە شار و شارۆچکەکانی خستە ژێر کۆنترۆڵی خۆیەوە تا گەیشتە دۆڵی کۆرێ، لەم ناوچە سەختەدا، هێزی پێشمەرگە هێڵێکی بەرگریی بەهێزیان دروست کرد، بۆ ڕێگریکردن لە پێشڕەویی سوپاى عێراق، بە دوو هێرشی گەورەی پیادە بە پاڵپشتی تانک، تۆپ، ئۆتۆمبێلی زرێپۆش و هەلیکۆپتەری شەڕ هێرشیان کردە سەر شارۆچکەی کۆرێ، بەڵام بە توندی تێکشکێنران.
پێشهاتەکانی ڕوودانی داستانی کۆرێدوای شەڕی هەشت ساڵەی نێوان عێراق و ئێران، ڕژێمی بەعس خۆی وەک هێزێکی جیهانی نیشان دەدا، لووتبەرزی و قۆرتییەکەی سنووری مرۆڤایەتی تێپەڕاندبوو، پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ، پێشێلکردنی ژیانی سڤیل، تێپەڕاندنی سنوورە نێودەوڵەتییەکان بە ئامانجی داگیرکاری بە ئۆپەراسیۆنی سەربازی بە بیانووی ئەوەی خاوەنی هێزێکی گەورەی سەربازییە و لە ڕووی ژمارە و چەکەوە لە جیهاندا پێنجەمین گەورەترین سوپا بوو (گەردی، ٢٠٢١، ٣٠٥). ئەمە بوو بە هۆکارێکی گرنگ لە هێرشی ڕژێمی بەعس بۆ سەر کووەیت لە ٢ی ئابی ١٩٩٠دا و لە ماوەی ٢٤ کاتژمێردا وڵاتەکەی کۆنترۆڵ کرد. ئەم هەموو ڕووداوانە بوون بە هۆی ناڕەزایەتییەکی نێودەوڵەتی لە دژی ڕژێم و سەپاندنی بڕیاری ژمارە ٦٨٧ی نەتەوە یەکگرتووەکان، دواتر خۆی لە ناو قەیرانی ئابووری و دەرکەوتنی شەڕی کەنداو بینییەوە (چارڵز تریپ، ٢٠١٣، ٣٣٦). تێکشانی سوپاى عێراق لە بەرامبەر هێزە هاوپەیمانەکان و لاوازی و بێبڕوایی سەرکردەکانی بەعس لە بەرامبەر گەلی عێراق، بەمەش خێرایی بە ڕووداوەکان دا و ڕێگەی بۆ شۆڕش و ڕاپەڕینی گەلانی عێراق کردەوە و لە سەرووی هەمووشیانەوە گەلی کورد بە شێوەیەک ئەوەی بەدەستهێنا کە دوودڵ نەبوون لەوەی دامەزراوە حیزبی و سەربازییەکان لە باشوور و باکووری وڵات دەربکەن (محەمەد عەزیز، ٢٠٢٤، ٢٢٦) و لە ئەنجامدا و لە بەهاری ١٩٩١دا، جەماوەری گەل لە دژی سوپا، هێزە چەکدارەکان و هێزە ئەمنییەکانی ڕژێمی بەعس سەریان هەڵدا و ڕاپەڕینێکی سەرتاسەری دروست بوو (عومەر عوسمان، ٢٠٠٨، ١٥٥). ڕاپەڕینی ١٩٩١ لە باشووری کوردستان قۆناغێکی مێژوویی بوو لە ژیانی گەلی کورددا (بارزانی، ٢٠٢٠، ٤٣).
لە ٥ی ئاداری ١٩٩١دا بۆ یەکەمجار ئاگری ڕاپەڕین دامەزراوە حیزبی و سەربازییەکانی ڕژێمی بەعسی گرتەوە و سەرەتا لە شاری ڕانیە و پاشان لە شار و شارۆچکەکانی تری باشووری کوردستان یەک لە دوای یەک لە بەعسییەکان پاککرانەوە و بەعسییەکان دەرکران و لە ٢١ی ئاداری ١٩٩١دا کەرکووکیش کەوتە دەست هێزەکانی شۆڕش و جەماوەری ڕاپەڕیو (حەمە عەلی، ٢٠١٦، ١٨٦-١٩١). سەرکەوتنە خێراکان دووپاتی کردەوە کە ڕاپەڕین گەورەترین شۆڕشی کورد بوو لە مێژووی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردستاندا، چونکە بۆ یەکەمجار کورد توانی تەواوی باشووری کوردستان، کەرکووکیش بە ناوەوە، لە دەستی ڕژێمی عێراق ڕزگار بکەن (قادر، ٢٠٢٢، ٦٢).
لەشکرکێشی سوپاى عێراق بۆ جارێکی تر داگیرکردنەوەی کوردستان
سوپاى تێکشکێنراوی شەڕی کەنداو دوای ئەوەی هەموو شار و شارۆچکەکانی کوردستانیان لە دەست دا، بەدوای دەرفەتێکدا دەگەڕان کە لە دژی کوردستان هێرشێکی پێچەوانە بکەن و شار و شارۆچکە ڕزگارکراوەکان دیسان بە دەست بهێننەوە، سەرەڕای ئەوەی هێزە کوردییەکان کە لە چوارچێوەی بەرەی کوردستاندا بەرەیەکی شەڕیان دروست کردبوو، لە ٢٧ی ئاداری ١٩٩١دا کۆبوونەوەیەکیان ئەنجام دا بۆ ئەوەی هێرش بکەنە سەر بنکەی سەربازی خالید لە کەرکووک، کە هێشتا لە ژێر کۆنترۆڵی سوپاى عێراقدا بوو، بەڵام بەهۆی کەمتەرخەمی لایەنێکی بەرەی کوردستانەوە هێرشەکە ئەنجام نەدرا، بە پێچەوانەوە، سوپاى عێراق بە تانک، تۆپ، ئۆتۆمبێلی زرێپۆش و فڕۆکەی شەڕ لە بەرامبەر هێزی پێشمەرگە وەستا (حەمە عەلی، ٢٠١٦، ١٩٢). لە ٢٨ی ئاداری ١٩٩١دا، بە چاودێری و پلاندانانی عیزەت دووری و عەلی حەسەن مەجید، کە لەلایەن سەرۆکی عێراق سەددام حوسێنەوە بۆ داگیرکردنی کوردستان دیاریکرابوون، یەکەم هێرشی ڕژێم بۆ سەر پێشمەرگە لە کەرکووک دەستی پێ کرد (قادر، ٢٠٢٢، ٦٣). لەم پێکدادانەدا هێزەکانی پێشمەرگە گورزی قورسیان بەرکەوت و ژمارەیەکی زۆری پێشمەرگە و جەماوەری ڕاپەڕیو لە بنکەی پەروەردەی خالید شەهید و بریندار بوون. لە ئەنجامدا سوپا توانی کەرکووک بگرێت و بۆ گرتنی هەولێر و سلێمانی دەستی بە جووڵە کرد (ئیسماعیل، ٢٠١٩، ٢٥٧).
سوپاى عێراق بە پلانێکی بەرفراوان و بە توانای سەربازی گەورە لە فڕۆکەی شەڕ، کاتیوشا، تۆپی مەودا دوور، تانک و ئۆتۆمبێلی زرێپۆشەوە لە کەرکووکەوە هێرشی کردە سەر کوردستان، هەرچەند هێزەکانی پێشمەرگە چەند جارێک هێرشیان لە بەرامبەریان کرد بەڵام زۆر کاریگەری لەسەر ڕاگرتنی هێرشی سوپاى عێراق نەبوو، لەلایەک بەهۆی پارچەبوونی هێزە سیاسییەکان و بێ ئەزموونی بەشێک لە پێشمەرگەکان لە شەڕی بەرەدا و لەلایەکی ترەوە نایەکسانی لە ڕووی هێز، چەک و توانای لۆجستییەوە، ناچار بوون پاشەکشە بکەن (عومەر عوسمان، ٢٠٠٨، ١٦٦). سوپاى عێراق بە مۆراڵی هەرە بەرز پێشڕەویی خۆی بەردەوام کرد تا زۆربەی ناوچە ڕزگارکراوەکانی داگیرکرد، ڕەنگە ئەوە هۆکاری تێکشانی پێشمەرگە نەبووبێت وەک گوتراوە ڕەنگە هۆکاری تریش هەبووبێت، وەک دابەشکردنی نائاسایی پێشمەرگە لە ناو سەنگەرەکانی بەرگریدا و شەڕنەکردنی پێشمەرگەی هەموو حیزبەکان، ئەمە زەمینەی پێشڕەوییەکانی سوپاى عێراقی فراوانتر کرد.
شایەنی باسە کە پێشڕەوییەکانی سوپاى عێراق بووە هۆی ترس و نیگەرانییەکی گەورە لە دڵی دانیشتووانی شارەکاندا، چونکە هاووڵاتییان بە زۆرداری ڕژێمی بەعس لە کاتەکانی پێشوودا ئاگادار بوون و مەترسی هەبوو کە لە بەرامبەر جەماوەری ڕاپەڕیو هەڵوێستێکی دوژمنکارانە و کاردانەوە نیشان بدات، بۆیە زۆربەی دانیشتووانی شارەکان کۆچیان بۆ ناوچەکانی سنوور کرد، بەم شێوەیە کۆڕەوی ملیۆنی دەستی پێ کرد (قادر، ٢٠٢٢، ٦٣). زۆرێک لەو پەنابەرانە هەم لە ئێران و هەم لە تورکیا پەنابەربوون، کە سنوورەکانی خۆیان بۆ پەنابەران کردەوە (زێباری، ٢٠١٥، ٥١٧).
هێرشی سوپاى عێراق و هێڵی پاراستنی پێشمەرگەکاتێک سوپاى عێراق لە سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی باشووری عێراقدا سەرکەوت، خۆی ڕێکخستەوە بۆ ئەوەی کوردستان داگیر بکاتەوە و ڕاپەڕینی گەلی کورد سەرکوت بکات. سەرەتا کەرکووکی گرت و پاشان بۆ داگیرکردنی هەولێر و سلێمانی پێشڕەویی کرد. هێزی پێشمه‌رگه لەو کاتەدا لە هێزەکانی پارتەکانی بەرەی کوردستان پێکهاتبوو، هەوڵەکانیان بۆ ڕێگریکردن لە هێرشی سوپاى عێراق لە گوندی شێراوە لە نزیک شارۆچکەی پردێ بەهێز کرد (سەیدکاکە، ١٩٩٧، ٢٥٢)، بەڵام نەیانتوانی هێرشەکە ڕابگرن، بۆیە ڕوویان کردە قوشتەپە لە باشووری هەولێر. سوپاى عێراق لە دەشتی قوشتەپە بە تانک، تۆپ، ئۆتۆمبێلی زرێپۆش و هەلیکۆپتەر بە شێوەیەکی کوێرانە ئەو خەڵکەیان بۆردومان کرد کە لە دەشتەکە ڕایان دەکرد، کاتێکی زۆر بەسەر نەچوو دەستیان بەسەر قوشتەپەدا گرت. هێزی پێشمه‌رگه بۆ ڕاگرتنی پێشڕەوییەکانیان بەرەیەکی شەڕی نوێیان لە دژیان دروست کرد و بە شەو ڕووبەڕوویان بوونەوە، بەڵام ئەم هەوڵانە بێ ئەنجام مان و پاش ماوەیەک پاشەکشەیان کرد، تا ئەوەی پێشڕەویی سوپاى عێراق گەیشتە ناو شاری هەولێر و لە ٣١ی ئاداردا شارەکەیان بە تەواوی خستە ژێر کۆنترۆڵی خۆیان (عومەر عوسمان، ٢٠٠٨، ١٦٧).
پێش ئەوەی سوپاى عێراق بچێتە ناو شاری هەولێر، هێزەکانی بەرەی کوردستان بۆ تاوتوێکردنی دۆخی شەڕ و ڕاگرتنی پێشڕەویی سوپاى عێراق کۆبوونەوە. لە کۆبوونەوەکەدا لایەنەکان بۆچوونی جیاوازیان لەسەر چۆنیەتیی ڕووبەڕووبوونەوەی هێرشی سوپاکە هەبوو، هەندێکیان پێیان وابوو ناتوانن شەڕ بکەن و ڕووبەڕووی ڕژێم ببنەوە، بەڵام لایەنێک، بۆ بازرگانی، پێیان وابوو دەتوانن لەگەڵ سوپادا شەڕ بکەن و بڕیاریاندا شەڕ بکەن، بەپێی زانیارییەکان، بەرپرسێکی سەربازیی یەکێک لە پارتەکانیش لەو باوەڕەدا بوو کە ناتوانن لە ناو هەولێردا بەرگری بکەن، بەڵام لەگەڵ سەرۆکی ئەو پارتەدا کە دەیوت شەڕ دەکەین، سەردانی هێڵی بەرگریی ڕێگای کەرکووک-دیبەگەیان کرد کە هێزیان لەوێ جێگیر کردبوو، بەڵام بینییان یەک پێشمه‌رگه-ش لە شوێنی خۆی نەماوە و لە مەیدانی شەڕ دەرچوون (سەیدکاکە، ١٩٩٧، ٢٥٢-٢٥٣).
بەپێی گێڕانەوەیەک هۆکاری گەڕاندنەوەی هەولێر و سلێمانی لەلایەن ڕژێمی عێراقەوە ئەوەیە کە هێزی پێشمه‌رگه‌ى بەرەی کوردستان هێندەی ئەو هێزانە نەبوون کە بتوانن بەرامبەر هێزە گەورەکانی ڕژێم بەرگری بکەن، هێزە جەماوەرییەکانیش بە باشی ڕێک نەخرابوون، بەڵکو بە شێوەیەکی هەڕەمەکی بەشدار بوون. لەو کاتەی سوپاى عێراق لە کەرکووکەوە بەرەو سلێمانی و هەولێر دەچوو، بەرامبەر بەرگریی لاوازی پێشمه‌رگه پێشڕەوییەکانی بە خێرایی بوو، زۆربەی خەڵک دەستیان بە کۆچکردن کرد و خێزان و منداڵەکانیان بەرەو سنووری ئێران و تورکیا برد، بەم شێوەیە کۆڕەوی ملیۆنی دەستی پێ کرد (ئیسماعیل، ٢٠١٩، ٢٥٧).
دوای ئەوەی سوپاى عێراق بە تەواوی هەولێری کۆنترۆڵ کرد، هەوڵی داگیرکردنی هەموو شار و شارۆچکەکانی کوردستان بەردەوام بوو. بۆ ئەم کارەش فیرقەی ٢٨ بە فەرماندەیی عەمید ڕوکان حەمەد حەمۆ، بۆ کۆنترۆڵکردنی هاوینەهەواری پیرمام ڕاسپێردرا، لە ٥ی نیسانی ١٩٩١دا ئەو هێزە دەستی بە جووڵە کرد، هێزی پێشمه‌رگه لە نزیک مەلا عومەر هێڵێکی تری بەرگرییان دانا بۆ ڕاگرتنی پێشڕەویی سوپاکە، بەڵام کەمیی ژمارەی هێزی پێشمه‌رگه، پارچەبوونی هێزی پێشمه‌رگه و گوێڕایەڵنەبوونی بەشێک لە هێزی پێشمه‌رگه بۆ فەرمانی سەرکردەکانیان، ئەوە بوو هۆکار کە پاشەکشە بکەن بۆ خانزاد لە بناری هاوینەهەواری پیرمام. پێشکەوتنەکانی سوپا زیاد دەبوون و نزیک دەبوونەوە لە پیرمام، هەرچەند هێزی بارزانی لە بەستۆرە سەنگەریان دروست کردبوو، هەوڵیان دا سوپاکە لەوێ ڕابگرن، بەڵام، بەهۆی نایەکسانیی هێز، چەک و تەقەمەنی نەیانتوانی پێشڕەوییەکانیان ڕابگرن (قادر، ٢٠٢٢، ٧١).
بۆ ڕاگرتنی پێشڕەویی سوپاى عێراق هەوڵەکانی سەرکردایەتیی بەرەی کوردستان بەردەوام بوون بۆ ڕێگریکردن لە زیاتر پێشڕەویی سوپاى عێراق، بۆیە کۆبوونەوەیەکی سەرکردە سەربازییەکانی پارتەکانی بەرەی کوردستان لە پیرمام ئەنجام درا، کە هێڵێکی بەهێزی بەرگری لە پیرمام دروست بکەن. لە کۆبوونەوەکەدا بڕیار درا بەرەی شەڕ بەسەر دوو بەرەدا دابەش بکەن لەسەر ڕێگای سەرەکیی نێوان هەولێر و شەقڵاوە، بەرەی یەکەم لە خوار سەری ڕەشەوە بۆ هێزەکانی یەکێتیی نیشتمانی و پارتی سۆسیالیست تەرخان کرا، بەرەی دووەمیش سەری ئاورێژ و گوندی زیارەت ڕادەستی هێزەکانی پارتی دیموکرات و پارتی کۆمۆنیست کرا. هێزی پێشمه‌رگه چەند ڕۆژێک لەم ناوچانە مان، بەڵام پێشڕەوییەکانی سوپا بەرەو پیرمام بەردەوام بوون، تا گەیشتنە چەپەکانی پیرمام، بەرگریی پێشمه‌رگه هێندە بەهێز نەبوو کە پێشڕەوییەکە ڕابگرێت، هێڵی بەرگریی پێشمه‌رگه لەوێش شکا و ڕوویان کردە کۆرێ.
پێشڕەویی سوپاى عێراق بەردەوام بوو و ناوچە بە ناوچە دەستیان بەسەردا گرت، دۆخی کوردستان ڕۆژ بە ڕۆژ خراپتر دەبوو و خەڵک زیاتر بێهیوا دەبوون و بە کۆمەڵ ڕایان دەکرد، سوپاى عێراق بەرەو داگیرکردنی تەواوی کوردستان نزیک دەبووەوە، بەرگریی پێشمه‌رگه زۆر لاواز بوو، ورە و هیوای خەڵک تێک چووبوو، بەو هۆیەی لایەنەکان بە ڕێکوپێکی بەرگرییان نەکرد، تاکە هێزێک کە وەڵامی هێرشی سوپاى عێراقی دایەوە، ئەو هێزە بوو کە لەگەڵ مەسعود بارزانی بوو و بە چەکی میتراڵیۆز ڕێگەی لە هەلیکۆپتەرەکان گرت کە زیان بە پێشمه‌رگه و خەڵک نەگەیەنن. ڕۆژ بە ڕۆژ سەرباز نزیکتر دەبووەوە لە پیرمام و لە ٦ی نیسانی ١٩٩١دا، هێزێکی بچووکی پێشمه‌رگه بە سەرکردایەتیی دکتۆر سەعید بارزانی، خالید دۆڵەمەری و چەند یەکەیەکی تری پێشمه‌رگه بەرامبەر سوپاى عێراق بەرگرییان کرد، بەڵام نەیانتوانی ڕێگرییان لێ بکەن و شارۆچکەکە کەوتە دەست یەکینەکانی سوپا. هێزی پێشمه‌رگه بەرەو گوندی هوجران لە نزیک گەلیی کۆرێ پاشەکشەیان کرد و ئەمە وەک ستراتیژییەکی سەربازی لێک دەدرێتەوە، چونکە شوێنی جوگرافیی گەلیی کۆرێ بۆ هێزە بچووکەکانی پێشمه‌رگه بەرامبەر سوپا گەورەکەی عێراق بۆ دروستکردنی هێڵی بەرگری زۆر گونجاوتر بوو، هێزی پێشمه‌رگه لەسەر دوو شوێنی ستراتیژی دابەش کران، بەرزاییەکانی شارۆچکەی کۆرێ لە ڕۆژئاوا هێزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان لێی جێگیر کران، بەرەی ڕۆژهەڵات بۆ هێزەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان تەرخان کرا، هەر یەک لە حەمید ئەفەندی لە پارتی و کۆسرەت ڕەسووڵ لە یەکێتی سەرکردایەتیی شەڕەکەیان کرد (قادر، ٢٠٢٢، ٧٢-٧٥).
پێشڕەوییەکانی سوپا بەرەو کۆرێ
سوپاى عێراق پلانی دانابوو کە سەرجەم شار و شارۆچکەکانی کوردستان جارێکی دیکە داگیر بکاتەوە، بەو ئامانجەی چۆن ڕاپەڕینەکەی باشووری عێراقی سەرکوت کرد، ڕاپەڕینی کوردیش هەمان چارەنووسی هەبێت، بەڵام شەڕی کۆرێ لە مێژووی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورددا بووە خاڵێکی گەش و خاڵێکی مێژوویی، دیارە ئەم ناوچەیە بەهۆی بارودۆخی جوگرافیی سەختییەوە لە ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا بە زنجیرەچیاى سەخت دەورە دراوە، لە هەردوو لاوە دەڕواننە دۆڵێک کە ڕێگەی سەرەکیی هەولێر-شەقڵاوە پێیدا تێدەپەڕێت. هێزی پێشمه‌رگه بڕیاریاندا لە بەرامبەر پێشڕەویی سوپاى عێراق بەرگرییەکی بەهێز دروست بکەن بۆ ئەوەی ڕێگری لە پێشڕەویی هێزەکانی ڕژێم بکەن، بێگومان سوپاى عێراق پاش کۆنترۆڵکردنی هاوینەهەواری پیرمام لە ٧ی نیسانی ١٩٩١ بە هێزێکی گەورەی پیادەی پێشکەوتوو کە لە تانک، تۆپ و ئۆتۆمبێلی زرێپۆش پێکهاتبوو، بەرەو شارۆچکەی کۆرێ پێشڕەویی کرد (قادر، ٢٠٢٢، ٧٩).
• هێرشی یەکەم:لە ٧ی نیسانی ١٩٩١ سوپاى عێراق لە شارۆچکەی پیرمامەوە بە تانک و ئۆتۆمبێلی زرێپۆش هێرشیان کردە سەر شارۆچکەی کۆرێ، لە پیرمامەوە بەبێ ئەوەی ڕووبەڕووی بەرگرییەکی پێشمه‌رگه ببنەوە بەرەو کۆرێ پێشڕەوییان کرد. کاتێک گەیشتنە کۆرێ هێزێکی پێشمه‌رگه‌ى پارتی دیموکراتی کوردستان (پارتی) بە فەرماندەیی دکتۆر سەعید بارزانی و خالید دۆڵەمەری لەسەر بەرزاییەکانی بەرامبەر دۆڵی کۆرێ بە فەرمانی حەمید ئەفەندی فەرماندەی سەربازیی بەرەی شەڕ، بە هێزی کەم و توانای لۆجستیی کەم، ڕووبەڕووی هێرشەکە بوونەوە و شەڕێکی گەرم دەستی پێکرد، هێزی پێشمه‌رگه ئامانجەکەیان پێکا و بوونە قەڵایەکی بەهێز و پێشڕەوییەکانی سوپایان لە دۆڵی کۆرێ تێکشکاند و توانییان هێرشەکە تێکبشکێنن (قادر، ٢٠٢٢، ٧٩). لەم شەڕەدا، پێشمه‌رگه زیانێکی گەورەیان بە سوپاى عێراق گەیاند، لەوانە ٤ تانک، ئۆتۆمبێلی زرێپۆش و ژمارەیەک ئۆتۆمبێلی سەربازی تێکشکێنران (سەیدکاکەیی، ١٩٩٧، ٢٥٥).
بە تێکشکاندنی تانک و ئۆتۆمبێلە زرێپۆشەکان کە پێشمه‌رگه‌کان بە چەکی ئاڕ پی جی لە بەرزاییەکانەوە ئامانجیان گرتن، لە بەشی خوارەوەش شەڕی دەستەویەخە دەستی پێکرد، پێشمه‌رگه‌کان هێرشیان کردە سەر تانک و ئۆتۆمبێلە زرێپۆش و ئۆتۆمبێلە تێکشکێنراوەکان، لەم شەڕە گەرمەدا پێشمه‌رگه بەبێ زیان ڕزگاریان بوو، بەڵام هێزەکانی سوپاى عێراق زیاتر لە ١٤ سەربازیان کوژران، کە تەرمەکانیان لە مەیدانی شەڕەکە مانەوە و ژمارەیەکی دیکەش بە دیل گیران.
لەو شەڕەدا پێشمه‌رگه سەرکەوتنێکی گەورەیان بەدەستهێنا و پاش ئەو شکستە، فەرماندەی فیرقەی سەربازیی سوپاى عێراق جەختی لەسەر پێشڕەوی و بەردەوامیی هێرشەکە کردەوە، بەڵام بەرگریی پێشمه‌رگه زۆر بەهێز بوو و دوور بوو لە پێشبینییەکانی فەرماندەکانی سوپا، کاتێک فەرماندەی فیرقەکە هەستی بەوە کرد کە سوپا چیتر ناتوانێت پێشڕەوی بکات، ناچار بوو فەرمانی پاشەکشە بۆ هاوینەهەواری پیرمام بدات، بۆ ئەوەی پلانێکی بەهێزتر و هێرشێکی دیکەی بەهێزتر لەسەر دۆڵی کۆرێ هەبێت، تاوەکو هێڵی بەرگریی پێشمه‌رگه بشکێنن و بگەنە شەقڵاوە (قادر، ٢٠٢٢، ٨٠).
کاتێک هێزی پێشمه‌رگه سەرکەوتنێکی گەورەیان لە بەرامبەر سوپاى عێراق تۆمار کرد، زانیاری بە دەستی پێشمه‌رگه‌کان گەیشت کە سوپاى عێراق پلانی هەیە جارێکی دیکە هێرش بکاتە سەر سەنگەرەکانی دۆڵی کۆرێ. سەرکردایەتیی کوردستان بە تایبەتی مەسعود بارزانی سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان (پارتی) کە لە هەمان کاتدا سەرکردایەتیی بەرەی کوردستانیشی دەکرد، هەموو هەوڵەکانی خۆی بۆ لە نوێ ڕێکخستنەوەی مەیدانی شەڕ یان هێڵی بەرگری زیاد کرد، بۆ ئەمەش داوای لە سەرکردایەتیی پارتەکانی بەرەی کوردستان کرد کە هێزەکانیان بگەڕێننەوە مەیدانی شەڕ و لە ناو هێڵەکانی بەرگریدا دابەشیان بکەن، بۆ ئەوەی ڕێگری لە پێشڕەویی ڕژێم بکات کە چیتر پێشڕەوی نەکات و سنوورێک بۆ لووتبەرزییەکەی دابنێت، لەم کاتەدا چەند هێزێکی دیکەی پێشمه‌رگه‌ى پارتەکان گەڕانەوە بەرەکانی شەڕ.
لە ٩ی نیسانی ١٩٩١ لەسەر پێشنیاری سەرکردەی پێشمه‌رگه حەسەن نەجار کە پلانی هێرشێکی پێچەوانەی دادەنا، بۆ ئەوەی هێز و توانای پێشمه‌رگه نیشانی لایەنی بەرامبەر بدەن کە دەتوانن هێرش بکەن، نەک تەنها بەرگری بکەن، هەروەها بۆ ئەوەی ورە و مۆراڵێک بداتە پێشمه‌رگه کە هێزی دوژمن ئەوەندە زۆر نییە کە پێشمه‌رگه نەتوانێت تێکی بشکێنێت.
بۆ جێبەجێکردنی ئەم هێرشە، حەسەن نەجار هێزەکانی کردە سێ کۆمەڵە:
کۆمەڵەی یەکەم هێزێکی پشتیوانی بوو کە لە سەید فەخیر، خالید ئەنوەر و سەید ئیسکەندەر پێکهاتبوو و ئەرکەکەی ئەوە بوو کە پێش هێرشەکە بنکە و یەکەکانی سوپاى عێراق تۆپباران بکەن.
کۆمەڵەی دووەم کە زەینەل ئەحمەد فەرماندەیی دەکات، بۆ هێرشکردنە سەر ڕابایە ستراتیژییەکانی لای ڕاستی سوپا ئەرکدار کرا.
کۆمەڵەی سێیەمیش لەلایەن حەسەن نەجار خۆیەوە بەڕێوەدەبرا و پلانەکە وەک ئەوەی پلانی بۆ دانرابوو جێبەجێ کرا.
لە هێرشەکەدا تۆپێکی ١٠٦ ملم بەکارهێنرا، کە ڕۆڵێکی گرنگی لە بێهێزکردنی سەربازانی سوپاى عێراقدا گێڕا، چونکە بە توندی بنکە و ناوەندەکانی سوپایان تۆپباران کرد. پەیژەی هێرشی پێشمه‌رگه گەیشتە ناو سنوورەکانی سوپاى عێراق و ئۆپەراسیۆنەکە زۆر سەرکەوتوو بوو. ئامانجی ئەم هێرشە نەک گەڕاندنەوەی ناوچە لەدەستچووەکان بوو بەڵکو زیاتر تاکتیکێکی شەڕ بوو، بۆ نیشاندانی هێز و توانای پێشمه‌رگه. لەم هێرشەدا سوپاى عێراق گورزی قورسی بەرکەوت، پێشمه‌رگه‌ش بەبێ زیان ڕزگاریان بوو (قادر، ٢٠٢٢، ٩٢-٩٣).
• هێرشی دووەم:سوپاى عێراق بۆ جێبەجێکردنی پلانی خۆی کە شکاندنی هێڵی بەرگریی پێشمه‌رگه بوو لە دۆڵ و بەرزاییەکانی شارۆچکەی کۆرێ، جاری دووەمیش لە ١١.٠٤.١٩٩١ سەرجەم ئەفسەرانی لیواکان لە یەک کۆبوونەوە و چارەنووسی خۆیان تاقی کردەوە و هێرشێکی گەورەیان کردە سەر سەنگەرەکانی پێشمه‌رگه. هێزەکانی بەرەی کوردستان کە لە ڕێگەی ئەفسەرێکی سوپاى کورد زانیارییان لەسەر هێرشەکە وەرگرتبوو، بەرپرسانی باڵای سەرکردایەتیی پارتەکان بە سەرۆکایەتیی مەسعود بارزانی لە گوندی هوجران کە نزیک دۆڵی کۆرێیە کۆبوونەوە و بەرەی شەڕیان لە نوێ ڕێکخستەوە و سەنگەرەکانیان لە نێوان هێزەکانی پارتەکاندا دابەش کرد:
• بەرەی ڕۆژهەڵاتی دۆڵی کۆرێ بە هێزەکانی یەکێتیی نیشتمانی، پارتی زەحمەتکێشان و پارتی گەل سپێردرا.
• بەرەی ڕۆژئاوای دۆڵی کۆرێ بە هێزەکانی پارتی دیموکرات، پارتی کۆمۆنیست، بزووتنەوەی ئیسلامی، پارتی سۆسیالیست و حیزبوڵڵا سپێردران (سەیدکاکەیی، ١٩٩٧، ٢٥٦).
لەپێناو پلانی هێرشی دووەم بۆ سەر سەنگەرەکانی پێشمه‌رگه، ڕۆژی 11.04.1991 کاتژمێر 04:45ی بەیانی، سوپا بە تۆپبارانێکی توند بۆ سەر سەنگەرەکانی پێشمەرگە دەستی پێکرد، پاشان بە هێزێکی گەورە بە پاڵپشتی تانک و ئۆتۆمبێلی زرێپۆش لە سەنگەرەکانی پێشمه‌رگه نزیک بوونەوە، لە سەرەتادا، وەک ئەوەی پلانی بۆ دانرابوو، پێشمه‌رگه خۆیان شاردەوە هەتا سوپا بە تەواوی نزیک بووەوە، بە شێوەیەک ئەفسەر و سەربازەکانیان تووشی شۆک کردبوو کە هیچ بەرگرییەک نییە، بەڵام کاتێک تانک و ئۆتۆمبێلە زرێپۆشەکان نزیک بوونەوە لە بناری چیاکە، لەناکاو بە هەموو ئەو چەکانەی لە دەستیاندا بوو، لە یەک کاتدا هێرشیان کردنە سەر و گوللەیان پێدا ڕشتن، سوپای عێراق سەریان لێ شێوا، تانک و ئۆتۆمبێلە زرێپۆشەکان و هێزەکانی پێشەوە بە تەواوی تێکشکێنران، سەربازانی لیوای 412 و 78 بە پەلە و بە ڕاکردن پاشەکشەیان کرد و کوژراوەکانی خۆیان لە گۆڕەپانی شەڕ لە تەنیشت ڕێگاکە بەجێهێشت (قادر، 2022، 86-87).
لە سەرەتادا هێرشی سوپا بۆ سەر بەرزاییەکانی بەرەی ڕۆژئاوای گەلی بە شێوەیەک تا ڕادەیەک سەرکەوتوو بوو و پاش شەهیدبوون و برینداربوونی ژمارەیەک لە پێشمەرگەکانی هێزی بارزانی، چەند شوێنێک کەوتە دەست هێزەکانی ڕژێم، بەڵام زۆربەی پێشمه‌رگه لە بەرەی پێشەوەی شەڕ شوێنەکانی خۆیان بەجێنەهێشت و شەڕیان کرد و بۆ هێرشێکی پێچەوانە و گەڕاندنەوەی زەوییە لەدەستچووەکان هیوایەکی باش بوون، پاشان هێزەکانی دیکە بۆ پاڵپشتی لە هەموو لایەنەکان بە فەرمانی مەسعود بارزانی سەرۆکی بەرەی کوردستانی گەیشتنە گۆڕەپانی شەڕ و سەرکەوتن بۆ سەر بەرزاییەکانی ئەرمەوان و شوێنەکانی دیکە و لە ماوەیەکی کەمدا توانییان ئەو شوێنانەی کە کەوتبوونە دەست سوپا بگەڕێننەوە. کۆمەڵێک لە پێشمەرگەکان بە سەرکردایەتی حەسەن نەجار کە تۆپەکانی 106 ملم، هاوەن، بی کەی سی و قەناس بەدەستیان هەڵگرتبوو، لە تێکشکاندنی ڕیزەکانی سوپا و تانک و ئۆتۆمبێلە زرێپۆشەکاندا ڕۆڵێکی کاریگەریان گێڕا (عومەر عوسمان، 2008، 171-172).
قورسی هێرشەکە بە زۆری لە لای ڕۆژئاوای گەلی کۆرێ بوو و لە لای ڕۆژهەڵات زۆر هێرش نەکرا جگە لە گردێک نزیک ڕێگای سەرەکی کە سەرەتا کەوتە دەست سوپا، بەڵام پاشان جارێکی دیکە هێرشی کرایە سەر و هێزەکانی ڕژێم دەرکران (سەیدکاکە، 1997، 257).
شایانی باسە کە لەم هێرشەدا پێشمه‌رگه سەرکەوتنێکی گەورە و مێژوویی تۆمار کرد، ڕژێمی عێراقی لەو خەونەی کە دەیویست بەدی بهێنێت بێهیوا کرد و نەیتوانی بگاتە ئامانجەکەی و کۆنترۆڵی هێڵی بەرگری پێشمه‌رگه بکات و خۆی بگەیەنێتە ناوچەکانی دیکە. بەهۆی دەنگ و ئاگر و چەکەکان سەرباز و ئەفسەرەکان بێزار بوون، لە جیاتی ئەوە، ڕاکردن و خۆشاردنەوە لە کەناری ڕووبار بۆ ئەوان گرنگتر بوو، هەر بۆیە، سەرنەکەوتن و سوپای عێراقیان بە تەواوی لە سەرکەوتن و گەیشتن بەو ناوچانەی کە پلانیان بۆ دانابوو داگیری بکەن بێهیوا کرد و ناچار بوون پاشەکشە بکەن و گورزی قورسیان بەرکەوت لە کوشتن و بریندارکردنی سەربازەکانیان. هەروەها ژمارەیەک تانک، ئۆتۆمبێلی زرێپۆش و چەکی قورسیش کەوتنە دەستی پێشمه‌رگه. پاش ئەوەی حکوومەت دڵنیا بوو کە ئیتر ناتوانێت هێزەکانی خۆی بۆ داگیرکردنی بەشەکانی دیکەی کوردستان بە پێشەوە ببات، ئاگربەستی ڕاگەیاند و بۆ چارەسەری کێشەی کورد دەستی بە دانوستاندن کرد (عومەر عوسمان، 2008، 172).
هۆکارەکانی تێکچوونی سوپای عێراق لە شەڕی کۆرێداسەرەڕای ئەوەی پێشمه‌رگه و سوپای عێراق لە ڕووی هێز، چەک و توانای سەربازییەوە بە ڕێژەیەکی زۆر یەکسان نەبوون، بەڵام ژمارەیەکی کەم لە هێزەکانی پێشمه‌رگه توانییان لە بەرامبەر سوپای عێراق بوەستن و دوو هێرشی گەورەیان تێک بشکێنن، دیارە سەرکەوتنی پێشمه‌رگه یان بە پێچەوانەوە، تێکشکانی سوپا لەم دوو هێرشەدا بۆ چەند هۆکارێک دەگەڕێتەوە وەک:
- ڕۆڵی سەرکردە: سەرکردە کۆڵەکەی سەرەکی هێزە، بەتایبەت لە شەڕدا، بە بوێری، لێهاتوویی و زانین بڕیار دەدات و ئەرک و بەرپرسیارێتی دەخاتە سەر شانی بەرپرسانی ژێردەستەی خۆی کە لە هەر بارودۆخێکدا دەتوانن بە باشی هەڵیبگرن و لە نێوانیاندا متمانە هەبێت. ڕۆڵی مەسعود بارزانی وەک سەرۆکی بەرەی کوردستانی لە شەڕی کۆرێدا کە لە نزیکەوە ئاگاداری بەرەی شەڕ بوو، زۆر گرنگ بوو چونکە بۆ هەر پێشکەوتنێک پلانێکی هەبوو (قادر، 2022، 102) و بەردەوام لە پەیوەندیدا بوو لەگەڵ فەرماندەکانی پارتە سیاسییەکان (دۆڵەمەری، 2021، 298). هەروەها بۆ بەهێزکردنی هێڵی بەرگری و ڕێگریکردن لە پێشڕەویی سوپا، ڕۆڵێکی بێ وێنەی لە کۆکردنەوەی هێزەکانی پێشمەرگەی پارتەکانی بەرەی کوردستان و دابەشکردنیان لە ناو سەنگەرەکانی شەڕدا هەبوو، هەروەها ئامادەبوون و چاودێری ڕاستەوخۆی شەڕ کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر ورەی پێشمه‌رگه هەبوو، بەتایبەت لە هەڵوێستێکدا کە ڕایگەیاند (یان دەبێت دوژمن بەسەر لاشەی ئێمەدا بگەڕێتەوە کوردستان یان ئێمە ناهێڵین جارێکی دیکە ژێردەستە بین” (قادر، 2022، 102).
- شوێنی جوگرافی هەر ناوچەیەک لە شەڕی چەکداریدا ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت. سەرکردە سەربازییەکان و هێزە چەکدارەکان کە بە پلانسازی شەڕ دەزانن هەمیشە شوێنی جوگرافی بۆ سەرکەوتنی پلانی شەڕ و ڕووبەڕووبوونەوە گرنگ دەبینن. گەلی کۆرێ ڕێگایەکی تەنگە چونکە لە هەموو لایەکەوە بە چیا سەختەکان دەورە دراوە، ئەو فاکتەرێکی بەهێز بوو لە سەرکەوتنی پێشمه‌رگه لە دوو هێرشی گەورەی سوپادا کە بە پاڵپشتی تانک، تۆپ، ئۆتۆمبێلی زرێپۆش و توانایەکی گەورەی لۆجستی، لە بەرامبەر هێزێکی بچووکی پێشمه‌رگه و چەک و تەقەمەنی کەم، بەڵام ئەزموونێکی دەوڵەمەندی چالاکی و ڕووبەڕووبوونەوە لە چیا، گەلی و گردە سەختەکان هەبوو کە هەمیشە بوونەتە پشتی پێشمه‌رگه، لە لایەکی دیکەوە، بۆ سوپای عێراق سەخت بوو کە لە ناوچەیەکی سەختی چیاییدا، بەسەر پێشمه‌رگه دا سەرکەوێت (قادر، 2022، 103).
- بەرزی ورەی پێشمه‌رگه و هەستی بەرپرسیارێتی نیشتمانی و نەتەوەیی، قوربانیدان و بەخشینی گیانی خۆیان بۆ پاراستنی خاک و وڵات، فاکتەرێکی دیکەی بەهێزی سەرکەوتنی پێشمه‌رگه ئەوە بوو کە بە کەمینەیەکی بچووک، لە دوو هێرشی گەورەدا توانییان سوپایەکی گەورە تێک بشکێنن، لە هەمان کاتدا دەرسێک بەو بدەن کە زۆر سەختە جارێکی دیکە خۆی بەو شێوەیە تاقی بکاتەوە، لە جیاتی ئەوە، دەبێت بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان پەنا بۆ دانوستاندن و چارەسەری ئاشتیانە ببات (عومەر عوسمان، 2008، 172).
- لە نوێوە ڕێکخستنەوە و بەهێزکردنی هێڵی بەرگری کە فاکتەری سەرەکی سەرکەوتنی هێزەکانی پێشمه‌رگه بوو لە ڕووبەڕووبوونەوەی دوو هێرشی بەرفراوانی سوپای عێراق کە بە هێز و توانایەکی گەورەی سەربازی لە کەرکووکەوە دەستی پێکردبوو هەتا گەیشتە گەلی کۆرێ، بەڵام سوپای عێراق ئەوەندە شکا کە جارێکی دیکە نەوێرا هێرش بکاتە سەر سەنگەرەکانی پێشمه‌رگه (سەیدکاکە، 1997، 256).
- سەرنەکەوتنی سوپای عێراق کە خەونی خۆی بۆ داگیرکردنی هەموو بەشەکانی دیکەی کوردستان و سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی کوردستان وەک ڕاپەڕینی باشووری عێراق بەدی بهێنێت (عومەر عوسمان، 2008، 173).
- پەسەندکردنی چارەسەرییە ئاشتیخواز و دیپلۆماسییەکان وەک دیالۆگ و دانوستان لەگەڵ لایەنەکانی بەرەی کوردستانی بۆ دۆزینەوەی چارەسەری کێشەکان، کە تێیدا شاندەکانی پارتە سیاسییەکان چەند جارێک سەردانی شاری بەغدا-یان کرد و لەگەڵ سەرکردەکانی بەعس کۆبوونەوەیان ئەنجام دا (عومەر عوسمان، 2008، 173). بەڵام بەهۆی خۆبەزلزانی سەرکردەکانی ڕژێمی عێراق و دوورکەوتنەوەیان لە چارەسەرێکی بنەڕەتی، هەوڵەکان سەرکەوتوو نەبوون و دانوستانەکان هیچ ئەنجامێکی ئەرێنییان نەبوو (قادر، 2022، 123).
- دەرچوونی بڕیاری 688ی نەتەوە یەکگرتووەکان لەسەر شەرمەزارکردنی ڕژێمی عێراق بەهۆی زوڵم و جینۆسایدکردنی سڤیلەکان لە عێراق بەتایبەتی هاووڵاتییانی کورد، پێشکەشکردنی ناوچەیەکی ئارام لە سەرووی هێڵی 36 و دابینکردنی هاوکاری بەپەلە بۆ ناوچەکان، بە هەوڵ و پێشنیارەکانی حکوومەتی فەرەنسا لە ئەنجوومەنی ئاسایشدا (مام جەلال، 2017، 190).
- کاتێک هێڵی 36 وەک بەندێکی سنوور لە بەرامبەر هەڕەشەکانی ڕژێم لەسەر کوردستان دیاریکرا، شاری بەغدا لە 24ی تشرینی دووەمی 1991 دامەزراوە ئیدارییەکانی خۆی لە هەولێر، سلێمانی، دهۆک و گەرمیان کێشایەوە، ئەمەش بۆشاییەکی ئیداری بۆ هاووڵاتییان دروست کرد تا کاروباری خۆیان بەڕێوە ببەن (قادر، 2022، 131). بۆ پڕکردنەوەی ئەم بۆشاییە و چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە، بەرەی کوردستانی بڕیاری ئەنجامدانی هەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی کوردستانیدا، کە لە دۆخێکی ئارام و ئازاددا و لە 19ی ئایاری 1992 هەڵبژاردنەکان ئەنجام دران، پاشان حکوومەتی هەرێمی کوردستان پێکهێنرا (بارزانی، 2020، 45).
- هەرێمی کوردستان بووە پەناگەی زۆرێک لە قوربانی، تێکۆشەر و ئازادیخوازانی عێراق و هێزەکانی ئۆپۆزیسیۆن کە ئەمڕۆ لە وڵات بەڕێوە دەبەن (بارزانی، 2020، 45).
- مەسعود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی 4، بەشی 2، چاپی یەکەم، چاپخانەی ڕۆکسانا-2021.
- مەسعود بارزانی، بۆ مێژوو، چاپی 3، چاپخانەی ڕۆکسانا-2020.
- چارڵز تریپ، مێژووی عێراق، وەرگێڕانی محەمەد حوسێن ئەحمەد و عەبدولقادر کەلهوڕ، پێداچوونەوە لەلایەن د. محەمەد عەبدوڵڵا کاکەسۆر، چاپی 3، چاپخانەی ڕۆژهەڵات، هەولێر – 2013.
- میرزا ئیبراهیم قادر، داستانی کۆرێ شانازی نەتەوەیەک، چاپخانەی ڕۆکسانا، هەولێر-2022.
- غازی عادل گەردی، پێشمەرگەیەک لە خزمەتی ڕێگای بارزانی دا – حەجی بێڕۆخی، بەرگی 2 – چاپی دووەم، تورکیا – 2021.
- عومەر عوسمان، ژیانی کوردێک، بەرگی 1 و 2، چاپی دووەم، چاپخانەی موکریانی – 2008.
- عەزیز محەمەد، کۆڵاندنی بیرنەبوون، چاپی 1، هەولێر – 2024.
- نووری حەمە عەلی، مێژووی تێکۆشانی پێشمەرگەیەک لە نێوان ژیان و مردن، چاپی دووەم، هەولێر-2016.
- سەید کاکە، بیرەوەرییەکانی پێشمەرگەیەک، چاپی 1، چاپخانەی وەزارەتی ڕۆشنبیری، 1997.
- محەمەد عەلی ئیسماعیل، بیرەوەرییەکانی من، حەفتا ساڵ و لە نیو سەدە زیاتر تێکۆشان، چاپی یەکەم، 2019.
- حاجی میرخان دۆڵەمەری، گەڕان بەدوای دادپەروەری، بەرگی 2، چاپی دووەم، کوردستان-2021.
- مام جەلال، دیداری تەمەن، ئامادەکاری سەلاح ڕەشید، بەشی 2، چاپی یەکەم، چاپخانەی کارۆ، 2017.
- شیمال زێباری، چەند ڕاستییەکی شاراوە لە شۆڕشی گوڵان دا، چاپی 1، چاپخانەی ڕۆژهەڵات، هەولێر-2015.