نیازە دوژمنکارانەکەی بەعسییەکان بەرامبەر بە گەلی کورد دوای کودەتای 8ی 1963 دەرکەوت، کاتێک پاسەوانی نیشتمانییان دامەزراند، کە یەکێک بوو لە بەدناوترینی ڕێکخراوە چەکدارییەکان لە مێژووی عراقدا. دوای ئەوەی دانوستانەکان لەگەڵ سەرکردایەتیی کورد گەیشتە بنبەست، بەعسییەکان بە ئاشکرا بەرنامە گوماناوییەکەی خۆیانیان ئاشکرا کرد. ئەوان بە بوێرییەوە لەبەردەم ڕۆژنامەنووساندا ڕایانگەیاند کە سوپای عراق خۆی بۆ هێرشکردنە سەر ناوچە خۆشەویستەکانی باکوور ئامادە دەکات، ئەمەش بووە هۆی کوژرانی ژمارەیەکی بێشومار لە هاووڵاتییانی سڤیلی کورد. لە 10ی 1963، ئەنجومەنی نیشتمانیی حوکمڕانیی عراق ڕایگەیاند کە هەولێر، سلێمانی، موسڵ و کەرکووک وەک ناوچەی سەربازی دیاری دەکرێن، ئەمەش ئەو ناوچانەی کردە گۆڕەپانی سەرەکیی هەڵمەتە سەربازییە دڕندەکەیان.
حکومەت ستراتیژییەکەی خۆی لەسەر بەرەیەکی سەرەکی چڕ کردەوە لەکاتێکدا لە بەرەکانی تردا پێکدادانی پچڕپچڕی ئەنجام دەدا، لە کۆتاییدا بەرەی عەقرە-پیرسی هەڵبژارد بە ئامانجی پێشڕەویکردن بەرەو ناوچەی بارزان. ئۆپەراسیۆنەکە بە دوو فیرقەی سوپا سپێردرا: فیرقەی یەکەم، بە فەرماندەیی عەمید روکن عەبدولکەریم فەرحان، و فیرقەی دووەم، بە فەرماندەیی عەمید روکن ئیبراهیم فەیسەڵ ئەنساری بۆ بەرەی مێرگەسۆر. پلانەکە، کە بە سەرپەرشتیی ڕاستەوخۆی وەزیری بەرگری ساڵح مەهدی عەمماش و سەرۆک ئەرکانی سوپا تاهیر یەحیا داڕێژرابوو، لەسەر ئەو باوەڕە بوو کە داگیرکردنی بارزان شۆڕشی کورد بە یەکجاری تێکدەشکێنێت.
لە 15ی 1963، فیرقەی یەکەم، بە پاڵپشتیی 5,000 جاش، هێرشیان کردە سەر چیای سەری عەقرە. دوای شەڕێکی سەخت، سوپای عراق سەرکەوتوو بوو لە داگیرکردنی ئەو شوێنە ستراتیژییە، بە زیانی 69 کوژراو و 122 بریندار، لەکاتێکدا جاشەکان 23 کوژراو و 37 برینداریان هەبوو. پاشان هێزەکانی حکومەت چاویان بڕییە چیای پیرس. کاتێک هەواڵەکە گەیشتە مەلا مستەفا بارزانی، ڕابەری مەزنی شۆڕشی کورد، هەوڵەکانی خۆی بۆ گۆڕەپانی شەڕەکە تەرخان کرد. بارزانی عەقید عەبدولکافی نەبەیی وەک سەرۆکی بەرەی سپیلک دەستنیشان کرد، بە یاوەری عەبدوڵڵا ئاغای پشدەری وەک جێگری، و ڕایسپاردن کە بەرەی سپیلک بەهێز بکەن، بەو پێشبینییەی کە هێزەکانی حکومەت مەبەستیانە لەوێوە بەرەو مێرگەسۆر پێشڕەوی بکەن.
لە شەوی 18- 19، مەلا مستەفا بارزانی بە شێوەیەکی کەسی لە گوندی سەفتی، لە لێژاییەکانی باکووری چیای پیرس جێگیر بوو. حکومەتی عراق ئەو شوێنەی بە بۆردومانێکی چڕ بە بەکارهێنانی چوار کۆپتەری هاوکەر هانتەر کردە ئامانج، بەڵام بارزانی بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر بێ زیان ڕزگاری بوو. دوای ئەوە، لەگەڵ مەلا شانی، فەرماندەی بەرەی شەڕەکە، و یاریدەدەرەکانی کۆبووەوە بۆ داڕشتنی پلانی بەرگری. بارزانی فەرمانی بە پێشمه‌رگه کرد کە پێگەکانیان لەسەر چیای پیرس بەهێز بکەن. هاوکات، هێزێکی بە سەرۆکایەتیی عومەر ئاغای دۆڵەمەڕی ڕەوانەی ناوچەی شووش کرد، لە ڕۆژئاوای چیای عەقرە، بۆ ئەنجامدانی هێرشێکی پاشەکێ بۆ سەر هێزەکانی حکومەت، لەکاتێکدا هادی حەسکۆ ڕەوانەی سەری سەدا لە ناوچەی زانتا کرا بۆ ئەوەی لە ڕۆژهەڵاتەوە شەڕ بکات. هەروەها، عەقید عەبدولکافی نەبەیی ڕاسپێردرا کە گوشارەکان لەسەر فەوجی 3 لە خەلیفان توندتر بکات، کە پێشتر لەلایەن پێشمه‌رگه-وە گەمارۆ درابوو.
لە 25ی 1963، سوپای عراق، بە پاڵپشتیی 10,000 جاش، دوو فەوجی تۆپخانە و چوار فڕۆکەی هاوکەر هانتەر، هێرشێکی دڕندانەیان بۆ سەر چیای پیرس دەستپێکرد. بۆردومانەکە ئەوەندە چڕ بوو وەک ئەوەی هەموو چیاکە ئاگر گرتبێتی. سەرەڕای ئەوەی بە چەکی سادە وەک تفەنگی ئینگلیزی، مەشینگان، تفەنگی تاپڕ و بڕێکی کەم تەقەمەنی بۆ تۆپەکانی 60 ملمی چەکدار کرابوون، پێشمه‌رگه ئازایەتی و ورەیەکی بەرزیان نیشاندا. دابینکردنی پێداویستییەکانیان کەم بوو، پشت بە دانیشتووانی ناوچەکە دەبەستن بۆ کۆکردنەوەی خۆراک وەک نانی وشک، نیسک و برنج بۆ ئەوەی بەردەوام بن.
شەڕە سەختەکە تا 28 بەردەوام بوو، کاتێک هێزەکانی حکومەت لە کۆتاییدا چیای پیرسیان داگیر کرد. کەوتنی چیاکە دوای بۆردومانێکی بێوچان و شەهیدبوونی مەلا شنی بێدارۆنی هات، فەرماندەیەکی بەڕێز کە یاوەری بارزانی بوو بۆ یەکێتیی سۆڤیەت. بێدارۆنی، لەگەڵ پێنج پێشمه‌رگه-ی هاوڕێی، لە 27 لە کاتی بەرگریکردن لە چیاکە شەهید بوون. سوپای عراق بۆردومانەکەیان بۆ ناوچەیەکی بەرفراوان فراوانتر کرد، ناوچەی نیزاریان لە بناری چیای پیرس لە باکوور و چیای شیرین لە باشوور کردە ئامانج، ئەمەش بووە هۆی ئەوەی زیانی گیانیی سڤیل لە زیانی پێشمه‌رگه زیاتر بێت. سەرەڕای کەموکوڕییەکانیان، پێشمه‌رگه زیانی گەورەیان بە هێزەکانی حکومەت لە ناوچەکانی دەوروبەر گەیاند. بۆ نموونە، هێرشێک بە سەرۆکایەتیی عومەر ئاغای دۆڵەمەڕی بۆ سەر شووش و شارمان زیانی گیانیی زۆری بە هێزەکانی دوژمن گەیاند، وای لە فەرماندەکەیان، عەقید روکن سەعاب هەردان، کرد کە پاشەکشە بکات دوای ئەوەی بریندار بوو.
شەڕی چیای پیرس، هەرچەندە لە کۆتاییدا پاشەکشە بوو، بەڵام وەک بەڵگەیەک بۆ ورەی نەبەز و قارەمانێتیی پێشمه‌رگه دەمێنێتەوە. چەندین پێشمه‌رگه لە شەڕەکەدا شەهید بوون، لەوانە دین کانیەڵنجی، خان بێدارۆنی، هەڵکەی دۆڵەمەڕی، حوسێن محەممەد ئاغای مێرگەسۆری، ئەحمەد ڕەشاشچی، شێت سەرکەری، سەعید شێروانی و زۆرانی تر. قوربانیدانیان وەک هێمایەکی هەمیشەیی بۆ خەباتی گەلی کورد لەپێناو ئازادی و شکۆمەندیدا دەمێنێتەوە.
سەرچاوە:١- مامخان شێراونى، بارزان و رەچەڵەکى بارزانیان، بێ شوێنى چاپ، 1995.
٢- مروان صالح ال معروف، مصطفى البارزانى زعیم الحرکة التحرریة الکوردیة، مطبعة حاج هاشم، أربیل، 2018.
٣- مەسعود بارزانى، بارزانى و بزووتنەوەى ڕزگاریخوازى کورد، بەرگى سێیەم، بەشى یەکەم، چاپخانەى وەزارەتى پەروەردە، 2004.
٤- شکیب عقراوى، سنوات المحنة فی کردستان، مدیریة مطبعة الثقافة، اربیل، 2007.
٥- شەوکەت مەلا ئیسماعیل حەسەن، رۆژانێ لە مێژووى شۆڕشى ئەیلول، چاپى دووەم، نووسینگەى تەفسیر، هەولێر، 2006.
٦- حاجى میرخان دۆلەمەڕى، گەڕان بە دواى دادپەروەریدا، بەرگى یەکەم، بێ شوێنى چاپ.
7. ئەرشیفی ئینسایکلۆپیدیای kdp.