له کاتی دامه‌زراندنی کۆماری کوردستان له ساڵی ١٩٤٦، ده‌بینین ئه‌م کۆماره کوردییه ڕووبه‌ڕووی کۆمه‌ڵێک کێشه و ئاسته‌نگ بووه‌ته‌وه له لایه‌ن ئێران و هاوپه‌یمانه‌کانی وه‌ک به‌ریتانیا و ئه‌مه‌ریکا، که له‌و کاته‌دا به هۆی جه‌نگی جیهانی دووه‌مه‌وه له ئێران بوون، وه‌ک نموونه‌یه‌ک له‌م کێشانه ده‌توانین ئه‌و شه‌ڕانه ببینین که له ناوچه کوردییه‌کان له ژێر کۆنتڕۆڵی کۆماری کوردستان له نێوان هێزی پێشمه‌رگه‌ی سه‌ر به کۆمار و هێزه‌کانی سوپای ئێراندا هه‌ڵگیرساون. یه‌کێک له گرنگترین ئه‌و شه‌ڕانه‌ی که له نێوان ئه‌م دوو هێزه‌دا ڕوویدا، شه‌ڕی "قەرەوا" بوو، که تێیدا هێزی پێشمه‌رگه‌ی به‌رزانی به‌شدارییان تێدا کرد و ڕۆڵێکی کارایان بینی، و وه‌ک هێزێکی کوردی ده‌رکه‌وتن که توانای به‌ده‌ستهێنانی سه‌رکه‌وتنیان به‌سه‌ر سوپای ئێراندا هه‌بوو. بۆیه لێره‌دا ده‌مانه‌وێت باس له‌م شه‌ڕه بکه‌ین که هێزی پێشمه‌رگه‌ی به‌رزانی که‌سایه‌تییه سه‌ره‌کییه‌کانی بوون.
دوای دامه‌زراندنی هێزی پێشمه‌رگه‌ی سه‌ر به کۆماری کوردستان و دابه‌شکردنی بۆ چه‌ند فه‌وجێک، که هێزی پێشمه‌رگه‌ی به‌رزانی له به‌هێزترین و شاره‌زاترین هێزه کوردستانییه‌کان بوون له به‌رگریدا، ڕه‌وانه‌ی به‌ره‌ی سه‌قز کران، که ڕووبه‌ڕووی گه‌وره‌ترین هه‌ڕه‌شه‌ی هێزه‌کانی ئێران بووه‌وه. کاتێک هێزه کوردییه‌کان کۆنتڕۆڵی شاره‌کانی میاندواو و سه‌رده‌شت و سه‌قزیان کرد، یه‌که‌م شه‌ڕ که به‌رزانییه‌کان له کۆماری کوردستان به‌شدارییان تێدا کرد، شه‌ڕی "قەرەوا" بوو له ٣٠ی نیسانی ١٩٤٦. فه‌وجێک له هێزی به‌رزانی به فه‌رمانده‌یی عه‌قید به‌کر عه‌بدولکه‌ریم حه‌وێزی له‌گه‌ڵ ژماره‌یه‌ک ئه‌فسه‌ری دیکه‌ی هێزی به‌رزانی وه‌ک حه‌مه‌ئه‌مین میرخان و مامه‌ند مه‌سیح و فارس کانی بوتی و حه‌سه‌ن سوله‌یمان که‌کشار و عومه‌ر ئاغای خه‌ڵانی، که هه‌موویان فه‌رمانده‌ی سه‌ریا بوون له‌و فه‌وجه‌دا، له‌گه‌ڵ به‌شێک له هێزی قادرخانی و فه‌یزوڵڵا به‌گ به فه‌رمانده‌یی حه‌مه ڕه‌شید خانی بانه‌یی به‌شدارییان کرد.
ڕووبه‌ڕووی هێزه‌کانی سوپای ئێران و هێزه چه‌کداره عه‌شیره‌تییه‌کانی "دێبکری" بوونه‌وه که سه‌ر به سوپای ئێران بوون له به‌رزاییه‌کانی گوندی قەرەوا له نزیک شاری سه‌قز، که گه‌یشتبوون به ناوچه‌ی ئاڵتوونی ژێروو و به‌ره‌و قەرەوا و سه‌را پێشڕه‌وییان ده‌کرد، و خاوه‌نی هێزی سواره و پیاده و چه‌کی قورس بوون. هۆی هاتنی ئه‌م هێزانه بۆ "قەرەوا" و ئه‌و سنوورانه ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ ئاره‌زووی سوپای ئێران بۆ گه‌یاندنی هاوکاری خۆراکی و چه‌ک و ذخیره بۆ هه‌ردوو بنکه‌ی سه‌رده‌شت و بانه که له لایه‌ن هێزه‌کانی کۆماری کوردستانه‌وه گه‌مارۆ درابوون، به‌ڵام به هۆی کۆنتڕۆڵکردنی ڕێگاکانی سه‌قز-بانه و سه‌قز-سه‌رده‌شت له لایه‌ن هێزی پێشمه‌رگه‌ی سه‌ر به کۆماری کوردستانه‌وه، و نه‌بوونی هێزی ئاسمانی پێویست له‌و کاته‌دا بۆ سوپای ئێران بۆ گه‌یاندنی خۆراک و ذخیره به هێزه‌کانی له ڕێگه‌ی ئاسمانه‌وه، په‌نایان برده به‌ر هێزه وشکانییه‌کانیان و ڕیزێک له ٦٠٠ که‌سیان به فه‌رمانده‌یی فه‌رمانده‌ی هێزه‌کانی ئێران له سه‌قز عه‌قید که‌سرا ڕه‌وانه‌ی ناوچه‌که کرد. هێزه‌کانی ئێران و هێزه‌کانی دێبکری ڕێککه‌وتن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی سوپا له باشوور و ڕۆژهه‌ڵاتی سه‌راوه هێرش بکاته سه‌ر هێزی پێشمه‌رگه، و هێزه‌کانی دێبکری له باکوور و ڕۆژئاوای سه‌راوه هێرش بکه‌نه سه‌ر هێزی پێشمه‌رگه.
به‌رامبه‌ر به‌و پلانه سه‌ربازییه‌ی سوپای ئێران، هێزی سه‌ریای چواره‌م - به‌رزانی به فه‌رمانده‌یی به‌کر ئاغای حه‌وێزی هێزی به‌رزانییه‌کانی له سێ شوێندا جێگیر کرد. یه‌کێک له‌م هێزانه‌ی به فه‌رمانده‌یی مامه‌ند مه‌سیح له لای ڕۆژهه‌ڵاتی قەرەوا جێگیر کرد، و به‌شی دووه‌می له ژێر چاودێری حه‌مه‌ئه‌مین میرخان له‌سه‌ر به‌رزاییه‌کانی به‌رامبه‌ر ته‌پۆڵکه‌ی خوارووی قەرەوا به‌ره‌و سه‌قز جێگیر کرد، به‌ڵام به‌کر ئاغا خۆی له‌گه‌ڵ چوار چه‌کدار له نێوان ئه‌م دوو هێزه‌ی که باسمان کرد له‌سه‌ر ته‌پۆڵکه‌یه‌کی به‌رامبه‌ر قەرەوا جێگیر بوو. به پێی نه‌جه‌فقولی په‌سیان، ژماره‌ی هێزی پێشمه‌رگه له‌و شه‌ڕه‌دا نزیکه‌ی ٥٠٠ که‌س بوو! هێزه‌کانی "دێبکری" که له‌گه‌ڵ سوپای ئێران بوون سێ ڕۆژ پێش ده‌ستپێکردنی ئه‌و شه‌ڕه پردی میراوای بۆکانیان سووتاند، به‌مه‌ش توانییان هێڵی په‌یوه‌ندی نێوان مه‌هاباد و بۆکان بپچڕێنن. له کاتی شه‌ڕی "قەرەوا"، مسته‌فا خۆشناو، که له دۆڵی باڵوقای ئه‌حمه‌د ئاوا بوو ده‌یویست بچێت بۆ یارمه‌تیدانی هێزه‌کانی عه‌قید به‌کر ئاغای حه‌وێزی، به‌ڵام حه‌مه ڕه‌شید خانی بانه‌یی ڕێگری لێ کرد بچێت بۆ قەرەوا. بۆ پاساوهێنانه‌وه بۆ ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ی حه‌مه ڕه‌شید خانی بانه، مه‌نگوڕ بیانوویه‌کی هێنایه‌وه و وتی: ((ئه‌گه‌ر مسته‌فا خۆشناو ئه‌و چیایه به‌جێبهێڵێت، دێبکرییه‌کان به ئاسانی ده‌توانن بچنه ناو سه‌را)). به‌کر ئاغای حه‌وێزی ئه‌وه‌ش ده‌گێڕێته‌وه که دوای ده‌ستپێکردنی شه‌ڕه‌که و له لووتکه‌ی شه‌ڕه‌که‌دا، حه‌مه ڕه‌شید خان، کاتێک ده‌نگی تۆپخانه و فڕۆکه‌کانی بیست، هه‌وڵی دا گوندی سه‌را به‌جێبهێڵێت و پاشه‌کشه بکات، به‌ڵام میرحاج چووه لای و ڕێگری لێ کرد په‌له بکات و شوێنه‌که‌ی به‌جێبهێڵێت! دوای سێ کاتژمێر له شه‌ڕ، هه‌ر یه‌ک له مامه‌ند مه‌سیح و حه‌مه‌ئه‌مین میرخان و عه‌قید به‌کر ئاغای حه‌وێزی له لای خۆیانه‌وه هێرشیان کرده سه‌ر گوندی قەرەوا له‌و ته‌پۆڵکانه‌ی که له‌سه‌ری بوون، ده‌شتێک له نێوان ئه‌و گونده و به‌رزانییه‌کاندا هه‌بوو، ژماره‌یه‌ک له پێشمه‌رگه‌کان به خێرایی توانییان به‌و ده‌شته‌دا ڕابکه‌ن و بگه‌نه گونده‌که و ئه‌و ڕه‌شاشانه‌ی که دژی پێشمه‌رگه به‌کارهاتبوون له کار بخه‌ن، و دوای ئه‌وه زۆربه‌ی پێشمه‌رگه‌کان هێرشیان کرده سه‌ر قەرەوا و ١٦ سه‌ربازی ئێرانییان له‌سه‌ر یه‌کێک له ته‌پۆڵکه‌کانی ئه‌و گونده کوشت که هێزه‌کانی ئێران تێیدا جێگیر بوون. دوای ئه‌وه، عه‌بدوڵڵا خۆشناو و دوو له پێشمه‌رگه‌کانی به‌رزانی هێرشیان کرده سه‌ر دوو تۆپ که له لایه‌که‌ی دیکه‌ی ڕووباری ئاڵتوون بوون، به‌ڵام ئێرانییه‌کان ئه‌و تۆپانه‌یان بۆ چیای "مه‌لقه‌رنی" گواسته‌وه. له ئێوارەی هه‌مان ڕۆژدا، هێزه‌کانی به‌رزانی توانییان گوندی ئاڵتوونی خواروو گه‌مارۆ بده‌ن و ده‌ست به‌سه‌ر بنکه‌ی پۆلیسی گونده‌که‌دا بگرن که پڕ بوو له که‌لوپه‌لی خۆراکی و دوو ئه‌سپ. جگه له‌وه‌ش، ده‌ستکه‌وته‌کانی هێزی به‌رزانی له‌و شه‌ڕه‌دا بریتی بوون له ٤٢ دیل و ١٦٠ تفه‌نگی برنۆ و ١٤ سندوق ذخیره و ته‌له‌فۆن و ئامێرێکی بێتەل و چوار ڕه‌شاشی برنۆ و زۆرێک له گه‌نم و جۆ که له بنکه‌ی ئاڵتوونی خواروو بوو، له‌گه‌ڵ دوو ئه‌سپ و به‌تانی و که‌لوپه‌لی زۆر، و زیاتر له ١٠٠ سه‌ربازی سوپای ئێران کوژران. له ئه‌نجامی شه‌ڕێکی سه‌خت هێزه‌کانی به‌رزانی توانییان سه‌رکه‌وتن به‌ده‌ست بهێنن، و توانییان هێزێک تێکبشکێنن که به نزیکه‌ی ٨٠٠ که‌س مه‌زه‌نده ده‌کرا. له‌و شه‌ڕه‌دا ژماره‌یه‌ک سه‌ربازی ئێرانی گیران و ڕه‌وانه‌ی مه‌هاباد کران، و به‌رامبه‌ر به هه‌موو ئه‌و ده‌ستکه‌وتانه، هێزی پێشمه‌رگه هیچ زیانێکی له‌و شه‌ڕه‌دا نه‌بوو.
ئه‌و ئازایه‌تی و قاره‌مانییه‌ی که به‌رزانییه‌کان له‌و شه‌ڕه‌دا تۆماریان کرد، حه‌مه ڕه‌شید خانی بانه، فه‌رمانده‌ی به‌ره‌ی بۆکان له ڕاپۆرتێکدا که بۆ قازی محه‌مه‌د ده‌ینووسێت، باسی ئازایه‌تی به‌رزانییه‌کان و ئه‌فسه‌ر و فه‌رمانده‌کانیان ده‌کات، حه‌مه ڕه‌شید خانی بانه به‌رزانییه‌کان و هێزه‌کانیان له شه‌ڕی قەرەوا به‌م شێوه‌یه وه‌سف ده‌کات.
بۆ/ سه‌رۆکی باڵای کۆماری کوردستان به‌ڕێز
بابه‌ت/ پێزانین بۆ ئه‌و کرده‌وه قاره‌مانییه‌ی که به‌رزانییه‌کان و ئه‌فسه‌ر و فه‌رمانده‌کانیان ئه‌نجامیان دا
١- به خۆشی و ئازادی و سه‌ربه‌رزییه‌وه ئه‌و کرده‌وه قاره‌مانییه ناوازه‌یه‌تان پێشکه‌ش ده‌که‌م که به‌رزانییه‌کان و ئه‌فسه‌ر و فه‌رمانده‌کانیان ئه‌نجامیان دا، هه‌رچه‌نده من به کورتی ئه‌م زانیارییانه‌ی ڕوونکراوه له کتێبی ژماره (١٢٦) و به‌رواری ١٢/٢/٣٢٥ پێشکه‌ش کرد، بۆ ئه‌وه‌ی سه‌رۆکی باڵا ئاگاداری ئه‌م زانیارییه به‌نرخانه‌ی ئه‌م برایه به‌ڕێزانه‌م بێت، لێره‌دا نموونه‌یه‌کی گونجاو بۆ ئه‌وه ده‌خه‌مه ڕوو.
٢- له کاتژمێر ١١:١٥ به کاتی مۆسکۆ پێش نیوه‌ڕۆی ڕۆژی ٩/٢/١٣٢٥ دوژمن هێرشێکی له‌ناکاوی کرده سه‌ر به‌ره‌ی سه‌را بۆ سه‌ر بنکه‌کانی مه‌لقه‌رنی که له ژێر چاودێری به‌ڕێز به‌کر ئاغای حه‌وێزی بوو. و هێرشی کرده سه‌ر بنکه‌کانی کڵی سه‌را که له ژێر چاودێری و به‌رپرسیارێتی به‌ڕێز میرحاج بوو، هه‌روه‌ها شوێنه‌کانی دیکه‌ش به‌ره‌و ئه‌و شوێنه چوون.
٣- باڵی ڕاست کە پێی دەوترێت کیوی بەڵوقانی کە لەژێر سەرپەرشتیی بەڕێز مستەفا خۆشناو بوو، لەو کاتەی دوژمن پێشڕەویی دەکرد و لە هەموو لایەکەوە تەقەی دەکرد، پێشمەرگەی هێزەکانی بارزانی یەک لە دوای یەک بە جۆش و خرۆشێکی زۆر و بە تەواوی سەرنجیانەوە گوێیان لە فەرمانی فەرماندەکانیان دەگرت. ئەوان بەرنامەکەیان وەک سەربازێک جێبەجێ دەکرد کە لەلایەن دەوڵەتەوە بە باشی ڕاهێنانیان پێ کرابێت، پەیڕەوی بەرنامەکەیان بۆ فەرماندە و ئەفسەرەکانیان بە وردی جێبەجێ دەکرد وەک ئەوەی شارەزای هونەری جەنگ و پەلاماردان و شەڕکردن بن، بە جۆرێک قەڵەم لە وەسفیان دەستەوەستانە.
٤- فەرماندەکانی هێزی بارزانی، بەڕێزان میرحاج و بەکر ئاغا حەوێزی و مستەفا خۆشناو و وەهاب ئاغا، سەریان بەرز کردمەوە، من بە ڕاستی خزمەتی ئەم چوار ئەفسەرە گەنجە بە هەموو مانای وشە بەرز دەنرخێنم، ئەمە مەرجێکی سەرەکییە کە دەبێت ئەم کەسانەی خاوەن هەست و ڕەوشتی سەربازین لەبەرچاوی بارەگای باڵای کۆماری کوردستان دابنرێن، و دەبێت هەمیشە بەپێی توانا و ئازایەتییان هان بدرێن و ڕێزیان لێ بگیرێت.
بەو بۆنەیەوە تکایە جگە لە تۆمارکردنی ئاسەواری خزمەتەکەیان لە تۆماری خزمەتگوزارییاندا، بە پێویستی دەزانم بە فەرمی ئاگاداریان بکەمەوە لە پێزانین بۆ چالاکییەکانیان و خەڵاتکردنیان.
٥- یاریدەدەرانی ئەفسەرانی ناوبراو (بەڕێزان محەمەد ئەمیر میرخان و مامەند مەسیح و ساکۆرە و خۆشەوی خەلیل) ئازایەتییەکی زۆریان نواند و هەڵوێستێکی نیشتمانییان هەبوو. بە ڕاستی، سوپایەکی نوێ لە سەرەتای ژیانیدا لە کوردستان هەمیشە پێویستی بە ڕێز و گرنگیدان بەم کەسانە هەیە. تکایە هان بدەن و ڕێزی ئەم کەسانە بگرن بەپێی چالاکییەکان و ئازایەتییە قارەمانانەکانیان، ئەمە ئەوەیە کە لە ئیرادەی بارەگای باڵای فەرماندەکەمان چاوەڕێی دەکەین.
٦- ڕای سەرکردەی بەڕێز (مەلا مستەفا) هەمان ئەم پێزانینەیە، و وردەکارییەکانیش هەمان ئەوەن کە بۆ ئێوە خراونەتە ڕوو.
واژۆ
فەرماندەی هێزەکانی بۆکان و ناوچەی سەرا
لە بەرامبەر ئەم سەرکەوتنەدا قازی محەمەد ٩٠٠٠ تمەنی وەک خەڵات نارد، و غەدارەی کۆڵتی (جۆرێک لە چەک)ی بۆ فەوجەکە نارد، لە لایەکی دیکەشەوە مستەفا بارزانی وەک سوپاسگوزاری دەمانچەیەک و تفەنگێکی برنۆی پێشکەش بە عەقید بەکر عەبدولکەریم حەوێزی کرد. بەم شێوەیە بۆمان ڕوون دەبێتەوە کە ئەو شارەزاییەی هێزەکانی بارزانی لە بواری شەڕکردندا هەیانبوو و ئەو ئەفسەرە کوردانەی لە هێزەکەیدا بوون و زۆربەیان خاوەن بڕوانامەی ئەکادیمی بوون، هەمیشە مایەی شانازی و سەربەرزی بوون بۆ مستەفا بارزانی بە تایبەتی و هێزی پێشمەرگەی کۆماری کوردستان بە گشتی. ئەم هێز و شەڕکەرانەی کە لەژێر فەرماندەیی مستەفا بارزانی چەکیان هەڵگرت، خاڵێکی بەهێزی گەورە بوون بۆ بەهێزکردنی پەیوەندی نێوان بارزانی و فەرماندە سەربازییەکانی دیکەی کۆمار و سەرۆک هۆزە کوردەکانی ناوچەکە.
لە لایەکی دیکەوە، بوونی ئەم هێزە لەگەڵ بارزانی دەبێتە هۆی باشتربوونی بارودۆخی ئابوورییان تا ڕادەیەک، بە پێچەوانەی ئەو کاتەی تازە گەیشتبوونە کۆمار، و لە بارودۆخێکی زۆر خراپدا بوون کاتێک گەیشتنە کۆماری کوردستان.
دوای کۆتاییهاتنی شەڕەکە بە سەرکەوتنی هێزی پێشمەرگە، سەربازانی سوپاى عێراق کە دیل کرابوون سەرەتا ڕەوانەی شاری مەهاباد کران، و لەوێوە لەلایەن فەرماندەکانی کۆماری کوردستانەوە ئازاد کران و گەڕێنرانەوە تاران. ئیگڵتۆن ڕای خۆی لەسەر شەڕی قاراوە بەم شێوەیە دەردەبڕێت: ((کێشەی قاراوە زیاتر لە کمینێکی کۆن و بەسەرچووی کوردی دەچوو، نەک شەڕێکی نوێ و سەردەمیانە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، ئەوەی نیشان دا کە هێزێکی سەربازی و بەرگری لە ناوچەکەدا هەیە، و هێزی ئێرانی لەو شوێنەدا بە تەواوی لەناو برا)). هەر چۆنێک بێت، ئەم سەرکەوتنەی کورد بەدەستی هێنا گەرمی و خۆشییەکی زۆری بۆ کۆمارە نوێیەکە هێنا)). لە ڕێگەی وردبوونەوە لەم شەڕە بۆمان ڕوون دەبێتەوە کە شەڕی قاراوە بۆ هێزەکانی بارزانی لە چەند ڕوویەکەوە گرنگ بوو، یەکەم سەرەڕای هەموو ئەو کێشانەی ڕووبەڕوویان دەبووەوە و ئەو دژایەتییەی هەندێک لە هێزە عەشیرەتییەکانی کۆماری کوردستان دژیان نیشانیان دەدا، توانییان بیسەلمێنن کە ئەوەی لەسەر شارەزاییان لە بواری جەنگدا دەگوترا تەنها قسەی تیۆری نەبوو، بەڵکو بە کردەیی ئاستی بەرز و شارەزایی خۆیان لە بواری شەڕکردن بۆ سوپای کۆماری کوردستان نیشان دا. لە لایەکی دیکەوە بۆ حکوومەتی تاران ڕوون بووەوە کە بارزانییەکان ئەو هێزە نین کە بتوانرێت لەو بارودۆخەی ئێران لەو کاتەدا تێیدا بوو پشتگوێ بخرێن و نابێت گرنگییەکی زۆریان پێنەدرێت. چونکە دەبینین دوای ئەم شەڕە هێزەکانی ئێران بە هێزێکی زیاتر و پلانێکی وردترەوە دەچنە گۆڕەپانی شەڕ لەو پێکدادانانەی لەگەڵ بارزانییەکاندا ئەنجامی دەدەن، ئەوەش بە ئامانجی بەدەستهێنانی سەرکەوتن بەسەریاندا. خاڵێکی دیکە کە پەیوەندی بە شەڕی قاراوە و بارزانییەکانەوە هەیە ئەوەیە کە زۆربەی پێشمەرگەکانی هێزی بارزانی کە بەشدارییان لەم شەڕەدا کرد لە بارودۆخێکی تەندروستی خراپدا بوون و تووشی نەخۆشی تای تیفۆس و مەلاریا ببوون، و هەندێکیان تازە لە نەخۆشخانە دەرچووبوون و گەیشتبوونە گۆڕەپانی شەڕ. هۆکارەکەشی بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە جگە لەوەی بارزانییەکان لەو کاتەدا خواردنی باشیان نەبوو بیخۆن، لە لایەکی دیکەشەوە لەلایەن بەرپرسانی کۆماری کوردستانەوە لە هەندێک ناوچە وەک سەرا و قاراوە نیشتەجێ کرابوون، و سەرەڕای ئەوەی خاڵێکی زۆر کاریگەر بوو لە ڕووی بەرگری لە کۆمار، بەڵام ئەو ناوچانە لەو ساڵانەدا لەو شوێنانە بوون کە نەخۆشی مەلاریا بە شێوەیەکی بەرفراوان بڵاو بووبووەوە و هەڕەشەی لە تەندروستی دانیشتووانی ناوچەکە دەکرد.
لە ڕووی سیاسیشەوە، ئەم شەڕە گرنگییەکی تایبەتی بۆ هەموو لایەنەکان هەبوو، چونکە لە ڕووی سیاسییەوە، بوونی هەماهەنگی شەڕی قاراوە لەگەڵ بەردەوامی گفتوگۆکانی نێوان حکوومەت و نوێنەرانی کورد و ئازەرییەکان، خزمەتی دوو کێشەی کرد:
١- ئەگەر سەرکەوتن لەم پەلامارەدا مسۆگەر بکرایە، هێزەکانی سوپاى عێراق دەیانتوانی دەرفەتەکە بقۆزنەوە بۆ پێشڕەوی لە قووڵایی ناوچەی ئازەربایجانی ڕۆژئاوا و بە ئاسانی داگیرکردنەوەی شاری مەهاباد و ناوچەی موکریان. ئەوەش دەبووە کارتێکی بەهێزی بردنەوە بۆ بەرپرسانی تاران لە ڕووی سیاسی و سەربازییەوە، و ئەوەی بیانویستایە بەسەر نوێنەرانی کورد و ئازەرییەکان لە تاران دەیسەپاند، و قەوامولسەلتەنە سەرۆک وەزیرانی ئێران لەبەردەم یەکێتی سۆڤیەت تووشی شەرمەزاری نەدەبوو، چونکە کێشەی کورد و کۆماری کوردستان تەنانەت ناوی نەهاتبوو لە ڕێککەوتننامەی قەوام و سادچیکۆف. لە لایەکی دیکەشەوە، حکوومەتی عێراق ئاگاداری ئەم پەلامارە بوو کە سوپای ئێران ئەنجامی دابوو، چونکە هەر کە سوپای ئێران پەلامارەکەی دەست پێکرد، هێزەکانی سوپاى عێراقیش ئامادەکارییە تەواوەکانی خۆیان لە سنووری نێوان کوردستانی عێراق و ئێران ئەنجام دا.
٢- ئەگەر ئەم پەلامارە بە شکست کۆتایی بهاتایە (کە ئەوەش ڕوویدا)، ئەوا حکوومەتی ئێران دەیانتوانی وەک هۆکارێک بۆ خۆدزینەوە لە ڕێککەوتننامەکە بەکاری بهێنن، لەگەڵ هۆکارەکانی دیکە، بۆ درێژکردنەوەی پرۆسەی چارەسەری ئاشتییانەی قەیرانی ئازەربایجان. بەمەش حکوومەتی ئێران بە تەواوی دڵنیا دەبوو لە پەرتەوازەکردنی سوپای سوور و کۆتاییهێنان بە کێشەکە لە ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان، یەکێتی سۆڤیەتیش چاوەڕێی بەڵێنەکانی قەوام دەکرد سەبارەت بە دامەزراندنی کۆمپانیایەکی نەوتی هاوبەشی نێوان سۆڤیەت و ئێران، تا مۆسکۆ بتوانێت نفووزی خۆی وەک فشارێک بەکار بهێنێت بۆ سەر ئازەرییەکان تا لە هەر خولێکی دیکەی گفتوگۆکاندا نەرمتر بن بەرامبەر بە دەسەڵاتی ناوەندی.
دوابەدوای کۆتاییهاتنی شەڕی قاراوە، حکوومەتی تاران کمیسیۆنێکی سەربازی بە سەرۆکایەتی فەریق یەکەم شەقاقی لە تارانەوە ڕەوانەی سەقز کرد بە ناوی لێکۆڵینەوە لە شەڕی قاراوە، و کۆبوونەوەیەکیان لەگەڵ شاندێکی کۆماری کوردستان بە سەرۆکایەتی عیزەت عەبدولعەزیز ئەنجامدا. جگە لەوەی وەک پەردەپۆشکردنێک بوو، ناردنی ئەم کمیسیۆنە کە لە ٧ی ئایاری ١٩٤٦ گەیشتە سارا، ئامانج لێی دۆزینەوەی ڕێگەیەک بوو بۆ ڕزگارکردنی پێگە گەمارۆدراوەکانی سوپای ئێران لە ناوچەکە، و کردنەوەی ڕێگەی سەقز-بانە و بانە-سەردەشت کە لەلایەن هێزەکانی پێشمەرگەوە گەمارۆدرابوو. لەگەڵ ئەوەشدا، کمیسیۆنەکە دوای پشکنینی سەربازگەکانی ناوچەکە ڕاپۆرتێکی پێشکەشی وەزارەتی جەنگ کرد کە تێیدا بە وردی بارودۆخی سەربازی لە ناوچەکە و چۆنیەتی بەهێزکردنی بەرەی ئێرانی وەک پێویستییەک بۆ هەر مانۆڕێکی سەربازی داهاتوو لە ناوچەکە ڕوونکردەوە و پێشنیارەکانی خۆی لەو بارەیەوە خستەڕوو.
کورتە:١- شەڕی قاراوە بۆ هێزەکانی بارزانی بە تایبەتی گرنگ بوو، چونکە لە ڕێگەی ئەم شەڕەوە سەلماندیان کە لە ڕووی شەڕکردن دژی دوژمنانی کۆماری کوردستانەوە، ئەزموون و دڵسۆزییان زۆر زیاترە لە هێزە چەکدارەکانی دیکەی کۆماری کوردستان.
٢- لەو کاتەی هێزەکانی بارزانی خۆیان بۆ شەڕ لە قاراوە ئامادە دەکرد، کە بەشێکی زۆری هێزەکان بەهۆی تووشبوون بە نەخۆشی تای خوێنبەربوون و مەلاریاوە تووشی لاوازی و کەمی توانای جەستەیی ببوون، بەڵام سەرەڕای ئەم نەخۆشییە، توانییان سەرکەوتنێکی گەورە و مێژوویی بۆ کۆماری کوردستان تۆمار بکەن، چونکە هێزەکانی سوپای ئێران بە هێزێکی زۆرەوە هاتبوون بۆ هێرشکردنە سەر بنکە سەربازییەکانی پێشمەرگەی کۆماری کوردستان، بەڵام نەدەزانی کە ڕووبەڕووی ئەم بەرگری و خۆڕاگرییەی هێزەکانی بارزانی دەبێتەوە.
٣- دوای ئەم شەڕە، باوەڕی سەرکردەکانی کۆماری کوردستان بە هێز و توانای شەڕکەری پێشمەرگەی بارزانییەکان زیاتر لە جاران بوو، هەر بۆیەش فەرماندەکانی بارزانی کە لەم شەڕەدا بەشدار بوون لەلایەن قازی محەمەدەوە ڕێزیان لێ گیرا.
٤- شەڕی قاراوە بۆ کۆماری کوردستان لە ڕووی سیاسیشەوە زۆر گرنگ بوو، تا ئەو ڕادەیەی دەبینین دوای ئەم سەرکەوتنە، کمیسیۆنێکی پلە باڵا لە وەزارەتی بەرگری ئێرانەوە ڕەوانەی ناوچەکە کرا بۆ کۆبوونەوە و دانوستان لەگەڵ بەرپرسی و فەرماندە سەربازییەکانی کۆماری کوردستان.
٥- لەو دانوستانانەی کە دوای شەڕی قاراوە لە نێوان کمیسیۆنی سەربازی ئێران و کمیسیۆنی دانوستانکاری کۆماری کوردستان دەستی پێکرد، جارێکی دیکە ڕۆڵی گرنگ و کاریگەری هێزەکانی بارزانی بۆمان ڕوون دەبێتەوە، چونکە بەهۆی ئەو ئەزموونەی عیزەت عەبدولعەزیز لە بواری سەربازیدا هەیبوو، وەک سەرۆکی کمیسیۆنی دانوستانکاری کۆماری کوردستان لە دانوستانەکان لەگەڵ شاندە سەربازییەکەی ئێران دیاریکرا.
سەرچاوەکان:١- حسین علی رزم آرا، فرهنگ جغرافیایی ایران(آبادیها)استان ٣و٤آذربایجان،(تهران، انتشارات دایره جغرافیایی ستاد ارتش،١٣٣٠.
٢- علاءالدین سجادی، شۆرشه‌كانی كورد، به‌غدا، چاپخانه‌ی مه‌عارف،١٩٥٩.
٣- د.فه‌ره‌یدوون نووری ، بزاڤی بارزانی، هه‌ولێر، ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی ئاراس،٢٠٠٧.
٤- ئەرشیفی دەستەی ئینسایکلۆپیدیای حیزبی دێموکراتی کوردستان.
٥- نجفقلی پسیان، از مهاباد خونین تا كرانه‌های ارس، تهران،شركت سهامی چاپ، ١٣٢٨.
٦- عه‌بدولڕه‌حمان قاسملوو، كورته مێژووی حیزبی دیمۆكراتی كوردستانی ئێران(چل ساڵ خه‌بات له پێناوئازادی)، كۆمیسیونی چاپه‌مه‌نیی حیزبی دێموكراتی كوردستانی ئێران، ٢٠٠٣.
٧- ویلیام ایگلتون جونیر، جمهوری ١٩٤٦كردستان، سید محمد صمدی، مهاباد،١٣٦١.
٨- میرزا محمد امین مه‌نگوری، به‌سه‌رهاتی سیاسی كورد ١٩١٤وه هه‌تا ١٩٥٨، به‌شی یه‌كه‌م، چاپی دووه‌م، (چاپخانه‌ی روون- سلێمانی- ٢٠٠٠).
٩- عه‌قید به‌كر عه‌بدولكه‌ریم حه‌وێزی، گه‌شتێك به كۆماری مه‌هاباد دا، چاپی دووه‌م، (ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی ئاراس- هه‌ولێر- ٢٠٠١).
١٠- كه‌یوان ئازاد ئه‌نوه‌ر، حه‌مه ڕه‌شید خانی بانه، له بڵاوكراوه‌كانی وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیری، (چاپخانه‌ی به‌ده‌رخان- هه‌ولێر- ٢٠٠١).
١١- یاسین سه‌رده‌شتی،كوردستانی ئیران لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی مێژوویی له جوڵانه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی نه‌ته‌وه‌یی كورد(١٩٣٩-١٩٧٩)، چاپی دووه‌م، (سلێمانی- چاپخانه‌ی سیما- ٢٠١١).