دوای شەڕی زاوێتە، کە لە کانوونی یەکەمی 5 تا 6، 1961 ڕوویدا، کە تێیدا هێزی پێشمه‌رگه سەرکەوتنێکی بەرچاویان بەدەستهێنا بە گەیاندنی زیانی قورس بە سوپا و جاشەکان، بە سەرکەوتوویی کۆنتڕۆڵی گوندی سەرسەنگ و دۆڵی زاوێتەیان کرد. لەو کاتەدا، سەرۆک بارزانی، کە لە گوندی ئەلکێشکە بوو، هەواڵی پێگەیشت کە هێزەکانی سوپای عراق بە شێوەیەکی بەرفراوان خۆیان کۆدەکەنەوە و ئامادەکاری دەکەن بۆ ئەنجامدانی هێرشێکی بەرفراوان بە ئامانجی کردنەوەی ڕێگای سەرسەنگ و گرتنەوەی ناوچەکە.
ئامادەکارییەکان
لە کانوونی یەکەمی 12، 1961، هێزەکانی حکومەت، کە پێکهاتبوون لە کۆمپانیایەکی زرێپۆش، یەکەیەکی پیادە لە فەوجی 3ی لیوای 11، فەوجێکی تۆپخانە، فەوجێکی پۆلیس، فەوجی 3ی لیوای 1ی پۆلیس، و 200 بەکرێگیراو، لە دهۆکەوە بەرەو ئامێدی بەڕێکەوتن. عەقید بەشیر ئیبراهیم فەرماندەیی فەوجی 3ی لیوای 11ی دەکرد. بارزانی ڕاستەوخۆ سەرپەرشتی بەرەی شەڕەکەی دەکرد و هێزەکانی بە ستراتیژی دابەش کرد بۆ چەند پێگەیەکی بەرگری، لە مێرگەدرێژەوە بۆ لۆمانە و لە کەڤلەسنێوە بۆ باگێڕای سەرێ. ئامادەکارییەکان بریتی بوون لە کەمین و تاکتیکی شەڕی پارتیزانی، بە پلانێکی سەربازی کە 200 پێشمه‌رگه بە فەرماندەیی مەلا شنە قورتاس بەدەروونی لە هەردوو لای ڕێگاکە لە قەنتارەوە تا سەری سوارەتۆکە جێگیر کران. هەروەها، 200 پێشمه‌رگەی دیکە بە فەرماندەیی حەسۆ میرخان دۆڵەمەری لە هەردوو لای ڕێگای نێوان گۆڕی گەڤانە و مەنگیش جێگیر کران، بەمەش کۆنتڕۆڵی تەواویان بەسەر ئەم دوو ڕێگا گرنگەدا هەبوو.
دوای وەرگرتنی زانیاری لەسەر گەیشتنی هێزە گەورەکەی حکومەت، بارزانی فەرمانی بە پێشمه‌رگه کرد کە کەمینێک لە چەمانەوەکانی لۆمانە دابنێن. کاتێک هێزەکانی حکومەت گەیشتن، ڕاستەوخۆ کەوتنە ناو کەمینی پێشمه‌رگه. هیچ کەسێکیان ڕزگاری نەبوو، چونکە یان کوژران، یان بریندار بوون، یان بە دیل گیران، و هەموو کەرەستە سەربازییەکانیان لەلایەن پێشمه‌رگه دەستی بەسەردا گیرا. شایەنی باسە کە کەشوهەوا ڕۆڵێکی گرنگی لە بەرژەوەندی پێشمه‌رگه بینی لەم ڕووبەڕووبوونەوە سەختەدا. ڕۆژەکە سارد بوو، تەمێکی چڕ هەموو ناوچەکەی داپۆشیبوو. لە ئەنجامدا، فڕۆکە جەنگییەکان نەیانتوانی بە وردی بۆردومانی پێگەکانی پێشمه‌رگه بکەن چونکە بەهۆی کەشوهەوا و نزیکییان لە یەکتر، نەیانتوانی جیاوازی لە نێوان پێشمه‌رگه و سەربازانی حکومەت بکەن. لەبەر ئەوە، فڕۆکەکان بە بێهودەی بەسەر ناوچەکەدا دەسووڕانەوە.
زیانەکانی دوژمن و دەستکەوتەکانی پێشمه‌رگه
شەڕەکە بووە هۆی زیانی گەورە بۆ هێزەکانی حکومەت، بە سەدان سەربازی سوپای عراق، بەتایبەت پۆلیس، کوژران یان بە دیل گیران، و 76 ئۆتۆمبێل سووتێنران. پێشمه‌رگه دەستکەوتی بەرچاویان بەدەستهێنا، لەوانە دەستبەسەرداگرتنی بڕێکی زۆر تەقەمەنی سەربازی و 1,500 چەکی جیاواز کە لە مەیدانی شەڕەکە کۆکرانەوە. ئەم دەستکەوتانە زۆر گرنگ بوون، چونکە زۆرێک لە کوڕانی هۆزەکانی بادینان لە نەروەیی، بەرواری، سندی، دۆسکی و گولی تازە پەیوەندییان بە شۆڕشەوە کردبوو و ببوون بە پێشمه‌رگه بەڵام چەکیان نەبوو. ئەم دەستکەوتە دڵنیایی دا کە زۆربەیان چەکدار بوون و ئامادە بوون بۆ شەڕەکانی داهاتوو.
سەرەڕای ئەوەش، پێشمه‌رگه تووشی زیانی گیانی بوون، دوو شەڕڤان بە ناوەکانی خدر کەریم خۆشناو و حەسەن گۆران شەهید بوون و 18 کەسی دیکەش بریندار بوون. شایەنی باسە کە بەشداربوویەکی ڕووداوەکە جەختی لەسەر نیگەرانی و خەمباری قووڵی بارزانی کردەوە لەسەر لەدەستدانی ژیانی سەربازانی حکومەت. بارزانی بە وتەی خۆی وتبووی کە سەرباز و پۆلیسەکان قوربانی و کوڕانی نیشتمانن، ناچار کراون بە فەرمانی حکومەت شەڕ بکەن. داوای لە پێشمه‌رگه کرد کە بە بێهودەی نەیانکوژن، بەڵکو ئامۆژگاری کرد کە کاتێک دەکرێت برینداریان بکەن. لەسەر ئەم بنەمایە، بارزانی فەرمانی بە فەرماندە نەبی سەراسانی کرد، کە هێزەکانی ڕێگای هەڵاتنیان گرتبوو، ڕێگە بە پاشماوەی هێزەکانی حکومەت بدات پاشەکشە بکەن و خۆیان لە مەرگی مسۆگەر ڕزگار بکەن.
دەنگدانەوەی سەرکەوتنی ئەم شەڕە
سەرکەوتنی هێزی پێشمه‌رگه لە شەڕی لۆمانە وەرچەرخانێکی گرنگ بوو لە شۆڕشدا، کە بەرەو قۆناغێکی نوێی برد. ئەم سەرکەوتنە متمانە بەخۆبوون و بوێری پێشمه‌رگەی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هێزە گەورە و چەکدارەکان لە سەرانسەری کوردستان، لەوانە ناوچەکانی سۆران، بەهێز کرد. هەروەها یەکەمجار بوو سوپای حکومەت تووشی زیانی ئەوەندە گەورە ببێت لە ڕووی گیانی و ماددییەوە. جگە لەوەش، سەرکەوتنەکە بەربەستی خیانەتی شکاند، جاشەکانی ئاشکرا کرد و خستنیە بازنەیەکی قووڵتری شەرمەزارییەوە لە کاتێکدا خیانەتەکەیانی بۆ گەلی کورد دەرخست. ئەم سەرکەوتنە وەڵامێکی بەهێز بوو بۆ لێدوان و کۆنفرانسە ڕۆژنامەوانییەکەی عەبدولکەریم قاسم لە کانوونی یەکەمی 23، 1961، کە تێیدا دەستپێک و کۆتایی شۆڕشی کوردی ڕاگەیاندبوو.
لایەنێکی دیکەی گرنگی ئەم شەڕە لەناوبردنی تەواوی لیوایەکی جوڵاو بوو، وەک پێشتر ئاماژەی پێکرا. ئەو سەربازانەی لە شەڕەکەدا کوژران، بریندار بوون یان بە دیل گیران لە شار و ناوچە جیاوازەکانی عراقەوە هاتبوون. ئەوانەی ئازاد کران یان بە برینداری گەڕانەوە، هەواڵی شۆڕشی کوردستانیان لە سەرانسەری عراق بڵاوکردەوە، کە کاریگەری سەرکەوتنەکەی لە نێوان دۆست و دوژمناندا زیاتر کرد. ئەمە ئەوەی سەلماند کە شۆڕش بۆ ئامانجە ڕاستگۆ و بەرزەکان وەستاوە. هەروەها، 330 دیل دوای شەڕەکە ئازاد کران و ڕەوانەی گوندی کۆندەکانێ کران پێش ئەوەی بگوازرێنەوە بۆ دهۆک، لە کاتێکدا بریندارەکان دوای چارەسەرکردن ئازاد کران.
لە دوای شەڕەکە، حکومەت ناچار بوو داوای دانوستان لەگەڵ مەلا مستەفا بارزانی بکات. بەڵام نیازپاک نەبوون، چونکە پلانیان دانابوو شوێنی دانوستانەکە لە کاتی کۆبوونەوەی نێوان بارزانی و فەرماندەی لیوای 5، عەقید ڕوکن حەسەن عەبوود، بۆردومان بکەن بۆ ئەوەی تیرۆریان بکەن. بارزانی، بە نیشاندانی ژیرییەکی ناوازە، ڕاوێژی بە فەرماندەکانی پێشمه‌رگه کرد و شوێنی کۆبوونەوەکەی گۆڕی، بەمەش پیلانەکەی حکومەتی ئاشکرا کرد و بۆ هەردوو لا دەریکەوت.
سەرچاوە:١- عەبدولفەتاح عەلی بۆتانی، ناوچەی بادینان 1925 – 1970، بەرگی 2، چاپخانەی زانکۆی سەڵاحەدین، هەولێر، 2017.
٢- سەعید حەمۆ، بیرەوەرییەکانی فەرماندەی لیوای پیادە، بەغدا، 1977.
٣- وەصفی حەسەن ڕەدینی، داستانا لۆمانا – کەڤلەسنێ، چاپخانەی خانی، دهۆک.
٤- هاوکار کەریم حەمە شەریف، شۆڕشی ئەیلوول، چاپخانەی زانکۆی سەڵاحەدین، هەولێر، 2012.
٥- حاجی میرخان دۆڵەمەری، گەڕان بە دوای دادپەروەرییەدا دیوێکی تری مێژووی شۆڕش لە کوردستاندا 1943 – 1991، بەرگی یەکەم، بێ شوێنی چاپ، کوردستان، 2021.
٦- رەجەب جەمیل حەبیب، ئامێدی (العمادیة) 1921 – 1975، چاپخانەی هەوار، دهۆک، 2012.
٧- شەوکەت مەلا ئیسماعیل حەسەن، رۆژانێ لە مێژووی شۆڕشی ئەیلول، چاپی دووەم، نووسینگەی تەفسیر، هەولێر، 2006.