هێزی پێشمه‌رگه لەگەڵ هێزەکانی بێتوێن و بەرەی پشدەر یەکیان گرت بۆ پێکهێنانی هێڵێکی بەرگری بەهێز بە شێوەی کەوانەیەک دوای کشانەوە لە سنووری چیای سەفین بۆ دۆڵی بالیسان. هەروەها هێڵی بەرگری لە قەڵادزێوە بۆ بێتوێن سوپای عراقی لە ناوچەی باڵەکایەتی دوور خستەوە، کە وەک بارەگای سەرکردایەتی شۆڕش کاری دەکرد.
هێزەکانی پیادەی سوپای عراق لە کۆتایی مانگی ئابی ١٩٧٤ جوڵان بۆ کردنەوەی ڕێگاکانی کۆیە بۆ چوارقوڕنە. سەرەتا هەوڵیاندا چیای ماکۆک و چیای شێخەڕەش داگیر بکەن کاتێک بۆ یەکەمجار گەیشتنە ناوچەکە بۆ زیادکردنی کۆنترۆڵیان بەسەر دەشتی بێتوێن بۆ ئەوەی دەسەڵاتی خۆیان بەسەر ناوچەکەدا بسەپێنن. هەروەها نیازیان وابوو هێزی پێشمه‌رگه لە ماکۆک بکشێننەوە و پێشڕەوی بکەن بۆ چیای کارۆخ، کە ڕاستەوخۆ بەرامبەر گوندی قەسرێیە. جگە لەوەش، نیازیان وابوو لە ڕێگەی داگیرکردنی چیاکانی زۆزک و سەرتێز لە بەرەی ڕواندزەوە نزیک ببنەوە لە لوتکەی حەسەن بەگ. و لەوێوە پێشڕەوی بکەن و گەلاڵە داگیر بکەن. بەم شێوەیە دەتوانن سەرکردایەتی شۆڕش لە ناوچەی باڵەکایەتی گەمارۆ بدەن. هەروەها سوپای عراق دەیویست بارگرانی سەر هێزەکانی لە بەرەی ڕواندز لە هێرشەکانی سەر چیای ماکۆک و دۆڵی ڕەقە کەم بکاتەوە بە گواستنەوەی بەشێک لە هێزی پێشمه‌رگه بۆ بەرەی شەڕ لە ناوچەی بێتوێن.
بۆ جێبەجێکردنی ستراتیژەکەیان، هێزە زەبەلاحەکەی سوپای عراق، کە دوو فیرقەی سەربازی و بەکرێگیراوانی (جاش) لەخۆدەگرت، هێرشیان کردە سەر چیای ماکۆک لە پشت سەروچاوە و کەپکی خانزاد. هەروەها ئەو هێزی پێشمه‌رگه کە لە هێڵی بەرگریدا جێگیر بوون بریتی بوون لە فەوجی ٢ی هێزەکانی دەشتی هەولێر بە فەرماندەیی سەعدی عەزیز، فەوجی یەکەمی هێزی سەفین بە فەرماندەیی کەریم فەقێ و لقێکی تری هێزی دەشتی هەولێر بە فەرماندەیی حاجی عەلی. کاتێک سەربازەکان پێشڕەوییان کرد بۆ بەرزاییەکانی ماکۆک، پێشمه‌رگه بەرگرییان لێکردن و زۆرێک لە سەربازانی عراق کوژران و بریندار بوون. ئەوانی تر لە مەیدانی شەڕ هەڵاتن. ڕۆژی دواتر سوپا هێرشێکی تری بۆ سەر بەرزاییەکانی ماکۆک دەستپێکرد و ئەمجارە لای ڕاستی چیایەکەیان گرت.
لە ٣٠ی ئاب سوپای عراق خۆی ڕێکخستەوە و هێرشەکەی بە هاوکاری تانک و تۆپخانە و فڕۆکە دەستپێکردەوە. دەستیان کرد بە بۆردومانکردنی چڕی پێگەکانی پێشمه‌رگه و بۆ یەکەمجار کاتیوشایان بەکارهێنا. پاشان هێرشیان کردە سەر چیای ماکۆک تا گەیشتنە سەروچاوە و گوندەکانی دەوروبەری. هێزێکی بچووکی پێشمه‌رگه بەرەنگاری هێرشە دڕندەکەی سوپا بوونەوە. هەروەها لە ٤ی ئەیلوول بە چەکی قورس و فڕۆکە و بە هاوکاری بەکرێگیراوان (جاش)، سوپا هێرشی کردە سەر بەرزاییەکانی ئەندێک و ئەنگوز و ئێوارەکەی کۆنترۆڵیان کردن.
لەو ساتەدا، گشتی ڕەشید سندی بە خێرایی پەیامێکی بۆ فەرماندە مەیدانییەکان نارد و داوای کرد هێزێکی پێشمه‌رگه وەک هێزی پشتیوانی بەشداری بەرەی شەڕ بکەن و بە چیایەکەدا سەربکەون. هێزەکانی پشتیوانی بریتی بوون لە فەوجێکی هێزەکانی سەفین بە فەرماندەیی عارف عەلی مەولوودی، فەوجی ٢ بە فەرماندەیی سەید کاکەی هێزی دەشتی هەولێر. هەروەها ئەم هێزی پێشمه‌رگه لە شەوی ٦-٧ی ئەیلوولی ١٩٧٤ بە چیای ماکۆکدا سەرکەوتن و پێگە بەرگرییەکانیان دووبارە دامەزراندەوە لەکاتێکدا سوپای عراق بەردەوام بوو لە هێرشەکانی بە پاڵپشتی هێزی ئاسمانی و تۆپخانە. بەڵام ئەمجارە پێشمه‌رگه بەرگرییە بەهێزەکەیان پاراست و بەرەنگاری هەموو هێرشەکان بوونەوە و ڕێگرییان لە سوپا کرد کۆنترۆڵی چیای ماکۆک بکات. دیسان لە کاتژمێر ١١ی شەوی ٨ی ئەیلوولی ١٩٧٤ سوپای عراق جارێکی تر هێرشی کردە سەر چیای ماکۆک و تا بەیانی بەردەوام بوو. ئەمجارە پێشمه‌رگه ڕێگەیان نەدا سوپا سەرکەوێت. بە ڕاستی سوپای عراق تووشی شکستێکی گەورە بوو و زیاتر لە ٥٠ سەربازی لەدەستدا. هەروەها بۆ ماوەی دوو مانگ سوپای عراق نەیتوانی ئامانجەکانی بەدەست بهێنێت بەهۆی بەرگری هێزی پێشمه‌رگه لە ناوچەکە. ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ شارەزایی فەرماندەکان لە ناوچەکە و ئەزموونیان لە شەڕکردن و توندوتۆڵکردنی پێگەکان بە دانانی مین. لە ماوەی ئەم دوو مانگەدا سوپای عراق ١٥ هێرشی کردە سەر هێزی پێشمه‌رگه بە هێزی زۆری جاش و مەغاویر و هێزە تایبەتەکان. پێشمه‌رگه لە هەر یەکێک لەم هێرشانەدا زیانی گیانی و ماددی زۆریان بەرکەوت، بەڵام دەستکەوتی گەورەشیان هەبوو. بۆ نموونە لە هێرشێکدا ١٠ چەک لەناوبران، ١٥٠ کڵاشینکۆف، سێ هاوەن، چوار تێلی دڕکاوی و دوو نیشانشکێنی ڕووسی. تەنانەت یەک مەفرەزەی تەواو لە یەکێک لە هێرشەکاندا لەناوبرا.
لە ناوەڕاستی مانگی ئەیلوول، سوپای عراق دەستی کرد بە تۆپبارانکردنی پێگەکانی پێشمه‌رگه لە کاتژمێر ١٢:٠٠ی نیوەڕۆ، دوای ئەوە فەوجێکی هێزە تایبەتەکان (قوەت خاسە) هێرشیان کردە سەر پێگەکانی فەوجی سەید کاکە. دیار بوو پێشمه‌رگه پێشوەختە ئاگاداری هێرشەکە بوون چونکە خۆیان لە سەربازەکان شاردەوە تا ئەوکاتەی زۆر لێیان نزیک بوونەوە بۆ ئەوەی زیانی گەورەیان پێ بگەیەنن. کاتێک ١٠٠ مەتر لێیانەوە دوور بوون هێرشیان بۆ بردن و بە توندی تێکیان شکاندن. بۆیە هێرشەکەی سوپا سەرکەوتوو نەبوو. زیاتر لە ١٥٠ سەرباز کوژران و ١٠٠ سەربازی تریش لەلایەن پێشمه‌رگه بریندار کران. هەروەها پێشمه‌رگه دەستیان بە ژمارەیەکی زۆر چەک و تەقەمەنی گەیشت. ئەم فەوجەی سوپای عراق بە تەواوی لەناوبرا. زیانەکانی پێشمه‌رگه (٩) شەهید و (٢٧) بریندار بوو.
بەرگریی پێشمه‌رگه له به‌رامبه‌ر سوپایه‌كی زه‌به‌لاح به چاره‌كه ملیۆنێك چه‌كی مۆدێرن، به‌رده‌وام هه‌وڵه‌كانی حكومه‌تی بۆ كۆتاییهێنان به شۆڕشی كوردی پووچه‌ڵ ده‌كرده‌وه. ئه‌وان به‌م ئاماده‌كارییه‌وه ده‌ستیان به هێرشه‌كه كرد، به‌و هیوایه‌ی بتوانن پلانه‌كانیان جێبه‌جێ بكه‌ن و له ماوه‌یه‌كی كورتدا شۆڕشه‌كه له‌ناو به‌رن. ئه‌وان مانگی ئەیلوولیان وه‌ك دوا واده بۆ سه‌ركه‌وتنیان به‌سه‌ر شۆڕشه‌كه‌دا دیاری كرد. دوای ئه‌وه، واده‌كه‌یان بۆ مانگی كانوونی یه‌كه‌م گۆڕی. به‌ڵام تا ڕێككه‌وتننامه‌ی ٦ی ئاداری ١٩٧٥، كاتێك توانییان كۆتایی به شۆڕشی ئەیلوول بهێنن، هه‌موو ئه‌م بانگه‌شه نالۆژیكییانه بێ كاریگه‌ر بوون و دۆخه‌كه‌یان نه‌گۆڕی.
سەرچاوەکان:-
مسعود بارزانی: بارزانی و بزوتنەوەى ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی سێیەم، بەشی دووەم، شۆڕسی ئەیلوول ١٩٦١-١٩٧٥، چاپى یەکەم – هەولێر، ٢٠٠٤.
-
خوڕشید شێرە: خەبات و خوێن، بیرەوەریەکانى ساڵانى پێشمەرگایەتى، چاپخانەى حاجى هاشم، چاپى سێیەم، هەولێر – ٢٠١٥.
-
سه‌نگه‌ر ئيبراهيم خۆشناو: ڕووداوه سه‌ربازيه‌كانى شۆڕشى ئه‌يلوول 1970-1975، چاپى يه‌كه‌م، هه‌ولێر، 2022.
-
سەید کاکە: بیرەوەرى پێشمەرگەیەک، چاپخانەى وەزارەتى ڕۆشنبیرى، چاپى یەکەم، هەولێر- ١٩٩٧.
-
کاروان جوهر محمد: ئیدریس بارزانى ١٩٤٤- ١٩٨٧ ژیان و ڕۆلى سیاسیى و سەربازى لە بزوتنەوەى ڕزگاریخوازى کورددا، چاپخانەى هێڤی، هەولێر، ٢٠١٩.