دوای کودەتا سەربازییەکەی بەعسییەکان و کەوتنی ڕژێمی عەبدولکەریم قاسم، شەڕ و هێرشی حکوومەتی عێراق بۆ سەر کوردستان بۆ ماوەیەک وەستا و دانوستان لە نێوان سەرکردایەتیی شۆڕش و حکوومەتی عێراق دەستی پێکرد. بەڵام بەعسییەکان زوو داواکارییە کوردییەکانیان ڕەتکردەوە و لە ١٠ی حوزەیرانی ١٩٦٣ هێرشەکانیان بۆ سەر کوردستان بەتایبەت لە ناوچەکانی بارزان و بادینان دەستپێکردەوە. لە ناوەڕاستی ئابدا، هێزێکی گەورەی سەرباز و جاش، لەگەڵ هێزێکی سوپای سووریا بە ناوی هێزی یەرمووک بە سەرکردایەتیی لیوا فەهد شاعیر کۆکرانەوە، کە سنووریان بەزاند بۆ پشتیوانیی حکوومەتی عێراق بە مەبەستی لەناوبردنی شۆڕشی کورد بە ڕێککەوتن لە نێوان هەردوو حکوومەتی عێراق و سووریا. 

دوای ئەوەی زانیارییەکانی هێرشەکە گەیشتە هێزی پێشمەرگە و سەرکردایەتیی شۆڕش لەلایەن دڵسۆزان و لایەنگرانی شۆڕشەوە کە حکوومەت بەنیازە هێرشێکی بەرفراوان بۆ سەر ناوچەی ئامێدی ئەنجام بدات، سەرکردایەتیی شۆڕش لە ناوچەکە پلانێکی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هێرشەکە و تێکشکاندنی دانا بەم شێوەیە: هێزێکی پێشمەرگە بە سەرکردایەتیی فەیسەڵ حەسەن نەزارکی و حاجی شەعبان لە شاری ئاشاوا جێگیر بوون بۆ ڕێگریکردن لە هێزی هێرشبەر لە هێرشکردنە سەر مانگێشکی، لە کاتێکدا هێزێکی دیکە بە سەرکردایەتیی جەمیلە سوور بامەڕنی لە بامەڕنی جێگیر بوون. هێزێکی دیکە ڕەوانەی ئاردنا کرا، و هێزێکی دیکە بە سەرکردایەتیی عەریف سولەیمان دۆسکی لە نێوان ناوچەی مزووری باڵا و دۆسکی بڵاوکرایەوە. لەگەڵ هێزێکی یەدەگ کە نزیکەی ٣٠٠ پێشمەرگە بوون بە سەرکردایەتیی عیسا سوار لە ناوچەی کۆلیا لە ئامادەباشیدا بوون، و هێزێکی دیکەش ئامادە کرابوو بۆ ئەوەی لە ئامادەباشیدا بێت لە نێوان باتیفا و زاخۆ، و هێزێکی دیکەش بە سەرکردایەتیی سەعید حاجی شەعبان لە گوندی کانی ڕەش مایەوە و ڕێگای ئامێدی بۆ بەرواری داخست.

وەک لە سەرەوە ئاماژەمان پێکرد، لە ناوەڕاستی ئابدا، هێزێکی گەورەی حکوومەتی بە چەکی قورس و زرێپۆش و فڕۆکە و سەدان پیادە و جاش لە دهۆکەوە بەرەو پێگەکانی پێشمەرگە لە سوارە توکا دەرکەوتن.

سەرەڕای ئەوەی پێشمەرگە لە سەرەتاوە بەرگرییان کرد و ڕێگرییان لێکردن، بەڵام بەهۆی قەبارەی هێرشەکەوە نەیانتوانی بەردەوام بن، بۆیە هێزەکانیان لە چەند شوێنێک کشاندەوە. سوپای عێراق دەستی بە سووتاندنی گوندەکانی (باندا، کۆڤلی، کۆریما، برۆشکا سەعدینە، ملهەمبا، دێراجزنیگ، زیوکا کەندلا، زیوکا عەبوو، بانە سوورا، بیسڤکی کێشک) کرد. دانیشتووانی ئەم گوندانە ناچار بوون بۆ پاراستنی ژیانیان لە دۆڵ و ئەشکەوتەکان خۆیان حەشار بدەن.

هێزەکانی حکوومەت پێشڕەوییان کرد تا گەیشتنە ناوچەی مانگێشکی، لەوێوە بەرەو فڕۆکەخانەی بامەڕنێ چوون لەگەڵ هێزەکانی ناوچەکە و کردیانە بنکەی ئۆپەراسیۆنەکانیان. و دابەشیان کرد بۆ چوار وێستگە:

وێستگەی یەکەم: لە فڕۆکەخانەی بامەڕنێ بۆ چیای مەتین و ڕۆژئاوای ناوچەی بەرواری.

وێستگەی دووەم: لە فڕۆکەخانەی بامەڕنێ بۆ بامەڕنێ لە لای سەرەوە. 

وێستگەی سێیەم: لە سەرسەنگ بۆ ئاردنا، گوندی نافێلا، چیای مەتین، گوندی شێلازێ.

وێستگەی چوارەم: لە ناوچەی ئامێدی بۆ ناوچەکانی ئامێدی لە لای سەرەوە و جارچەل و کانی ماسی.

هێرشە گەورەکە لە ٢٠ی ئابی ١٩٦٣ دەستی پێکرد و شەڕکەرە جاشەکان دابەشکران بۆ باڵەکانی شەڕ. هێرشەکەی حکوومەت لە سەرەتاوە پێشکەوتنی گەورەی بەدەستهێنا لە هەموو لایەکەوە، توانییان دەست بەسەر چیای مەتین و بامەڕنێدا بگرن و جەمیلە سوور بامەڕنی و دوو پێشمەرگە شەهید بوون. ئاژاوە لە ڕیزەکانی هێزی پێشمەرگەدا دروست بوو، هەندێکیان خۆیان بەدەستەوە دا و چەکەکانیان فڕێدا، لە کاتێکدا ئەوانی دیکە چوونە تورکیا. حکوومەتی تورکیا بە هەماهەنگی لەگەڵ حکوومەتی عێراق چەکی بە جاشە ڕیکانییەکان لە ناوچەی هەکاری دا. ئەوانیش کۆمەڵێک پێشمەرگەیان گرت و ڕادەستی حکوومەتی عێراقیان کردن.

دواتر هێزی پێشمەرگە توانییان ژمارەیەکی زۆر چەک و ذخیره بەدەست بهێنن و خۆیان چەکدار بکەنەوە، و لە ماوەی ٤٥ ڕۆژی بەردەوامی شەڕەکاندا کە بۆ بەرگری بە پشتیوانی و یارمەتیی هێزەکانی بەرگریی نیشتمانی بەردەوام بوو، پلانێکی دیکەی بەرگرییان بۆ هێرشکردنە سەر سوپای عێراق بە سەرکردایەتیی عیسا سوار و یاریدەدەرەکەی عەلی هالۆ بە دەستبەسەرداگرتنی چیای مەتین بە ناوی شەڕی مان و نەمان دانا. یەکەم هەنگاوەکانی هێرشی پێشمەرگە لە گوندی گابنێرکێ شەوی ٤-٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٣ دەستی پێکرد. سوپای پێشمەرگە دابەش بوون بۆ چەند فەوجێک و هێرشیان کردە سەر سوپا و جاشەکان. تا بەرەبەیان تێکیان شکاندن و لە هەموو لایەکەوە شکستیان پێهێنان. توانییان هێزەکانی حکوومەت بگەڕێننەوە بۆ فڕۆکەخانەی بامەڕنێ، کە بنکەی ئۆپەراسیۆنەکانیان بوو، و چیای مەتین کۆنترۆڵ بکەنەوە.

دوای تێکشکانی هەردوو سوپای عێراق و سووریا، زیانی زۆریان بەرکەوت، لەوانە لەناوبردنی زۆربەی هەردوو سوپای یەرمووک و عێراقی. ١١٣ تەرمیان لە مەیدانی شەڕدا بەجێهێشت لەنێویاندا ژمارەیەک سەربازی سووری و سەدان کەسی دیکە بریندار بوون و چەندین ئۆتۆمبێل تێکشکێنران. دەستکەوتەکانی پێشمەرگە لەم شەڕەدا بریتی بوون لە دوو تۆپی ١٠٣ ملم و ٤٠٠ تفەنگ و ١٥ سهم و بڕێکی زۆر ذخیره و کەرەستەی سەربازی. هەروەها هێزی پێشمەرگە و بەرگریی نیشتمانی لەم شەڕەدا ٣٦ شەهید و ٧٨ برینداریان دا.

سەرکەوتنی پێشمەرگە لە چیای مەتین ورەی پێشمەرگەی بەرزکردەوە، ئەم سەرکەوتنە تەنیا سەرکەوتنی شۆڕش نەبوو لە بادینان، بەڵکو گوشار و هێرشە چڕەکانی سوپای عێراقی لەسەر بارزانی لە مانگی حوزەیرانەوە کەمکردەوە. دانیشتووان بەنیاز بوون پەنا بۆ تورکیا ببەن، بەڵام سەرکەوتنەکە هیوای گەڕانەوە بۆ گوند و ماڵەکانیانی پێبەخشین.

سەرچاوەکان:

  1. غازى عادل گەردى، پێشمەرگەیەک لە خزمەت ڕێبازى بارزانیدا حەجى بیڕۆخى، بەرگى یەکەم چاپى دووەم، تورکیا، ٢٠٢١.

  2. مەسعود بارزانی، بارزانی و بزوتنەوەى ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی سێیەم، بەشی یەکەم، شۆڕسی ئەیلوول ١٩٦١-١٩٧٥، چ: یەکەم ٢٠٠٤.

  3. هاوکار کەریم حەمە شەریف، شۆڕشى ئەیلوول ١٩٦١-١٩٧٠، چاپى یەکەم- چاپخانەى زانکۆى سەلاحەدین، هەولێر، ٢٠١٢.

  4. هۆژین مەسعود سەرنى، شورەشا ئیلونێ ل دەڤەرا بەهدینان ١٠٦١- ١٩٧٥، چاپى یەکەم، ٢٠١٨.

  5. وەلى زبێر هۆستان، چەند ڕووداو و بەسەرهاتێک لە شۆرش و ڕاپەڕینەکانى بارزاندا، چ: یەکەم، چاپخانەى ڕۆژهەڵات، هەولێر، ٢٠١٧.

  6. ئارى کەریم، چەند لاپەڕەیەکى زیندوو لە شۆرشى ئەیلوولدا، چاپخانەى خەبات، دهۆک ١٩٩٩.

  7. شەوکەت مەلا ئیسماعیل حسن، ڕۆژانێ لە مێژووى شۆرشى ئەیلوول، چاحى یەکەم، هەولێر، ٢٠٠٧.