ئەو ماوەیەی نێوان کۆنگرەی دووەم و سێیەمی یەکێتی قوتابیانی کوردستان، کە نزیکەی شەش ساڵی خایاند، گۆڕانکاری گەورەی بەسەر دۆخی سیاسی ناوخۆی پارتی دیموكراتی كوردستان و یەکێتی قوتابیانی کوردستان بەتایبەتی و عراق بەگشتی هێنا. گرنگترین ئەو گۆڕانکارییانە بریتی بوون لە سەرکەوتنی شۆڕشی 14ی تەمموزی 1958، رووخانی رژێمی پاشایەتی، دامەزراندنی کۆمار لە عراق، گەڕانەوەی سەرۆک مستەفا بارزانی و هاوڕێکانی لە یەکێتی سۆڤیەت، تۆمارکردنی فەرمی پارتی دیموكراتی كوردستان وەک حزبێکی سیاسی کوردی لە عراق، و دەستپێکردنی چالاکییە ئاشکراکانی یەکێتی قوتابیانی کوردستان.
سەرکەوتنی شۆڕش لە عراق قۆناغێکی نوێی کاری سیاسی و رێکخراوەیی ئاشکرای هێنایە ئاراوە، بەتایبەتی لە ناوچە کوردییەکان. لەم ماوەیەدا، یەکێتی قوتابیانی کوردستان، وەک تاکە رێکخراوی قوتابیان لە کوردستان، بەخێرایی کمیسیۆن و لقەکانی لە زۆربەی ناوچەکان دامەزراند، چالاکییەکانی بەشێوەیەکی بەرچاو فراوان کرد1.
چەند رۆژێک دوای سەرکەوتنی شۆڕش، سەرکردایەتی یەکێتی قوتابیان کۆبوونەوەیەکی گەورەیان لە پەناگەی وێستگەی شەمەندەفەری هەولێر ئەنجامدا. ئەم کۆبوونەوەیە، کە زۆربەی سەرکردایەتی و نوێنەرانی هەولێر، کەرکوک، سلێمانی و رەواندز ئامادەی بوون، تاوتوێی رێگاکانی کاری نوێی بۆ قۆناغی دوای شۆڕش و پەیوەندییان لەگەڵ یەکێتی گشتی قوتابیانی عراق کرد2.
دوای شۆڕش، پەیوەندی نێوان یەکێتی قوتابیانی کوردستان و یەکێتی گشتی قوتابیانی عراق تێکچوو. یەکێتی گشتی قوتابیانی عراق، کە زۆرینەیان کۆمۆنیست بوون و لەلایەن سەرۆک عەبدولکەریم قاسمەوە پشتیوانی دەکران، سوودیان لە پێگەی بەهێزکراوی خۆیان وەرگرت. سەرەڕای رێککەوتنە پێشوەختەکان لەگەڵ یەکێتی قوتابیانی کوردستان، یەکێتی گشتی قوتابیانی عراق دەستی کرد بە دامەزراندنی لقی نووسینگە لە شارە کوردییەکان، لەوانە هەولێر، کە لکێکی نوێی تێدا کردەوە.
لە ئابی 1958، قوتابیانی کۆمۆنیست کمیسیۆنی باڵای یەکێتی قوتابیانی عراقیان پێکهێنا، کە لە تشرینی دووەمی 1958 دانیپێدانانی فەرمی دەوڵەتی وەرگرت. ئەمە یەکەم مۆڵەتی فەرمی بوو کە بە رێکخراوێکی قوتابیان درا، و 4ی تشرینی دووەمی 1958 وەک رۆژی هەڵبژاردنی قوتابیان لە عراق دیاریکرا. دۆخی سیاسی گۆڕاو یەکێتی قوتابیانی کوردستانی ناچار کرد بەشداری لەم هەڵبژاردنانەدا بکات، کە بەشێکی بەهۆی پشتیوانی باڵەکان لەناو پارتی دیموكراتی كوردستان (PDK) بۆ تێکەڵکردنی رێکخراوە دیموکراتییە کوردییەکان لەگەڵ ئەوانەی عەرەب لەژێر ئاڵای پارتی کۆمۆنیستی عراق بوو3.
یەکێتی قوتابیانی کوردستان (KSU) بەشداری لە هەڵبژاردنەکاندا کرد بە پێکهێنانی هاوپەیمانییەک بە ناوی بەرەی دیموکراتی یەکگرتوو، کە هەردوو قوتابیانی کورد و عەرەبی لەخۆگرتبوو، و خۆی لەگەڵ یەکێتی گشتی قوتابیانی عراق رێکخست. ئەم هەنگاوە ستراتیژییە سەرکەوتوو بوو، چونکە لیستەکە لە زۆربەی ناوچەکان سەرکەوتنی بەدەستهێنا. سەرکەوتنی بەرەی دیموکراتی یەکگرتوو، بەتایبەتی دەرکەوتنی بەهێزی نوێنەرانی KSU، رۆڵ و کاریگەری گرنگی یەکێتی قوتابیانی کوردستانی لە گۆڕەپانی سیاسی عراقدا دووپاتکردەوە4.
دوای هەڵبژاردنەکان، کۆنگرەیەکی گشتی قوتابیان لە شاری به‌غدا لە 16 تا 20ی شوباتی 1959 بەڕێوەچوو. یەکێتی قوتابیانی کوردستان (KSU)، کە نوێنەرایەتی پارتی دیموكراتی كوردستانی دەکرد، بەشداری لەم کۆنگرەیەدا کرد. لە ماوەی کۆبوونەوەکاندا، بڕیاردرا یەکێتی قوتابیانی کوردستان لەگەڵ یەکێتی گشتی قوتابیانی عراق یەکبخرێت بۆ پێکهێنانی رێکخراوێکی نوێ بە ناوی یەکێتی گشتی قوتابیانی کۆماری عراق. هەروەها، کۆنگرە کمیسیۆنێکی تایبەتی بۆ چارەسەرکردنی کاروباری قوتابیانی کوردستان دامەزراند و پەسەندکردنی دروستکردنی رۆژنامەیەکی تایبەت بۆ یەکێتییەکە بە ناوی "خەباتی قوتابیان"5.
سەرەڕای ئەو بڕیارانەی لە کۆنگرەی گشتی قوتابیان دران، ناکۆکییەکانی نێوان یەکێتی قوتابیانی کوردستان (KSU) و یەکێتی گشتی قوتابیانی کۆماری عراقی تازە دامەزراو بەهۆی جیاوازی تێڕوانینە سیاسییەکانەوە بەخێرایی سەریانهەڵدایەوە. هەردوو رێکخراوەکە هەوڵیاندا ئەم ناکۆکییانە لە رێگەی کۆنگرەیەکی ترەوە چارەسەر بکەن، بەڵام هەوڵەکانیان بێ ئەنجام بوو.
لە 2ی کانوونی یەکەمی 1960، کۆمەڵەی قوتابیانی کورد لە ئەوروپا بەشداری لە کۆنگرەی سێیەمی یەکێتی قوتابیانی عراق کرد، کە تێیدا چەند پرسێکی پەیوەست بە دۆخی کورد تاوتوێ کران. دوای ئەم کۆنگرەیە، یەکێتی قوتابیانی کوردستان رازی بوو نوێنەرێک بۆ سکرتارییەتی یەکێتی گشتی قوتابیانی کۆماری عراق بنێرێت، و کەمال موحیەدین بۆ ئەم ئەرکە دەستنیشانکرا.
بەڵام، سەرەڕای هەوڵە بەردەوامەکان بۆ پاراستنی پەیوەندییەکان، پەیوەندی نێوان سەرکردایەتی کورد و حکومەتی عراق بەرەو خراپبوون چوو. ئەم پچڕانی پەیوەندییانە لە کۆتاییدا بووە هۆی هەڵگیرسانی شۆڕشی 11ی ئەیلوولی 1961، کە وەرچەرخانێکی گرنگ بوو لە خەباتی کورد و گۆڕەپانی سیاسی فراوانتری عراق.
لە ساڵی 1960، پەیوەندی نێوان یەکێتی قوتابیانی کوردستان (KSU) و یەکێتی قوتابیانی عراق (ISU) بەتوندی ئاڵۆز بوو. حکومەتی عراق، بە هاوکاری لەگەڵ ISU، بەشێوەیەکی چالاک رێگری لە بەشداریکردنی KSU لە کۆنگرەی شەشەمی جیهانی قوتابیان کرد کە لە شاری به‌غدا بەڕێوەچوو. ئەم بێبەشکردنە کۆمەڵەی قوتابیانی کورد لە ئەوروپاشی گرتەوە، کە ئەویش رێگری لێکرا شاندێک بۆ کۆنگرەکە بنێرێت.
جگە لەوەش، دەسەڵاتدارانی عراق دۆخەکەیان خراپتر کرد بە دووبارە داخستنی بارەگاکانی KSU لە سەرانسەری شارەکانی عراق. ئەم کردەوانە جەختیان لەسەر زیادبوونی گرژییەکان و ئەو ئاستەنگانە کردەوە کە KSU لە هەوڵەکانی بۆ کارکردن و نوێنەرایەتیکردنی قوتابیانی کورد لەناو ئاژاوەی سیاسی فراوانتری ئەو سەردەمەدا رووبەڕووی بووەوە7.
بەستنی کۆنگرەی سێیەمدوای بێئومێدیی تەواوی یەکێتی قوتابیانی کوردستان لە دروستکردنی ڕێکخراوێکی گشتی قوتابیان کە گەرەنتی هەموو مافە داواکراوەکانی قوتابیانی کورد بکات و بە یەکسانی مامەڵە لەگەڵ هەموو لایەنەکاندا بکات و کشانەوەی یەکێتی قوتابیانی عراق لەو بەڵێنانەی بە یەکێتی قوتابیانی کوردستان و قوتابیانی کوردی دابوو، و تێکچوونی تەواوی پەیوەندییە سیاسییەکانی نێوان پارتی دیموكراتی كوردستان (پارتی) و حکومەتی عراق. یەکێتی قوتابیانی کوردستان بڕیاریدا سێیەمین کۆنگرەی خۆی ببەستێت بە مەبەستی ڕێکخستنەوەی ڕیزەکانی و کراوەبوون بۆ پشتیوانیکردنی داواکارییەکانی گەلی کورد لە عراق.
دوای ئامادەکارییەکان، کۆنگرەکە لە مانگی ئازاری ١٩٦١ لە گەڕەکی کەسرە لە شاری به‌غدا بەسترا، بە دروشمی "با نەورۆز هاندەرێک بێت بۆ یەکخستنی خەباتی قوتابیان لە کوردستانی عێراق" و کارەکانی سێ ڕۆژی خایاند٨.
چەند بۆچوونێکی جیاواز لەسەر بەروار و شوێنی سێیەمین کۆنگرەی یەکێتی قوتابیانی کوردستان هەیە، لەوانە: بەستنی کۆنگرەکە لە ساڵی ١٩٥٧ لە گەڕەکی ئەعزەمییەی شاری به‌غدا٩. هەروەها لە ١٨ی ئازاری ١٩٦١ لە سلێمانی١٠، یان لە ١٩ی ئازاری ١٩٦١ لە سلێمانی١١.
سەبارەت بە بەرواری کۆنگرەکە، هیچ بەڵگەیەک لەبەردەستدا نییە کە ئاماژە بە ساڵی ١٩٥٧ بکات، و پەیڕەو و بەرنامەی هەموارکراوی خودی کۆنگرەکە ساڵی ١٩٦١ی لەسەر نووسراوە١٢. بۆچوونەکان سەبارەت بە شوێنی کۆنگرەکە جیاوازن، شاری به‌غدا گونجاوترین شارە بەپێی ئەو توێژینەوانەی ئەنجامدراون١٣.
کۆنگرەکە سێ ڕۆژی خایاند و تاوتوێی بارودۆخی سیاسی و ڕۆشنبیری و پەروەردەیی لە کوردستان کرد. لە کۆنگرەکەدا بڕیاردرا پەیڕەو و بەرنامەکان هەموار بکرێنەوە و سکرتێر و سکرتاریەتێکی نوێ بۆ ڕێکخراوەکە هەڵبژێردران بەم شێوەیەی خوارەوە:
١- سەروەر کاکە حەمە دەروێش، سکرتێر
٢- فوئاد ئەحمەد بابان
٣- حەیدەر حەمزە خدر
٤- حەمە چاوشین
٥- مەئمون دەباغ
لە هەمان کۆنگرەدا، لیژنەیەک بۆ بەڕێوەبردنی کاروباری قوتابیان پێکهێنرا. ئەندامەکانی بریتی بوون لە:
١- تەیب جەبار بەرواری
٢- کەمال عەبدولکەریم زێدان
٣- محەمەد پێنجوێنی
٤- مستەفا پیشداری
٥- عەزیز ساڵح
٦- جەمیلە سابیر قادر، عضو یەدەگ١٥.
دوای هەڵگیرسانی شۆڕشی ئەیلوول و پەیوەستبوونی ئەندامانی یەکێتی قوتابیان بە ڕیزەکانی شۆڕشەوە، مەئمون دەباغ و حەمە چاوشین، ئەندامانی سکرتاریەت، پەیوەست بوون بە شۆڕشەوە، سەروەر کاکە حەمە، سکرتێری یەکێتی قوتابیان، لە ساڵی ١٩٦٢ لەلایەن دەزگای ئاسایشی گشتی حکومەتی عراقەوە دەستگیرکرا، بۆ پڕکردنەوەی شوێنی سکرتێر، حەیدەر حەمزە خدر وەک سکرتێر دەستنیشانکرا و تا کۆنگرەی چوارەم لەوێ وەک سکرتێر مایەوە١٦.
سەرچاوە:١. ئەرشیفی ئینسایکلۆپیدیای پارتی.