محمد زیاد حمه محمود، معروف به کاک زیاد کویه، در 1931 از نخستین انقلاب بارزانی حمایت کرد. او از 1943 تا 1945 از دومین انقلاب بارزانی حمایت کرد. در 1946، در نخستین کنگره حزب دموکرات کردستان (KDP) به عنوان دومین نایب رئیس انتخاب شد. در ژوئن 9، 1963 به صفوف نیروهای پیشمرگه پیوست.
زندگینامهمحمد زیاد حمه محمود، معروف به کاک زیاد کویه، در 1914 در شهر کویه از توابع استان اربیل در یک خانواده غفوری به دنیا آمد. زکی احمد هناری به او زبان‌های کردی، عربی و انگلیسی آموخت. او دخترانش را به مدرسه فرستاد که در آن زمان امری مرسوم نبود. پس از فروپاشی انقلاب سپتامبر در 1975 به ایران تبعید شد. در 1976 به کردستان جنوبی بازگشت و توسط مقامات حزب سوسیالیست عربی بعث به بغداد اخراج شد. در 1983، به خانواده بارزانی در بغداد که مردانشان مفقود شده بودند، کمک کرد. در 1990 به کویه بازگشت. در 1991 در جریان انقلاب به جمهوری اسلامی ایران نقل مکان کرد. او در 12 آوریل 1991 در نقده، کردستان شرقی درگذشت و در 25 اوت 1991 در قبرستان کاکون در کویه به خاک سپرده شد. او به زبان‌های کردی، عربی، فارسی و انگلیسی مسلط بود.
کارنامه مبارزاتی محمداو در 1931 از نخستین انقلاب بارزانی حمایت کرد. وی کلاس پنجم ابتدایی را به پایان رساند. در 1933، یکی از بنیان‌گذاران انجمن جوانان در کویه بود که به انجمن منواران معروف بود. در 1939 به صفوف حزب هیوا کردستان پیوست. در اواسط آوریل 1941، در جریان مخالفت رشید علی گیلانی، نخست‌وزیر عراق با مقامات بریتانیا، او عضوی از هیئت کردی اربیل و کرکوک برای دیدار با رشید علی گیلانی در بغداد بود و سخنرانی کرد. در 1943 توسط رای‌دهندگان کویه به عنوان نماینده مجلس عراق انتخاب شد. او از 1943 تا 1945 از دومین انقلاب بارزانی حمایت کرد. او عضو و حامی جمعیت احیای کردستان بود. در 1943 از باشگاه پیروزی کرد در بغداد حمایت کرد. در 1945 به حزب آزادی کردستان پیوست. در 1945 کمک مالی به حزب کمونیست در کردستان عراق (حزب انقلابی) برای انتشار نشریاتشان ارائه کرد.
در دسامبر 16، 1945، به اتهام حمایت از دومین انقلاب بارزان (1943-1945) به شهر شقلاوه در استان اربیل تبعید شد. او یک سال در بازداشت پلیس بود. در 1945، نامه‌هایی را برای کمک به جمعیت احیای کردستان (ZK) در شهر کویه جمع‌آوری کرد و به آن‌ها کمک مالی ارائه داد. در 1945 به جمهوری دموکراتیک کردستان کمک مالی کرد. در 1946 خانه‌ای در بغداد خرید که به عنوان خوابگاه رایگان برای دانشجویان کرد مورد استفاده قرار می‌گرفت. در 1946 به دومین نایب رئیس حزب دموکرات کردستان تبدیل شد. در 1946، کردهای جنوبی که در جمهوری دموکراتیک کردستان خدمت کرده بودند و به خانه بازمی‌گشتند، توسط او پناه داده شده و به مناطق خود فرستاده شدند.
در 1947، به بسیاری از کادرهای حزب دموکرات کردستان که از ظلم مقامات ایرانی گریخته بودند، یعنی صادق حیدری، پناه داد. او در 1947 به مجلس عراق راه یافت و در جبهه اپوزیسیون در مجلس فعال بود و همواره از زندانیان و تبعیدیان بارزانی حمایت می‌کرد. در 1948، با شعار «آزادی برای زندانیان بارزانی»، در تظاهرات بغداد علیه امضای معاهده پورتسموت بین پادشاهی متحده و پادشاهی عراق شرکت کرد. در 1950، ریاست کنفرانس کویه را بر عهده گرفت و رهبری جدیدی را برای اداره حزب دموکرات کردستان انتخاب کرد، بدین ترتیب او وظایف حزبی و امور رتبه‌ای محول شده به خود در کنگره اول حزب دموکرات کردستان را انجام داد.
تا 1951، زمانی که یهودیان کویه به اجبار توسط دولت عراق به جمهوری اسرائیل اخراج شدند، او به حمایت از یهودیان معروف بود. او عضو جنبش صلح عراق بود. در 1953 برای مدت کوتاهی توسط مقامات عراقی زندانی شد. در 1955 به حزب کمونیست عراق کمک کرد تا یک نماینده کرد را به کنگره جهانی دانشجویان و جوانان در ورشو بفرستد. در اوایل 1959، برای حل مشکلات بین حزب دموکرات کردستان و حزب کمونیست عراق در کویه، عضو کمیته جبهه ملی در کویه، اربیل بود. در 1957، هزینه سفر جلال حسام‌الدین نورالدین (1933- 2017) معروف به جلال طالبانی به مسکو برای دیدار با پرزیدنت مصطفی بارزانی (1903-1979) را پرداخت کرد. در ژوئیه 26، 1958، با چندین شخصیت در شهر کویه دیدار کرد تا به بغداد بروند و برای مطالبات ملت کرد آماده شوند. در ژوئیه 27، 1958، با هیئتی از کردها از وزارت دفاع عراق در بغداد بازدید کرد تا سقوط نظام پادشاهی را به عبدالکریم قاسم (1914 - 1963) تبریک بگوید.
در 1959، چهارمین کنگره حزب دموکرات کردستان در خانه او در بغداد برگزار شد. در ژوئن 2، 1959، بیشتر زمین‌ها و املاک او با امضای سرهنگ عبدالکریم قاسم، رئیس کمیسیون عالی اصلاحات کشاورزی مصادره شد. در دسامبر 22، 1960، او به عنوان عضو شورای دفتر انحصار تنباکو منصوب شد. در 1960، او نماینده پنجمین کنگره حزب دموکرات کردستان بود. در سپتامبر 16، 1961، او در اربیل و بغداد دستگیر شد و به زندان‌های کوت منتقل گردید و خانه‌اش ویران شد. او در 1963 پس از سقوط رژیم عبدالکریم قاسم آزاد شد. در ژوئن 9، 1963، او به صفوف نیروهای پیشمرگه پیوست. در 1963، او نماینده اولین کنگره خلق (کنگره کویه) بود. در 1963، او در جریان اولین کنگره خلق (کنگره کویه) میزبان رئیس‌جمهور مصطفی بارزانی بود. در اواسط 1963، خانه او توسط نیروهای گارد ملی حزب بعث عربی به آتش کشیده شد. در 1964، او تلاش کرد تا جناح ریاست‌جمهوری و جناح دفتر سیاسی را آشتی دهد. در 1964، او در دومین کنگره خلق (کنگره قلادزه) شرکت کرد. در 1964، او عضو شورای رهبری انقلاب در کردستان عراق شد. در 1965، او نقش مهمی در اعطای عفو به پناهندگان همدانی توسط رئیس‌جمهور مصطفی بارزانی ایفا کرد. در 1966، او نماینده 7امین کنگره حزب دموکرات کردستان در روستای گلاله از استان اربیل بود. در 1980، او نماینده 8امین کنگره حزب دموکرات کردستان در روستای ناوپردان از استان اربیل بود.
منابع:-
محمود شیخ سین حسو الریكاني، شنگال (سنجار) في العهد الملكي ١٩٢١ ـ ١٩٥٨، (أربیل ـ الأكادیمیة الكوردیة ـ مطبعة الحاج هاشم ـ ٢٠١٢م)، ص ١١٧.
-
ئه‌حمه‌د باوه‌ڕ، كۆمه‌ڵێ یانه‌ی سه‌ركه‌وتن، (كوردستان ـ شاره‌وانی كه‌لار ـ چاپخانه‌ی ئۆفسێتی تیشك ـ ٢٠٠٤ز)، ل ١٣٣.
-
ئاماده‌كردنی : سدیق ساڵح، عه‌بدوڵڵای سۆفی كه‌ریمی سه‌ڕاجی، سه‌ربازێكی ون له تاكه كۆماره‌كه‌ی كوردستاندا، (سلێمانی ـ چاپخانه‌ی به‌درخان ـ ٢٠٠٣ز)، ل ل ١٤٠ ـ ١٤١.
-
هۆشیار نوری له‌ك، ناودارانی كورد له دێڕێكدا، (هه‌ولێر ـ چاپخانه‌ی چوارچرا ـ ٢٠١٠ز)، ل ١٣.
-
اسماعیل شوكر ره‌سول، كه‌ركوك لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی مێژووییه له رووی رامیاری و بیری ١٩٣٩ ـ ١٩٤٥، (هه‌ولێر ـ ٢٠٠٧ز)، ل ٧٣.
-
فاضل رسول، كردستان والسیاسة السوفیتیة في الشرق الأوسط، ترجمة غسان نعمان، (السلیمانیة ـ مكتب الفكر والوعي في الأتحاد الوطني الكردستاني ـ مطبعة مؤسسة حمدي للطباعة والنشر ـ ٢٠٠٨م)، ص ٢٤١.
-
ئاماده‌كردن : پێشڕه‌و ئه‌حمه‌د، له یادی كاكه‌زیادی كۆیه‌دا، ڕۆژنامه‌ی كوردستانی نوێ، ئۆرگانی یه‌كێتیی نیشتمانیی كوردستان، ژماره ٢٤٢٥، ساڵی ده‌هه‌م، سلێمانی، پێنجشه‌مه، ١٢ نیسانی ٢٠٠١ز، ل ١٠.
-
ده‌قی وتار مام جه‌لال له مه‌راسیمی یادی ١٠ ساڵی شه‌هید سه‌ركرده عومه‌ر ده‌بابه‌دا، ڕۆژنامه‌ی كوردستانی نوێ، ئۆرگانی یه‌كێتیی نیشتمانیی كوردستان، ژماره ٢٦٧١، ساڵی یانزه‌هه‌م، سلێمانی، چوارشه‌مه، ٣٠ كانونی دووه‌می ٢٠٠٢ز، ل ٣.
-
رێبواری رێگای ته‌بایی گه‌ل ریزه‌كانی گه‌ل، ڕۆژنامه‌ی كوردستانی نوێ، ئۆرگانی یه‌كێتیی نیشتمانیی كوردستان، ژماره ٢٦٧٠، ساڵی یانزه‌هه‌م، سلێمانی، سێشه‌مه، ٢١ كانونی دووه‌می ٢٠٠٢ز، ل ٦.
-
دیمانه : ڕازاو ڕه‌زبه‌ر، دووره په‌رێزی دكتۆر پیرۆز، گۆڤاری شاووشكا، سه‌نته‌ری شاووشكا بۆ چالاكی ڕۆشنبیری، ژماره ١١، هه‌ولێر، پایزی ٢٠٠٤ز، ل ١٩.
-
ئه‌حمه‌د بانیخێڵانی، بیره‌وه‌رییه‌كانم، (ئستكهوڵم ـ ١٩٩٧ز)، ل ل ١٧٨، ٢١٧، ٣٩٩.
-
كریس كوچرا، جنبش ملی كرد، ترجمه‌ی ابراهیم یونسی، چاپ دوم، (تهران ـ موسسه انتشارات نگاه ـ ١٣٧٧ھ . ش)، ص ٢٣٨.
-
مه‌هدی محه‌مه‌د قادر، پێشهاته سیاسییه‌كانی كوردستانی عێراق ١٩٤٥ ـ ١٩٥٨، (سلێمانی ـ سه‌نته‌ری لێكۆڵینه‌وه‌ی ستراتیجیی كوردستان ـ ٢٠٠٥ز)، ل ل ٩٣، ١١٩ ـ ١٢١، ١٢٣، ١٢٨.
-
شوان محه‌مه‌دئه‌مین ته‌ها خۆشناو، هه‌ولێر له نێوان ساڵانی ١٩٦٣ ـ ١٩٧٠ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی مێژووییه له بارودۆخی سیاسی، (هه‌ولێر ـ چاپخانه‌ی زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین ـ ٢٠١٦ز)، ل ل ٣٦، ٧٦.
-
عه‌بدوڕە‌حمان شه‌ڕەفكه‌ندی، چێشتی مجێور، (پاریس ـ ١٩٩٧ز)، ل ٤٤٤.
-
دیڤید مكدول، تاریخ الأكراد الحدیث، (بیروت ـ دار الفارابي ـ ٢٠٠٤م)، ص ٤٤٩.
-
جه‌مال نه‌به‌ز، بیره‌وه‌ریینامه‌ی ئه‌و رۆژانه‌ی جاره‌كی دیی ناگه‌ڕێنه‌وه، (سلێمانی ـ چاپخانه‌ی شڤان ـ ٢٠١٧ز)، ل ٢١٥.
-
قرار صادر من الهیئة العلیا للاصلاح الزراعي بأسماء من تقرر خضوعهم للقانون، جریدة الوقائع العراقیة، العدد ١٨٢، السنة الاولی، وزارة الأرشاد في العراق، بغداد، مطبعة الحكومة، الأثنین، ٨ حزیران ١٩٥٩م، ص ٤.
-
جه‌مال بابان، سلێمانی شاره گه‌شاوه‌كه‌م، به‌رگی سێیه‌م، چاپی دووه‌م، (هه‌ولێر ـ ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی ئاراس ـ چاپخانه‌ی ئاراس ـ ٢٠١٢ز)، ل ٣٢٣.
-
بن بوزید أسماء، مصطفی البارزاني ودوره في النضال الكردي ١٩٤٣ ـ ١٩٧٥، الجمهوریة الجزائریة الدیمقراطیة الشعبیة، وزارة التعلیم العالي والبحث العلمي، جامعة محمد بوضیاف المسیلة، كلیة العلوم الأنسانیة والاجتماعیة، قسم التاریخ، ٢٠١٩م، ص ٣٨.
-
فرهاد عوني، انطباعات عن احتفاء ابناء كویسنجق بزیارة البارزاني الخالد لمدینتهم، الحلقة ١٠، مجلة گولان العربي، مؤسسة گولان الأعلامیة، العدد ١٨، أربیل، مطبعة وزارة الثقافة، ٢٥ تشرین الثاني ١٩٩٧م، ص ٤١.
-
حوسێنی حاجی قادر، كاكه زیادی حه‌مه‌غای گه‌وره‌ی كۆیه بیره‌وه‌ریه‌ك، گۆڤاری كه‌كۆن، ژماره ٢١، ئایاری ٢٠١٢ز، ل ل ١٠ ـ ١١.
-
فرهاد عوني، انطباعات عن احتفاء ابناء كویسنجق بزیارة البارزاني الخالد لمدینتهم، الحلقة ١٠، مجلة گولان العربي، مؤسسة گولان الأعلامیة، العدد ١٨، أربیل، مطبعة وزارة الثقافة، ٢٥ تشرین الثاني ١٩٩٧م، ص ٤١.
-
تۆفیقی مه‌لا سدیق، بیره‌وه‌ریه‌كانی ڕۆژانی حیزبایه‌تی و پێشمه‌رگایه‌تی و دوور خرانه‌وه‌م، چاپی دووه‌م، (هه‌ولێر ـ چاپخانه‌ی شه‌هاب ـ ١٩٩٦ز)، ل ل ٦٠، ٨٨.
-
ئه‌حمه‌د دڵزار، بیره‌وه‌ری ڕۆژانی ژیانم، به‌شی سێیه‌م، (ستۆكهوڵم ـ ١٩٩٤ز)، ل ١٢.
-
ئه‌حمه‌د دڵزار، بیره‌وه‌ری ڕۆژانی ژیانم، (هه‌ولێر ـ وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیری و لاوان ـ چاپخانه‌ی شه‌هاب ـ ٢٠١٩ز)، ل ١٩٠.
-
ب. هه‌وراز، كورته لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ك له‌مه‌ڕ دامه‌زراندن و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی حزبی شۆڕش و ڕزگاری له كوردستانی باشوور، (بێ شوێن ـ ئایاری ١٩٩٣ز)، ل ٢٧.
-
به‌رزان ئه‌حمه‌د كورده، كورته مێژووی جووله‌كه‌كانی كوردستان، (سلێمانی ـ چاپخانه‌ی كارۆ ـ ٢٠١٩ز)، ل ١٩٠.
-
به‌كر عه‌بدولكه‌ریم حه‌وێزی، گه‌شتێك به كۆماری مه‌هابادا بیره‌وه‌ریه‌كانم له ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستاندا ١٩٤٤ ـ ١٩٤٧، (هه‌ولێر ـ ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی ئاراس ـ ٢٠٠١ز)، ل ل ٩ ـ ١٠.
-
جمال بابان، أعلام الكرد، الجزء الأول، الطبعة الثانیة، (أربیل ـ دار آراس للطباعة والنشر ـ ٢٠١٢م)، ص ص ٥٠٠ ـ ٥٠١.
-
جمال فتح الله طیب، هێرشی حه‌ره‌سی قه‌ومی بۆ شاری كۆیه و ده‌وروبه‌ری له ساڵی ١٩٦٣دا، گۆڤاری كه‌كۆن، ژماره ٣٩، سلێمانی، چاپخانه‌ی ماردین، تشرینی دووه‌می ٢٠١٥ز، ل ل ١٧، ١٩.,
-
حبیب محمد کریم، تاریخ حزب دموکرات کردستان - عراق (در ایستگاه‌های کلیدی) ١٩٤٦ - ١٩٩٣، (دهوک - چاپخانه خه‌بات - ١٩٩٨م)، صص ٣٤ - ٣٥، ٤٢.
-
فرهاد عونی، ٣٦ نامه و چندین شخصیت دیگر دیوان من، (اربیل - چاپخانه دانشگاه صلاح‌الدین - ٢٠١٩ز)، صص ٥٤ - ٥٩.
-
روژین چلبی منیر، زاخو ١٤ تیرماه ١٩٥٨ - ٦ آدار ١٩٧٥، (بدون مکان - مرکز پژوهش‌های کردی زاخو - ٢٠١٨ز)، ص ٧٥.
-
محمد سهل طقوش، تاریخ کردها ٦٣٧ - ٢٠١٥، (بیروت - دارالنفائس للطباعة والنشر والتوزیع - ٢٠١٥م)، ص ٣٠١.
-
حمه‌ی فرج هه‌ڵه‌بجه‌یی، از شنروێ تا استکهلم، چاپ سوم، (سلیمانیه - چاپخانه کارو - ٢٠١٥ز)، ص ١٥٣.
-
دیوید مک‌داول، تاریخ معاصر کرد، ترجمه ابراهیم یونسی، چاپ چهارم، (تهران - نشر پانیذ - چاپ دالاهو - ١٣٩٣ ه.ش)، ص ٤٦١.
-
رهبر سید برایم، درخشش‌های که‌کون، (اربیل - چاپخانه شهاب - ٢٠١٤ز)، صص ٣٢ - ٣٥.
-
سید علی موجانی، سولماز صدقی، الهه نعمتی و دیگران، فرهنگ رجال و خاندان‌های معاصر عراق، (تهران - نشر عظام - ١٣٩٢ ه.ش)، ص ١١٤٥.
-
شعبان علی شعبان، برخی اطلاعات سیاسی و تاریخی، چاپ سوم، (اربیل - چاپخانه روژهه‌ڵات - ٢٠١٣ز)، ص ١٠٢.
-
عبدالرزاق مطلق الفهد، احزاب سیاسی در عراق و نقش آن‌ها در جنبش ملی و قومی ١٩٣٤ - ١٩٥٨، (بیروت - شرکت انتشارات و توزیع مطبوعات - ٢٠١١م)، ص ٢٤٩.
-
اعراب و کردها: منافع، ترس‌ها و مشترکات، سعد بشیر اسکندر، ثابت و متغیر در موضع قومی کردی نسبت به قدرت عربی در بغداد در طول دوران پادشاهی ١٩٢١ - ١٩٥٨، (بیروت - مرکز عربی برای پژوهش‌ها و مطالعات سیاسی - ٢٠١٩م)، ص ٩٧.
-
عبدالخالق معروف، کویه ... بزرگان آن، (اربیل - چاپخانه مناره - ٢٠١٤ز)، صص ٧٢ - ٧٦.
-
عثمان مصطفی خوشناو، با روزگار، برگ‌های ریخته، (اربیل - مجتمع چاپ و نشر شهاب - ٢٠٠٧ز)، ص ٧٣.
-
فاتح رسول، چند صفحه‌ای از تاریخ مبارزات ملت کرد ما، جلد اول، (سوئد - چاپخانه حلبچه - ١٩٧٩ز)، صص ٤٠٧ - ٤٠٩.
-
کریم شاره‌زا، مبارز کرد کاکه زیاد آغا غفوری ١٩١٤ - ١٩٩١، روزنامه خه‌بات، زبان گویای حزب دموکرات کردستان - متحد، شماره ٨٩٣. جمعه، ٢٥ سپتامبر ١٩٩٨م، ص ١٣.
-
کریم شاره‌زا، «در یاد وطن‌پرستان: کاکه‌زیاد آقای کردپرور صلح‌طلب»، روزنامه برایه‌تی، ارگان حزب دموکرات کردستان - متحد، شماره ٢٠٨١، دوشنبه، ٧ نوامبر ١٩٩٤ز، ص ٦.
-
کریم شاره‌زا، کاکه زیاد از کاروان مبارزات کوردایه‌تی، روزنامه برایه‌تی، ارگان حزب دموکرات کردستان - متحد، شماره ٢٣١٠، اربیل، یکشنبه، ١٣ آوریل ١٩٩٧ز، ص ٦.
-
کریم شاره‌زا، کاکه زیاد آقای غفوری، روزنامه برایه‌تی، ارگان حزب دموکرات کردستان، شماره ٣٣٥٥، اربیل، پنجشنبه، ١٢ آوریل ٢٠٠١ز، ص ٧.
-
محمد عامر دیرشه‌وی، ساختار دینی - سیاسی در کردستان، (اربیل - چاپخانه هیڤی - ٢٠١٦م)، صص ٢٤٥، ٣١٧.
-
فرمان جمهوری شماره ٧٣٩، روزنامه وقایع عراق، وزارت ارشاد در عراق، شماره ٤٦٧، سال سوم، بغداد، دوشنبه، ٩ ژانویه ١٩٦١م، ص ٤.
-
مسعود بارزانی، بارزانی و جنبش آزادی‌خواه کردی، جلد اول، چاپ دوم، (بیروت - کاوا برای فرهنگ کردی - ١٩٩٧م)، ص ٢١٦ - ٢١٧.
-
مولود ژاکاو، کاکه زیادی حمه‌غا، مجله که‌کۆن، شماره ٥٥، سلیمانیه، چاپخانه بینایی، اکتبر ٢٠١٨ز، ص ٤٠.