کوه زوزک به دلیل موقعیت جغرافیایی و جایگاه استراتژیکش برای انقلاب ایلول از اهمیت نظامی برخوردار بود، زیرا بزرگراه همیلتون از پای این کوه می‌گذرد؛ بنابراین هم موقعیتی مهم برای حفاظت از جاده بود و هم چون بر دشت دیانا مشرف بود، نقطه‌ای کلیدی برای اتصال مناطق بارزان و بالکایتی به شمار می‌رفت که مقر اصلی فرماندهی انقلاب ایلول بودند. از این رو، دولت عراق همواره برای تسلط بر مکان‌های استراتژیک و مختل کردن انقلاب در تمام این نقاط برنامه‌ریزی می‌کرد.
تاریخ نبرد پیشمرگه‌ها با ارتش عراق در کوه زوزک به سال ١٩٦٥ برمی‌گردد، زمانی که نیروهای پیشمرگه کردستان یک خط دفاعی در کوه‌های زوزک، تنگه سروت و تنگه عمرآغا تا رود موساکاو ایجاد کردند. ارتش عراق پیوسته برای رسیدن به مواضع استراتژیک برنامه‌ریزی می‌کرد.
در اوایل پاییز همان سال، با پشتیبانی هواپیماها و ده‌ها هزار سرباز و مزدور (جاش)، حمله‌ای را به کوه زوزک آغاز کرد. ارتش عراق در ابتدا بمباران شدیدی را بر روی کوه انجام داد و پس از آن هزاران سرباز عراقی به مواضع پیشمرگه‌ها هجوم بردند. پس از چندین حمله فشرده، آن‌ها توانستند بر یکی از ارتفاعات کوه مسلط شوند که این خود خطری برای مواضع پیشمرگه‌ها در پای کوه ایجاد کرده بود. از این رو، تصمیم گرفته شد برای ضدحمله با طرحی مستحکم جهت بازپس‌گیری مواضع از دست رفته عقب‌نشینی کنند و با وجود انجام چندین حمله ثانویه برای بازپس‌گیری مکان‌های از دست رفته، موفق نشدند.
و پس از آمادگی خوب، نیروهای پیشمرگه با طرحی مستحکم و به فرماندهی حاجی بیروخی فرمانده گردان و بسیاری از مسئولان نظامی دیگر مانند: (عریف یاسین، رمضان یاسین، جادر کویزی، عزیز خان مهاجر و صباح میرکه خایلانی، علی شکاک و جوهر برسیافی) و همچنین (حمید افندی و مصطفی نیرویی و حسن خال حمزه) حمله‌ای گسترده را علیه ارتش عراق انجام دادند.
و پس از چندین ساعت نبرد شدید، سربازان ارتش عراق نتوانستند در برابر حمله پیشمرگه‌ها مقاومت کنند، بلکه شکست خوردند و فرار کردند. حدود ٢١ سرباز خود را از کوه در پشت روستای کوان پرت کردند و تعداد زیادی جسد در میدان نبرد بر جای گذاشتند و نیروهای پیشمرگه دو شهید و پنج زخمی دادند.
پیروزی پیشمرگه‌ها و شکست ارتش عراق خشم مسئولان دولت عراق و افسرانشان را برانگیخت که تصمیم گرفتند این مکان‌ها را اشغال کنند و در ٣ مه سال ١٩٦٦ از نیروهای پیشمرگه انتقام بگیرند و با پشتیبانی هواپیماهای جنگی و توپخانه، حمله‌ای بزرگ به دامنه‌های کوه هندرین و زوزک و تنگه عمرآغا انجام دادند.
پس از چندین روز نبرد مداوم که توسط مسعود بارزانی و ادریس بارزانی رهبری می‌شد، به‌ویژه زمانی که دولت عراق فشارهای زیادی بر مواضع پیشمرگه‌ها وارد کرد و توانست بر چندین مکان در کوه زوزک مسلط شود. رهبر انقلاب (ملا مصطفی بارزانی) در میدان نبرد در کوه زوزک حضور داشت، جایی که نیروهای پیشمرگه ارتش عراق را از تمام جهات شکست دادند و خسارات سنگینی به آن وارد کردند که منجر به کشته شدن ٤٠٠ سرباز و زخمی شدن ٦٠٠ تن دیگر شد. چهار توپ (٧٥) میلی‌متری، چهار خمپاره (٤،٢٠)، ده خمپاره (٢،٣) گره‌ای، (٦٠٠) قبضه سلاح کوچک، (١٥) دستگاه بی‌سیم و مقدار زیادی مهمات به دست پیشمرگه‌ها افتاد.
پس از ازسرگیری جنگ در سال ١٩٧٤، زمانی که ارتش عراق توانست با موفقیت تانک‌های خود را از کوه کورک به جاده بیخال با نیرویی بزرگ و مجهز به سلاح‌های سنگین و سبک پیشرفته منتقل کند، استراتژی جنگ تغییر کرد. پیشمرگه‌ها مجبور شدند کوه کورز و دامنه کوه کورک در رواندز را ترک کنند و به دیانا، بنکاول و برزیوه عقب‌نشینی کنند. و یک خط دفاعی در دره آکویان، کوه هندرین، کوه زوزک و تنگه عمرآغا ایجاد شد.
ارتش عراق که در حمله به تنگه عمرآغا در ٣ سپتامبر ١٩٧٤ شکست سنگینی خورده بود، مجبور شد به روستای بادلیان عقب‌نشینی کند. بنابراین به دنبال راه دیگری برای سرپوش گذاشتن بر شکست خود و اشغال موقعیت استراتژیک دیگری برای گسترش سلطه خود بر کل منطقه بود. طبق اطلاعاتی که فرماندهان نظامی‌شان دریافت کرده بودند، تعداد زیادی از نیروهای پیشمرگه در کوه زوزک حضور نداشتند، پس این را یک فرصت دیدند. آن‌ها گردانی از لشکر هشتم را اختصاص دادند و سپس توانستند در ٢٠ سپتامبر ١٩٧ بسیاری از مواضع پیشمرگه‌ها در کوه زوزک را اشغال کنند. اما نیروهای پیشمرگه در برابر حملات ارتش عراق دست روی دست نگذاشتند؛ بلکه با قدرت پاسخ دادند و ضدحمله‌ای را به مناطق اشغال شده توسط ارتش عراق انجام دادند و با کمک توپخانه انقلاب، توانستند کوه زوزک را دوباره تحت کنترل درآورند.
در مصاحبه‌ای، یکی از پیشمرگه‌هایی که در نبرد کوه زوزک شرکت داشت به ما گفت: "صبح زود دیدیم که سربازان ارتش عراق و مزدوران (جاش) به ما نزدیک شده‌اند و از سمت دیانا به مواضع پیشمرگه‌ها حمله کردند، به سوی ما آتش گشودند و تعدادی از پیشمرگه‌ها زخمی شدند. و بر یک نقطه مهم و بسیار استراتژیک در بالای سر ما مسلط شدند. فرمانده ما حاجی بیروخی که فرمانده جبهه بود، تصمیم گرفت برای بازپس‌گیری آن نقطه اشغال شده در سریع‌ترین زمان ممکن دست به ضدحمله بزند و پس از اینکه نیروهای پیشمرگه حمله را آغاز کردند، توانستیم با پشتیبانی توپخانه سلاح‌های سنگین، ضدحمله‌ای به نقطه اشغال شده انجام دهیم. و پس از نبردی داغ، توانستیم بر مکان مسلط شویم و پیروز شویم. و چون دشمن نتوانست حمله پیشمرگه‌ها را تحمل کند به پایگاه‌های خود در دیانا عقب‌نشینی کرد، و در این نبرد تلفات ما یک شهید و زخمی بود، اما دشمن شکست سنگینی خورد و اجساد سه سرباز و یک افسر به دست پیشمرگه‌ها افتاد. و اگر سنگ‌ها، شکاف‌ها و صخره‌های بزرگی که پشت آن‌ها پنهان شده بودند نبود، خسارات بسیار بیشتری می‌دیدند."
اما پس از یک هفته، در ٢٧-٢٨ سپتامبر ١٩٧٤، نیرویی از ارتش عراق متشکل از لشکر پیاده‌نظام (٥) پنجم و گردانی از نیروهای ویژه (٢٩) بیست و نهم، با پشتیبانی گردان تانک، حمله‌ای را به کوه زوزک آغاز کردند. با یک طرح نظامی سازمان‌یافته و با روحیه دفاعی قوی، نیروهای پیشمرگه با انواع سلاح‌هایی که در اختیار داشتند، در برابر حمله ارتش عراق ایستادگی کردند. و توانستند خسارات سنگینی به آن‌ها وارد کنند و اکثر افسران و سربازان این گردان را بکشند که یکی از آن‌ها فرمانده شعبه بود.
اشغال کوه زوزک برای ارتش عراق آن‌قدر استراتژیک بود که فرماندهان نظامی بر اشغال آن اصرار داشتند، از این رو به واحدهای نظامی پیاده‌نظام، تانک، خودروهای زرهی، توپخانه و نیروی هوایی فشار آوردند تا دوباره حمله به کوه را آغاز کنند. بنابراین حمله‌ای بزرگ‌تر و قوی‌تر را ازسر گرفتند، اما این بار توانستند در ٣٠ سپتامبر ١٩٧٤ بر آن مسلط شوند. با این حال، نیروهای پیشمرگه دوباره برای رویارویی و ضدحمله آماده شدند و تحت فرماندهی و نظارت مسعود بارزانی برای یک ضدحمله برنامه‌ریزی کردند که منجر به پیروزی بزرگی شد و خسارات سنگینی به ارتش عراق وارد کردند، از جمله انهدام پنج تانک و کشته شدن (٥٠٠) سرباز که اجسادشان در میدان نبرد رها شد.
موقعیت جغرافیایی کوه زوزک از دو ارتفاع تشکیل شده که یکی «کوبی ستیره» و دیگری «کوبی بیره» نام دارد و حدود ١-٢ کیلومتر از یکدیگر فاصله دارند. برای مدتی نیروهای پیشمرگه در «کوبی ستیره» و ارتش عراق در «کوبی بیره» مستقر بودند و جبهه‌ای را در مقابل یکدیگر تشکیل داده بودند. در یکی از حملات روزانه پیشمرگه‌ها به ارتفاع «کوبی بیره» که زمینی صاف و بدون درخت و صخره است، نیروهای پیشمرگه نتوانستند آن را از ارتش عراق پس بگیرند، زیرا متحمل خسارات سنگینی شدند، به‌طوری که ١٧ تن از پیشمرگه‌ها به شهادت رسیدند و تعدادی دیگر زخمی شدند.
اشغال کوه زوزک برای ارتش عراق آن‌قدر مهم بود که پس از تمام شکست‌ها و خسارات وارده، حاضر به ترک آن نشدند. بنابراین در ٣ اکتبر ١٩٧٤ دوباره به کوه حمله کردند و در نتیجه عدم توازن میان آنان و پیشمرگه‌ها از نظر نیرو و سلاح، موفق شدند به طور کامل بر آن مسلط شوند. به همین دلیل نیروهای پیشمرگه تصمیم به عقب‌نشینی و ایجاد خط دفاعی دیگری در تنگه پیشه، کوه حسن‌بک و سری بردی گرفتند تا از پیشروی بیشتر ارتش دشمن و نزدیک شدن به فرماندهی انقلاب جلوگیری کنند.
اگرچه ایران از انقلاب با یک گردان توپخانه ١٣٠ میلی‌متری و دو آتشبار موشک‌های ضدهوایی که در اکتبر ١٩٧٤ به میدان نبرد رسید، حمایت کرد، اما تأثیر مثبت چندانی بر میدان‌های نبرد نداشت و نقش فعالی در متوقف کردن پیشروی ارتش عراق و تغییر موازنه قوا ایفا نکرد. برعکس، باعث ضعف و کندی پیشمرگه‌ها در جبهه‌های جنگ شد، زیرا نیروهای پیشمرگه تمام امید خود را به این توپخانه بسته بودند تا به مانعی محکم در برابر حمله و پیشروی و اشغال کردستان تبدیل شود، اما متأسفانه چنین نشد، چرا که آتش توپخانه گردان ایرانی دقیق نبود و به اهداف اصابت نمی‌کرد. آن‌ها حتی در مواقع نیاز هم نتوانستند از آن استفاده کنند.
اما با آمدن زمستان، شرایط برای پیشروی بیشتر ارتش عراق و رویارویی با نیروهای پیشمرگه مساعد نبود. نیروهای پیشمرگه همواره به دنبال فرصتی برای وارد کردن ضربه‌ای بزرگ بودند. به همین دلیل در دسامبر ١٩٧٤ چندین حمله علیه ارتش عراق انجام دادند و در دسامبر ١٩٧٥ نیز نیروهای پیشمرگه به مواضع ارتش عراق حمله کرده و بار دیگر کنترل نیمی از کوه زوزک را به دست گرفتند.
منابع:١- غازی عادل گه‌ردی، پێشمه‌رگه‌یه‌ك له خزمه‌ت بارزانیدا ... حه‌جی بێڕۆخی، به‌رگی یه‌كه‌م، چاپی دووه‌م، ٢٠٢٠، ل٣١٥.
٢- غازی عادل گه‌ردی، سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل٣٤٥-٣٧٧
٣- مسعود بارزانی، بارزانی و بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی كورد، به‌رگی سێیه‌م، به‌شی دووه‌م، چاپی یه‌كه‌م، هه‌ولێر ٢٠٠٤، ل١٥٨
٤- سه‌نگه‌ر ئيبراهيم خۆشناو، ڕوداوه سه‌ربازيه‌كانى شۆڕشى ئه‌يلوول١٩٧٠-١٩٧٥، چاپى يه‌كه‌م، هه‌ولێر، ٢٠٢٢، ل٢٢٠.
٥- دیمانه: گۆرگیس یه‌لدا ته‌رخان، پێشمه‌رگه‌ی شۆرشی ئه‌یلوول، ئه‌رشیفی ئینسكلۆپیدیا
٦-سه‌نگه‌ر ئيبراهيم خۆشناو، سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل٢٢٠.
٧- سه‌نگه‌ر ئيبراهيم خۆشناو، هه‌مان سه‌رچاوه، ل٢٢٠
٨- دیمانه له‌گه‌ڵ قادر حه‌سه‌ن سیتكانی پێشمه‌رگه‌ی شۆرشی ئه‌یلوول ٣١/١٢/٢٠٢٢.
٩- سه‌نگه‌ر ئيبراهيم خۆشناو، هه‌مان سه‌رچاوه، ل٢٢٠-٢٢١.
١٠-مسعود بارزانی، هه‌مان شه‌رچاوه‌ی پێشوو ، ل١٥٩.
١١- ئیبراهیم جلال، باشووری كوردستان و شۆڕشی ئه‌یلوول، بنیانان و هه‌ڵته‌كاندن، ١٩٦١-١٩٧٥.چاپی چواره‌م، ٢٠٢١، ل٦١٥