چیای زۆزک بەهۆی پێگەی جوگرافی و شوێنی ستراتیژییەکەیەوە گرنگییەکی سەربازی بۆ شۆڕشی ئەیلوول هەبوو، چونکە ڕێگای خێرای هامڵتۆن لە بناری چیاکەدا تێدەپەڕێت، بۆیە لەلایەکەوە شوێنێکی گرنگ بوو بۆ پاراستنی ڕێگاکە، و لەبەر ئەوەی بەسەر دەشتی دیانادا دەڕوانێت، خاڵێکی گرنگ بوو بۆ بەستنەوەی ناوچەکانی بارزان و باڵەکایەتی کە بارەگای سەرەکی سەرکردایەتی شۆڕشی ئەیلوول بوو لەلایەکی ترەوە. بۆیە حکومەتی عراق هەمیشە پلانی بۆ کۆنتڕۆڵکردنی شوێنە ستراتیژییەکان و پەکخستنی شۆڕش لە هەموو ئەو شوێنانە دادەنا.
مێژووی شەڕی پێشمه‌رگه لەگەڵ سوپاى عێراق لە چیای زۆزک دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٦٥، کاتێک هێزی پێشمه‌رگه‌ى کوردستان هێڵێکی بەرگرییان لە چیاکانی زۆزک و گەرووی سەروەت و گەرووی عومەرئاغا تا ڕووباری موساکاو دروست کرد. سوپاى عێراق بەردەوام پلانی بۆ گەیشتن بە پێگە ستراتیژییەکان دادەنا.
لە سەرەتای پایزی هەمان ساڵدا، بە پشتیوانی فڕۆکە و دەیان هەزار سەرباز و جاش هێرشی کردە سەر چیای زۆزک. سوپاى عێراق لە سەرەتادا تۆپبارانێکی توندی چیاکەی ئەنجامدا، پاشان هەزاران سەربازی عێراقی هێرشیان کردە سەر پێگەکانی پێشمه‌رگه. دوای چەند هێرشێکی چڕ، توانییان کۆنتڕۆڵی یەکێک لە بەرزاییەکانی چیاکە بکەن کە بووبووە مەترسی بۆ سەر پێگەکانی پێشمه‌رگه لە بناری چیاکە، بۆیە بڕیاردرا پاشەکشە بکرێت بۆ ئەنجامدانی هێرشی پێچەوانە بە پلانێکی تۆکمە بۆ گرتنەوەی ئەو پێگانەی لەدەستیان دابوو، هەرچەندە چەند هێرشێکی لاوەکییان بۆ کۆنتڕۆڵکردنەوەی ئەو شوێنانەی لەدەستیان دابوو ئەنجامدا بەڵام سەرکەوتوو نەبوون.
دوای ئامادەکارییەکی باش، هێزی پێشمه‌رگه بە پلانێکی تۆکمە و بە سەرکردایەتی حاجی بێڕۆخی فەرماندەی کەتایب و چەندین بەرپرسی سەربازی دیکە وەک: (عەریف یاسین، ڕەمەزان یاسین، جادر کۆیزەی، عەزیز خان موهاجیر و سەباح میرگە خەیڵانی، عەلی شەکاک و جەوهەر بەرسیایی) و هەروەها (حەمید ئەفەندی و مستەفا نێروەیی و حەسەن خال حەمزە) هێرشێکی بەرفراوانیان کردە سەر سوپاى عێراق.
دوای چەند کاتژمێرێک لە شەڕی سەخت، سەربازانی سوپاى عێراق نەیانتوانی بەرگەی هێرشی پێشمه‌رگه بگرن بەڵکو تێکشکێنران و هەڵاتن. نزیکەی ٢١ سەرباز خۆیان لە چیاکە لە پشت گوندی کۆانەوە فڕێدایە خوارەوە، ژمارەیەکی زۆر تەرمیان لە مەیدانی شەڕەکەدا بەجێهێشت، و لە هێزی پێشمه‌رگه‌دا دوو شەهید و پێنج بریندار هەبوون.
سەرکەوتنی پێشمه‌رگه و تێکشکانی سوپاى عێراق تووڕەیی بەرپرسانی حکومەتی عراق و ئەفسەرەکانیانی لێکەوتەوە کە بڕیاریاندا ئەو شوێنانە داگیر بکەن و تۆڵە لە هێزی پێشمه‌رگه بکەنەوە لە ٣ی ئایاری ساڵی ١٩٦٦، و هێرشێکی گەورەیان کردە سەر بناری چیاکە. هەندرێن و زۆزک و گەرووی عومەرئاغا بە پشتیوانی فڕۆکەی جەنگی و تۆپخانەی شۆڕش.
دوای چەند ڕۆژێک لە شەڕی بەردەوام کە بە سەرکردایەتی مەسعود بارزانی و ئیدریس بارزانی بەڕێوەچوو، بەتایبەتی کاتێک حکومەتی عراق گوشارێکی زۆری خستە سەر پێگەکانی پێشمه‌رگه و توانییان کۆنتڕۆڵی چەند شوێنێک لە چیای زۆزک بکەن. فەرماندەی شۆڕش (مەلا مستەفا بارزانی) لە مەیدانی شەڕەکەدا لە چیای زۆزک ئامادە بوو، کە تێیدا هێزی پێشمه‌رگه سوپاى عێراقیان لە هەموو لایەکەوە تێکشکاند و زیانی زۆریان پێگەیاند، کە بووە هۆی کوژرانی ٤٠٠ سەرباز و برینداربوونی ٦٠٠ی دیکە. و چوار تۆپ (٧٥) ملم، و چوار هاوەنی (٤،٢٠) و دە هاوەنی (٢،٣) گره، و (٦٠٠) پارچە چەکی بچووک، و (١٥) ئامێری بێتەل و زۆرێک فیشەک کەوتنە دەستی پێشمه‌رگه.
دوای دەستپێکردنەوەی شەڕ لە ساڵی ١٩٧٤، کاتێک سوپاى عێراق توانی بە سەرکەوتوویی تانکەکانی لە چیای کۆڕەکەوە بۆ ڕێگای بێخاڵ بە هێزێکی گەورەی پڕچەک بە چەکی قورس و سووکی پێشکەوتوو دابەزێنێت، ستراتیژی شەڕەکە گۆڕا. پێشمه‌رگه ناچار بوون چیای کۆرز و بناری چیای کۆڕەک لە ڕەواندز بەجێبهێڵن و پاشەکشە بکەن بۆ دیانا و بەنکاوڵ و بەرزیوە. و هێڵێکی بەرگری لە دۆڵی ئاکۆیان و چیای هەندرێن و چیای زۆزک و گەرووی عومەرئاغا دروست کرا.
سوپاى عێراق، کە شکستێکی قورسی لە هێرشەکەی سەر گەرووی عومەرئاغا لە ٣ی ئەیلوولی ١٩٧٤ تووش بوو، ناچار بوو پاشەکشە بکات بۆ گوندی بادلیان. بۆیە بەدوای ڕێگایەکی تردا دەگەڕا بۆ داپۆشینی شکستەکەی و داگیرکردنی پێگەیەکی ستراتیژی دیکە بۆ سەپاندنی دەسەڵاتی بەسەر تەواوی ناوچەکەدا. بەپێی ئەو زانیارییانەی فەرماندە سەربازییەکانیان وەریانگرتبوو، ژمارەیەکی زۆری هێزی پێشمه‌رگه لە چیای زۆزک نەبوون، بۆیە ئەمەیان بە دەرفەت زانی. کەتایبێکی فیرقەی هەشتیان تەرخان کرد، پاشان توانییان چەندین پێگەی پێشمه‌رگه لە چیای زۆزک لە ٢٠ی ئەیلوولی ١٩٧ داگیر بکەن. بەڵام هێزی پێشمه‌رگه لە بەرامبەر هێرشەکانی سوپاى عێراقدا دەستەوەستان نەوەستان؛ بەڵکو بە توندی وەڵامیان دایەوە و هێرشێکی پێچەوانەیان کردە سەر ئەو ناوچانەی سوپاى عێراق داگیری کردبوو، و بە یارمەتی تۆپخانەی شۆڕش، توانییان جارێکی تر کۆنتڕۆڵی چیای زۆزک بکەنەوە.
لە چاوپێکەوتنێکدا، یەکێک لەو پێشمه‌رگانەی کە بەشداری شەڕی چیای زۆزکی کردبوو پێی وتین: "بەیانی زوو بینیمان کە سەربازانی سوپاى عێراق و جاشەکان لێمان نزیک بوونەتەوە، و لە دیاناوە هێرشیان کردە سەر پێگەکانی پێشمه‌رگه، تەقەیان لێکردین و ژمارەیەک پێشمه‌رگه بریندار بوون. و خاڵێکی زۆر گرنگ و ستراتیژییان لە سەرووی ئێمەوە کۆنتڕۆڵ کرد. فەرماندەکەمان حاجی بێڕۆخی کە فەرماندەی بەرەی شەڕەکە بوو، بڕیاریدا هێرشێکی پێچەوانە ئەنجام بدات بۆ گرتنەوەی ئەو خاڵە داگیرکراوە لە زووترین کاتدا، و دوای ئەوەی هێزی پێشمه‌رگه هێرشەکەی دەستپێکرد، توانیمان بە پشتیوانی تۆپێکی چەکی قورس هێرشێکی پێچەوانە بکەینە سەر خاڵە داگیرکراوەکە. و دوای شەڕێکی گەرم توانیمان کۆنتڕۆڵی شوێنەکە بکەین و سەرکەوتین. و لەبەر ئەوەی بەرگەی هێرشی پێشمه‌رگەی نەگرت، دوژمن پاشەکشەی کرد بۆ بنکەکانی لە دیانا، و لەم شەڕەدا قوربانییەکانمان شەهیدێک و بریندارێک بوو، بەڵام دوژمن تووشی شکستێکی قورس بوو و تەرمی سێ سەرباز و ئەفسەرێک کەوتنە دەستی پێشمه‌رگه. ئەگەر بەرد و کون و کەلەبەر و بەردە گەورەکان نەبوایە کە خۆیانیان تێدا حەشاردابوو، زیانی زۆر گەورەتریان پێدەگەیشت."
بەڵام دوای هەفتەیەک، لە ٢٧-٢٨ی ئەیلوولی ١٩٧٤، هێزێکی سوپاى عێراق کە پێکهاتبوو لە فیرقەی پیادەی (٥) پێنجەم و کەتایبێکی هێزە تایبەتەکانی (٢٩) بیست و نۆیەم، بە پشتیوانی کەتایبی تانکەکان، هێرشیان کردە سەر چیای زۆزک، و بە پلانێکی سەربازی ڕێکخراو و بە ڕۆحێکی بەرگری بەهێزەوە هێزی پێشمه‌رگه بە هەموو جۆرە چەکێک کە لەبەردەستیاندا بوو بەرپەرچی هێرشی سوپاى عێراقیان دایەوە. و توانییان زیانی زۆریان پێبگەیەنن و زۆربەی ئەفسەر و سەربازانی ئەم کەتایبە بکوژن، کە یەکێکیان فەرماندەی لقەکە بوو.
داگیرکردنی چیای زۆزک بۆ سوپاى عێراق شتێکی زۆر ستراتیژی بوو تا ئەو ڕادەیەی فەرماندە سەربازییەکان سوور بوون لەسەر داگیرکردنی، بۆیە گوشاریان خستە سەر یەکە سەربازییەکانی پیادە و تانک و زرێپۆش و تۆپخانە و هێزی ئاسمانی بۆ دەستپێکردنی هێرش بۆ سەر چیاکە جارێکی تر. هێرشێکی گەورەتر و بەهێزتریان دەستپێکردەوە، بەڵام ئەمجارە توانییان لە ٣٠ی سێپتەمبەری ١٩٧٤ دەستی بەسەردا بگرن. بەڵام هێزی پێشمه‌رگه جارێکی تر خۆیان بۆ ڕووبەڕووبوونەوە و هێرشی پێچەوانە ئامادە کرد، و بە سەرکردایەتی و چاودێری مەسعود بارزانی پلانیان بۆ هێرشێکی پێچەوانە دانا کە بووە هۆی سەرکەوتنێکی گەورە و بوونە هۆی گەیاندنی زیانی زۆر بە سوپاى عێراق، لەوانە تێکشکاندنی پێنج تانک و کوژرانی (٥٠٠) سەرباز کە تەرمەکانیان لە مەیدانی شەڕەکەدا بەجێهێڵران.
شوێنی جوگرافیای چیای زۆزک لە دوو بەرزایی پێکدێت، یەکێکیان پێی دەوترێت (کۆبی ستێرە) و ئەوی تریان (کۆبی بێرە)، نزیکەی ١-٢ کم لە یەکتر دوورن، بۆ ماوەیەک هێزی پێشمه‌رگه لە (کۆبی ستێرە) و سوپاى عێراق لە (کۆبی بێرە) بوون، و بەرەیان بەرامبەر یەکتر دانا، لە یەکێک لە هێرشە ڕۆژانەکانی هێزی پێشمه‌رگه بۆ سەر بەرزایی (کۆبی بێرە)، کە زەوییەکی تەختە و بێ دار و بەردە، هێزی پێشمه‌رگه نەیانتوانی لە سوپاى عێراق وەریبگرنەوە، چونکە زیانێکی زۆریان بەرکەوت، بە جۆرێک ١٧ پێشمه‌رگه شەهید بووە و ژمارەیەکی تریش بریندار بوون.
داگیرکردنی چیای زۆزک بۆ سوپاى عێراق ئەوەندە گرنگ بوو کە دوای هەموو ئەو شکست و زیانانەی بەریکەوت، ئامادە نەبوون وازی لێ بهێنن، بۆیە لە ٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٤ جارێکی تر هێرشیان کردە سەر چیایەکە و توانییان بە تەواوی کۆنتڕۆڵی بکەن بەهۆی نەبوونی هاوسەنگی لە نێوان ئەوان و هێزی پێشمه‌رگه لە ڕووی هێز و چەکەوە، بۆیە هێزی پێشمه‌رگه بڕیاری کشانەوە و دانانی هێڵێکی بەرگری تریان دا لە گەلیی بێشە و چیای حەسەن بەگ و سەری بەردی بۆ ئەوەی ڕێگری لە سوپای دوژمن بکەن زیاتر پێشڕەوی بکەن و لە سەرکردایەتی شۆڕش نزیک ببنەوە.
سەرەڕای ئەوەی ئێران پشتیوانی شۆڕشی کرد بە کەرتێکی تۆپهاوێژی ١٣٠ ملم و دوو پاتری مووشەکی دژە فڕۆکە، کە لە تشرینی یەکەمی ١٩٧٤ گەیشتنە مەیدانی شەڕ. بەڵام هیچ کاریگەرییەکی ئەرێنییان لەسەر مەیدانەکانی شەڕ نەبوو و ڕۆڵێکی کارایان نەبینی لە ڕاگرتنی پێشڕەوییەکانی سوپاى عێراق و گۆڕینی هاوسەنگی هێز، بەڵکو بە پێچەوانەوە بووە هۆی لاوازی و خاوبوونەوە لای هێزی پێشمه‌رگه لە بەرەکانی شەڕدا، چونکە هێزی پێشمه‌رگه هەموو هیوای خۆیان بەم تۆپهاوێژانە بەستبوو، بۆ ئەوەی ببێتە بەربەستێکی بەهێز لە بەردەم هێرش و پێشڕەوی و داگیرکردنی کوردستان، بەڵام بەداخەوە بەو شێوەیە نەبوو، چونکە تۆپبارانی کەرتە ئێرانییەکە ورد نەبوو، و ئامانجەکانیان نەدەپێکا. تەنانەت لە کاتی پێویستیشدا سوودیان لێ نەبینی.
بەڵام لەگەڵ هاتنی زستاندا بارودۆخەکە بۆ سوپاى عێراق گونجاو نەبوو بۆ ئەوەی زیاتر پێشڕەوی بکات و ڕووبەڕووی هێزی پێشمه‌رگه ببێتەوە. هێزی پێشمه‌رگه‌ش هەمیشە بەدوای دەرفەتێکدا دەگەڕان بۆ ئەوەی گورزێکی گەورە بوەشێنن. بۆیە هێزی پێشمه‌رگه چەند هێرشێکیان کردە سەر سوپاى عێراق لە کانوونی یەکەمی ١٩٧٤، و لە کانوونی یەکەمی ١٩٧٥ هێزی پێشمه‌رگه هێرشیان کردە سەر پێگەکانی سوپاى عێراق و نیوەی چیای زۆزکیان جارێکی تر کۆنتڕۆڵ کردەوە.
سەرچاوەکان:١- غازی عادل گه‌ردی، پێشمه‌رگه‌یه‌ك له خزمه‌ت بارزانیدا ... حه‌جی بێڕۆخی، به‌رگی یه‌كه‌م، چاپی دووه‌م، ٢٠٢٠، ل٣١٥.
٢- غازی عادل گه‌ردی، سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل٣٤٥-٣٧٧
٣- مه‌سعود بارزانی، بارزانی و بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی كورد، به‌رگی سێیه‌م، به‌شی دووه‌م، چاپی یه‌كه‌م، هه‌ولێر ٢٠٠٤، ل١٥٨
٤- سه‌نگه‌ر ئيبراهيم خۆشناو، ڕوداوه سه‌ربازيه‌كانى شۆڕشى ئه‌يلوول ١٩٧٠-١٩٧٥، چاپى يه‌كه‌م، هه‌ولێر، ٢٠٢٢، ل٢٢٠.
٥- دیمانه: گۆرگیس یه‌لدا ته‌رخان، پێشمه‌رگه‌ی شۆرشی ئه‌یلوول، ئه‌رشیفی ئینسكلۆپیدیا
٦-سه‌نگه‌ر ئيبراهيم خۆشناو، سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل٢٢٠.
٧- سه‌نگه‌ر ئيبراهيم خۆشناو، هه‌مان سه‌رچاوه، ل٢٢٠
٨- دیمانه له‌گه‌ڵ قادر حه‌سه‌ن سیتكانی پێشمه‌رگه‌ی شۆرشی ئه‌یلوول ٣١/١٢/٢٠٢٢.
٩- سه‌نگه‌ر ئيبراهيم خۆشناو، هه‌مان سه‌رچاوه، ل٢٢٠-٢٢١.
١٠-مه‌سعود بارزانی، هه‌مان شه‌رچاوه‌ی پێشوو ، ل١٥٩.
١١- ئیبراهیم جلال، باشووری كوردستان و شۆڕشی ئه‌یلوول، بنیانان و هه‌ڵته‌كاندن، ١٩٦١-١٩٧٥.چاپی چواره‌م، ٢٠٢١، ل٦١٥.