نخستین کنگره یا کنگره (تأسیسی) حزب دموکرات کردستان - (حزب دموکرات کورد) در ١٦ اوت ١٩٤٦ به‌صورت مخفیانه بنا بر توصیه رهبر مصطفی بارزانی و با حضور (٧٠) نماینده از شخصیت‌های کورد در جنوب کردستان برگزار شد و تأسیس یک حزب سیاسی جدید در جنوب کردستان اعلام گردید.

پیشینه تاریخی

«کۆمەڵەی ژیانەوەی کورد» (ژ ک) - انجمن احیای کرد در ١٦ سپتامبر سال ١٩٤٣ در شرق کردستان تأسیس شد و در ١٦ اوت سال ١٩٤٥ نام آن به حزب دموکرات کردستان ایران تغییر یافت. این حزب توانست با حمایت اتحاد شوروی در ٢٢ ژانویه سال ١٩٤٦ جمهوری کردستان (مهاباد) را به ریاست قاضی محمد در بخشی از سرزمین‌های شرق کردستان تأسیس کند. همزمان با آن در ١٥ ژانویه سال ١٩٤٥ کمیته «ئازادی» (آزادی) به ریاست ژنرال مصطفی بارزانی در جنوب کردستان تشکیل شد.

پس از شکست انقلاب دوم بارزان در سال ١٩٤٥ ژنرال مصطفی بارزانی، فرمانده کل انقلاب، با مشورت کمیته آزادی و فرماندهی جبهه‌های نبرد، و پس از ارتباط با رهبران کرد در کردستان ایران و مقامات شوروی، تصمیم گرفت با تمام نیروهایش به سمت کردستان ایران عقب‌نشینی کند. آن‌ها پس از سلسله نبردهایی موفق شدند از طریق «کیله‌شین- مەرگەوەر» وارد سرزمین‌های کردستان ایران شوند.

پس از اعلام جمهوری کردستان در مهاباد، با وجود شرایط سختشان، نیروهای ژنرال مصطفی بارزانی با تمام تجهیزات خود به صفوف جمهوری پیوستند.

تصمیم تأسیس

 اوضاع کردستان ایران با تغییرات مناسبش، ایده «کمیته آزادی» (لیژنهٔ ئازادی) را دربارهٔ سرنوشت جنبش کردی در کردستان جنوبی منصرف نکرد؛ به‌ویژه تجربه تأسیس حزب دموکرات کردستان ایران و تجربیات الهام‌گرفته از انقلاب دوم بارزان، در این مرحله نشان داد که تأسیس حزبی در کردستان عراق مشابه حزب دموکرات کردستان ایران امری ضروری است. بنابراین، پس از رایزنی‌ها و تحلیل عمیق اوضاع منطقه، مصطفی بارزانی و یارانش از افسران و اعضای کمیته آزادی تصمیم گرفتند حزبی در کردستان عراق تأسیس کنند که با آرمان‌ها و امیدهای مردم کردستان همسو باشد.  

مبنای تأسیس حزب دموکرات کرد در اولین جلسه رهبر مصطفی بارزانی با افراد زیر پی‌ریزی شد:

وکیل حمزه عبدالله، سروان میرحاج احمد، سرهنگ ستاد عزت عبدالعزیز، سروان مصطفی خوشناو، سروان خیرالله عبدالکریم، سروان محمد محمود قدسی و ستوان نوری احمد طه. سپس این افراد به‌عنوان اعضای هیئت مؤسس نام‌گذاری شدند و در همین جلسه تلاش شد تا اولین برنامه و اساسنامه داخلی حزب تدوین گردد.

به دلیل دوران حساسی که جمهوری کردستان پشت سر می‌گذاشت، و برای اینکه در معرض تهدید کشورهای منطقه قرار نگیرد، مصطفی بارزانی و یارانش تصمیم گرفتند تأسیس حزب و فعالیت‌های آن را مستقیماً به جنوب کردستان منتقل کنند، و به همین منظور تصمیم گرفته شد همزه عبدالله با تمام اختیاراتش و با بسته‌ای از توصیه‌ها به جنوب کردستان بازگردد تا با مسئولان حزب شورش، رزگاری و شاخه دموکرات در سلیمانیه دیدار کند.

این توصیه‌ها شامل موارد زیر بود: 

١- عدم ایجاد تغییرات در برنامه داخلی در شرایط کنونی.

٢- تعیین شیخ لطیف فرزند شیخ محمود حفید به عنوان نایب‌رئیس اول.

٣- و تعیین محمد کاکه زیاد به عنوان نایب دوم.

٤- و به دلیل ندادن بهانه به استعمار، باید به منافع بریتانیا فشار نیاورد تا حزب بتواند پایه‌های خود را تثبیت کند، این علاوه بر اینکه استعمار بریتانیا ناتوان شده و شایسته‌تر است که یک قدرت ملی جای خالی آن را پر کند و این خلأ به دست استعمار جدیدی مانند آمریکا نیفتد.

در اواخر بهار سال ١٩٤٦ حمزه عبدالله به جنوب کردستان بازگشت و با احزاب و شخصیت‌های شناخته‌شده تماس گرفت، و رهبری دو حزب (شورِش و رزگاری) تصمیم گرفتند احزاب خود را منحل کرده و به صفوف پارتی بپیوندند. مشروط بر اینکه دو حزب کنگره ویژه خود را برگزار کنند و اعضایشان را در جریان نحوه تغییرات داخل کنگره قرار دهند.

کنگره دو حزب در اوایل ماه اوت ١٩٤٦ برگزار شد و اکثریت اعضای دو حزب با پیوستن به حزب دموکرات کردستان موافقت کردند، و بخش کمی از رهبران و اعضای حزب شورِش به حزب کمونیست عراق پیوستند.

پیش از آن نیز پیرامون موضوع پیوستن به حزب جدید، حزب رزگاری جلسه‌ای با شاخه کردستان جنوبی «جمعیت احیای کرد» برگزار کرد که نتیجه آن پیوستن بخشی از رهبران «جمعیت آزادی» به صفوف حزب رزگاری بود و ابراهیم احمد در واکنش به این موضوع درخواست مرخصی کرد.

تاسیس

حزب شورش و حزب رزگاری هر دو کنگره خود را برای انحلال حزب برگزار کردند و تصمیم گرفتند به پارتی بپیوندند، پس از تکمیل تدارکات، حزب جدید در ١٦ اوت ١٩٤٦ نخستین کنگره خود را به طور سری در خانه سعید فهیم در بغداد با حضور (٧٠) نماینده برگزار کرد. در این کنگره بخش بزرگی از اعضای رهبری حزب شورش و تمام رهبری حزب رزگاری (به جز صالح حیدری و نافع یونس)، حمزه عبدالله به نمایندگی از مصطفی بارزانی و معتمد وی، محمود احمد نماینده شیخ لطیف، کاکه حمه زیاد و ابراهیم احمد، و نمایندگان حزب دموکرات کردستان ایران شاخه سلیمانیه شرکت کردند.

کنگره کارهای خود را با موفقیت کامل به پایان رساند و اعضای کنگره، متن آیین‌نامه داخلی را پس از ارزیابی و انجام تغییرات اندکی در آن تصویب کردند، که قبلاً توسط هیئت مؤسس در مهاباد تدوین شده بود. حزب جدید «پارتی دیموکراتی کورد» (حزب دموکرات کرد - عراق) نام گرفت و مصطفی بارزانی توسط نمایندگان کنگره به عنوان رئیس حزب دموکرات کرد انتخاب شد و بنا بر توصیه قبلی مصطفی بارزانی، شیخ لطیف فرزند شیخ محمود حفید به عنوان نایب‌رئیس اول و کاکه زیاد به عنوان نایب‌رئیس دوم حزب تعیین شدند. نشریه «رزگاری» که ارگان حزب رزگاری بود، با توجه به نقشی که در میان توده‌ها داشت، به ارگان حزب دموکرات کرد تبدیل شد و کلیه دارایی‌های دو حزب «شورِش» و «رزگاری» به رهبری جدید منتخب تحویل داده شد و مقرر گردید که مرکز فرماندهی حزب در بغداد باشد.   

پس از انتخاب نام حزب و تعیین رئیس و نایب‌رئیسان، انتخاب اعضای کمیته مرکزی توسط اعضای کنگره آغاز شد و افراد زیر به عنوان اعضای کمیته مرکزی انتخاب شدند:

١- مصطفی بارزانی، رئیس

٢- شیخ لطیف شیخ محمود حفید، نایب‌رئیس اول رئیس

٣- کاکه حمه زیاد کویه، نایب دوم

٤- حمزه عبدالله، سکرتر

٥- میرحاج احمد آکره‌یی، عضو

٦- دکتر جعفر محمد کریم، عضو

٧- علی عبدالله امین، عضو

٨- سیدا صالح یوسفی، عضو

٩- عبدالکریم توفیق، عضو

١٠- رشید عبدالقادر، عضو

١١- رشید باجلان، عضو

١٢- ملا سید حکیم خانقینی، عضو

١٣- عونی یوسف احمد، عضو

١٤- طه محی‌الدین معروف، عضو

   ١٥- عبدالصمد بنا، احتیاط

پس از آن، اعضای دفتر سیاسی جدید توسط اعضای کمیته مرکزی انتخاب شدند و متشکل از: حمزه عبدالله، دکتر جعفر محمد کریم، علی عبدالله، عبدالکریم توفیق و رشید عبدالقادر بودند.

دفتر سیاسی منتخب پارتی روند تقسیم وظایف و کارها را آغاز کرد و تصمیم گرفت محل اقامت اکثر اعضای دفتر سیاسی در بغداد باشد، مشروط بر اینکه مقر آن‌ها در همان شهر باقی بماند. روابط مستحکمی میان دفتر سیاسی و رئیس مصطفی بارزانی ایجاد شد.

منابع:
  • .