Çiyayê Metîna yek ji çiyayên herî dijwar ên herêma Kurdistanê ye ku dikeve navçeya Amêdiyê ya herêma Badînanê. Ew devereke girîng û stratejîk bû ji bo girêdana herêmên Barzan û Badînanê. Lewma, hikûmeta Îraqê gelek caran êrîş kiriye û hewl daye ku wê kontrol bike. Di 1963 de, ev herêm, wekî hemû herêmên din, rûbirûyê destaneke dîrokî ya mezin bû, dema ku artêşa Îraqê bi planeke berfireh û ambargoyî ji çend aliyan ve êrîş kir. Ev ji bo bidawîkirina çalakiyên şoreşa Kurdî li herêmê û vegerandina wê deverê di bin kontrola xwe de bû.

Piştî derbeya leşkerî ya Be'siyan û hilweşîna rejîma Ebdulkerîm Qasim, şer û êrîşa hikûmeta Îraqê li ser Kurdistanê demekê hat rawestandin û danûstandinên di navbera serkirdayetiya şoreşger û hikûmeta Îraqê de hatin kirin. Lê belê, Be'siyan zû red kirin ku guh bidin daxwazên Kurdan. Di 10ê 1963an de, wan dest bi êrîşên xwe yên li ser Kurdistanê kirin, bi taybetî li herêmên Barzan û Badînanê. Di nîvê meha Tebaxê de, artêşa Îraqê hêzeke mezin ji leşker û çeteyan, ligel hêzeke artêşa Sûriyê ya bi navê Hêza Yermûkê, bi fermandariya lîwayê Fehd el-Şe'îr, ku ji bo piştgiriya hikûmeta Îraqê sînor derbas kiribû, seferber kir. Ev ji bo têkbirina şoreşa Kurdî bi rêya peymaneke di navbera hikûmetên Îraq û Sûriyê de bû.

Piştî ku agahiya êrîşê gihîşt Hêzên Pêşmerge û serkirdayetiya şoreşger ji aliyê alîgir û piştgirên şoreşê ve, ku hikûmetê niyeta wê heye êrîşeke berfireh li ser devera Amêdiyê bide destpêkirin, serkirdayetiya şoreşger li herêmê plan kir ku rûbirûyê êrîşê bibe û wê têk bibe bi vî awayî: Hêzeke Pêşmerge bi fermandariya Feysel Hesen Nizarikî û Hecî Şaban li Aşawa hatin bicihkirin da ku rê li ber hêza êrîşkar bigirin ku êrîşî Mêtingehê neke. Hêzeke din li Bamernê bi fermandariya Cemîla Sor Bamernî hat bicihkirin. Hêzeke din şandin Ardna, hêzeke din bi fermandariya Arif Silêman Doskî di navbera her du herêmên Mazûrî Bala û Doskiya Jêrî de hat bicihkirin. Hêzeke yedek ji nêzîkî 300 Pêşmergeyan, bi fermandariya Îsa Siwar, li herêma Gûliya amade bûn. Hêzeke din ji hêza Zaxo hat amadekirin. Ji bo ku di navbera Batîfa û Zaxo de di rewşa amadebaşiyê de bin, hêzeke din bi fermandariya Seîd Hecî Şaban li gundê Kanî Reş ma û rêya ji Serê Amêdiyê ber bi Berwariya Jorî ve girt.

Wekî ku li jor hat behskirin, di nîvê meha Tebaxê de, hêzeke mezin a hikûmetê bi çekên giran, wesayîtên zirxî, balafir û bi sedan peyade û çete (caş) ji Dihokê ber bi cihên Pêşmergeyan ên li Siwaratûka ve derketin.

Her çend Pêşmergeyan di destpêkê de berevanî kirin û rê li ber wan girtin, lê ji ber mezinahiya êrîşê, wan nikaribû berdewam bikin, lê li çend cihan hêzên xwe vekişandin, û artêşa Îraqê dest bi şewitandina gundan kir (Banda, Kovlî, Kurema, Baroşka Saadina, Mhlamba, Derakzhnik, Zewka Kandla, Zewka Abo, Bana Sura, Besfkî Alkîşk). Xelkê van gundan neçar man ku xwe di newal û geliyan de veşêrin da ku jiyana xwe biparêzin.

Hêzên hikûmetê pêşveçûna xwe berdewam kirin heta ku gihîştin navçeya Mêtingehê, û li wir bi hêzên navçeyê re çûn balafirgeha Bamernê û ew kirin baregeha xwe ya operasyonan. Dûv re wan plana êrîşê kir çar beş:

Flanka yekem: Ji balafirgeha Bamernê ber bi Çiyayê Metîna û rojavayê herêma Berwariya Jorî.

Flanka duyem: Ji balafirgeha Bamernê ber bi Serê Bamernê.

Flanka sêyem: Ji Sarsingê ber bi Ardna, gundê Navela, Çiyayê Metîna û gundê Şêlaza.

Flanka çarem: Ji Amêdiyê ber bi Serê Amêdiyê, Çarçelî û navçeyên Kanî Masî.

 

Êrîşa mezin di 20ê Tebaxa 1963an de dest pê kir û çete (caş) li ser baskên şer hatin dabeşkirin. Êrîşa hikûmetê di destpêkê de li ser hemû flankan pêşketineke girîng bi dest xist. Wan karî Çiyayê Metîna û Bamernê bigirin û Cemîla Sor Bamernî û du Pêşmerge şehîd bûn. Di nav Hêzên Pêşmerge de alozî çêbû. Hinek ji wan dest ji şer berdan û çekên xwe danîn, hinekên din jî reviyan Tirkiyeyê. Bi hevahengiya ligel hikûmeta Îraqê, hikûmeta Tirkiyeyê çeteyên li herêma REKANÎ çekdar kirin. Wan çend Pêşmerge li Hekariyê girtin û radestî hikûmeta Îraqê kirin.

Dûv re Hêzên Pêşmerge karîn hejmareke mezin ji çek û cebilxaneyan bi dest bixin û xwe ji nû ve çekdar bikin. Di dema 45 rojên li pey hev ên şer û pevçûnên ku di berevaniyê de bi piştgirî û alîkariya Hêzên Berevaniya Neteweyî berdewam kirin, wan planeke din ji berevaniyê ji bo êrîşkirina ser hêzên artêşa Îraqê bi fermandariya (Îsa Siwar) û alîkarê wî (Elî Halo) bi navê (Şerê Serkeftin an Mirin) pejirandin. Wan soz dan ku Çiyayê Metîna bigirin. Pêngava yekem a êrîşa Pêşmergeyan di şeva 4-5ê Cotmeha 1963an de li gundê Gabnerkê dest pê kir. Artêşa Pêşmerge li çend beşan hat dabeşkirin. Wan êrîşî leşker û çeteyan kir,

ji şefeqê heta berbanga sibê, wan derbeyeke pir kujer li artêşa Îraqê xistin, û wan ew li hemû flankan têk birin; wan karî hêzên hikûmetê vegerînin balafirgeha Bamernê, ku baregeha wan a operasyonan bû, û Çiyayê Metîna ji nû ve bigirin.

Piştî têkçûna artêşên Îraq û Sûriyê, her duyan ziyanên giran dîtin, di nav de wêrankirina piraniya Hêza Yermûkê ya Sûriyê û leşkerên Îraqê, ku termên 113 kuştiyan, di nav de çend leşkerên Sûriyê, li pey xwe hiştin. Bi sedan kesên din birîndar bûn û çend wesayît hatin wêrankirin. Destkeftiyên Pêşmergeyan du topên 103mm, 400 tiving, 15 tîr, hejmareke mezin ji cebilxane û hejmareke mezin ji alavên leşkerî bûn. Ziyanên Pêşmergeyan 36 şehîd û 78 birîndar ji her du aliyan, Pêşmerge û Hêzên Berevaniya Neteweyî, bûn.

Serkeftina Pêşmerge li Çiyayê Matînê ne tenê moral û wêrekiya Hêzên Pêşmerge bilind kir, lê di heman demê de ji bo şoreşa li Badînanê jî serkeftineke girîng bû. Wekî din, wê zexta mezin a ku artêşa Îraqê bi mehan li ser Barzanî ferz dikir, sivik kir. Êrîşên li ser BARZAN ji meha Hezîranê ve zêde bûbûn, ku bûbû sedem ku niştecih bifikirin ku li Tirkiyeyê penaber bibin. Lêbelê, bi vê serkeftinê re, gelê Barzan hêvî û wêrekiya xwe ya vegerê bo gund û malên xwe bi dest xistin.


 

Çavkanî: 

  1. غازى عادل گەردى، پێشمەرگەیەک لە خزمەت ڕێبازى بارزانیدا حەجى بیڕۆخى، بەرگى یەکەم چاپى دووەم، تورکیا، 2021.

  2. مسعود بارزانی، بارزانی و بزوتنەوەى ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی سێیەم، بەشی یەکەم، شۆڕسی ئەیلوول 1961-1975، چ: یەکەم 2004.

  3. هاوکار کەریم حەمە شەریف، شۆڕشى ئەیلوول 1961-1970، چاپى یەکەم- چاپخانەى زانکۆى سەلاحەدین، هەولێر، 2012.

  4. هۆژین مەسعود سەرنى، شورەشا ئیلونێ ل دەڤەرا بەهدینان 1061- 1975، چاپى یەکەم، 2018.

  5. وەلى زبێر هۆستان، چەند ڕووداو و بەسەرهاتێک لە شۆرش و ڕاپەڕینەکانى بارزاندا، چ: یەکەم، چاپخانەى ڕۆژهەڵات، هەولێر، 2017.

  6. ئارى کەریم، چەند لاپەڕەیەکى زیندوو لە شۆرشى ئەیلوولدا، چاپخانەى خەبات، دهۆک 1999.

  7. شەوکەت مەلا ئیسماعیل حسن، ڕۆژانێ لە مێژووى شۆرشى ئەیلوول، چاحى یەکەم، هەولێر، 2007.