Piştî şerê Zawîteyê di 5 heta 6ê Kanûna Pêşîn a 1961ê de ku tê de hêzên Pêşmerge serkeftineke mezin bi dest xistin, piştî ku zirarên giran gihandin artêşê û çeteyan, ev yek bû sedema kontrolkirina nahiyeya Sersingê û newala Zawîteyê ji aliyê Pêşmerge ve. Rêber Barzanî wê demê li gundê Kêşkê bû dema ku nûçe gihîştinê ku hêzên Artêşa Iraqê bi awayekî mezin tevdigerin û dixwazin êrîşeke berfireh bikin da ku rêya Sersingê vekin û kontrola herêmê ji nû ve bi dest bixin.
Amadekarî
Di 12ê Kanûna Pêşîn a 1961ê de, hêzên hikûmetê yên ku ji siryeyeke zirxî û siryeyeke peyade ji fujê sêyem ê lîwaya yanzdehem, û tabûreke topavêj û tabûreke polîsan û tabûra sêyem a lîwaya polîsan a yekem û 200 çete pêk dihatin, Duhokê bi cih hiştin û ber bi Amêdiyê ve bi rê ketin, bi fermandariya Eqîd Beşîr Îbrahîm, fermandarê fujê sêyem ê lîwaya yanzdehem.
Barzanî rasterast çavdêriya eniya şer kir û hêzên xwe li çend cihên berevaniyê ji Mêrga Dirêj heta gundê Lûmana û ji gundê Kevlesnê heta gundê Bagira Jorîn dabeş kirin. Amadekarî bi şêweyê kemîn û şerê çeteyî bûn, bi pişta xwe bi planeke taktîkî ya serbazî ve girêdan ku li gorî wê 200 Pêşmerge di bin fermandariya Mela Şînî Qurtas Bîdarûnî de li her du aliyên rêya ji Qentara heta serê Suwaratûka hatin belavkirin. Her wiha 200 Pêşmerge bi fermandariya Heso Mîrxan Dolmerî li her du aliyên rêya di navbera Gorî Gavana û Mangêşê de hatin belavkirin, bi vî awayî her du rêyên sereke di bin kontrola tam a hêzên Pêşmerge de man.
Piştî ku Barzanî bi hatina hêzên mezin ên hikûmetê hat agahdarkirin, ferman da hêzên Pêşmerge ku li zivirên Lûmanayê kemînekê deynin. Dema ku hêz hat, ket kemîna Pêşmerge û kesek ji wan rizgar nebû; hinek hatin kuştin, hinek birîndar bûn û hinek jî hatin girtin. Hêzên Pêşmerge dest danîn ser hemû alavên serbazî. Hêjayî gotinê ye ku keşûhewa di dema vê rûbirûbûna dijwar de di berjewendiya Pêşmerge de bû; rojeke sar bû û mijê hemû herêm girtibû. Balafirên şer nekarîn cihên Pêşmerge bombebaran bikin ji ber ku ji ber keşûhewayê û nêzîkbûna wan ji hev, nekarîn di navbera Pêşmerge û leşkeran de cudahiyê bikin, lewma bêfêde li ser herêmê difiriyan.
Zirarên dijmin û destkeftiyên Pêşmerge
Şer bû sedema zirarên giran ên canî û madî di nava refên hikûmetê de, bi sedan leşkerên Artêşa Iraqê hatin kuştin û girtin, piraniya wan polîs bûn, û 76 kamyon hatin şewitandin ku li qada şer hatibûn desteserkirin. Destkeftiyên Pêşmerge di nav xwe de dest danîna ser miqdarek mezin ji zexîreya serbazî û amûrên din û komkirina 1500 perçe çekên cuda ku li qada şer hatibûn desteserkirin, dihewand.
Ji ber ku hejmarek ji kurên eşîrên Badînanê ji Nêrweyî, Berwarî, Sindî, Doskî û Gelî nû tevlî refên şoreşê bûbûn û bûbûn Pêşmerge û çekên wan tunebûn, van destkeftiyan hişt ku piraniya wan bibin xwedî çek. Zirarên hêzên Pêşmerge di vê destanê de şehîdbûna du kesan bû ku ew Xidir Kerîm Xoşnav û Hesen Goran bûn, her wiha 18 Pêşmergeyên din jî birîndar bûn.
Tê gotin ku yek ji beşdarên bûyerê da zanîn ku ev zirarên mezin ên canî yên hêzên hikûmetê bû sedema xemgînî û nîgeraniya Barzanî, heta ku wî got: "Leşker û polîs qurbaniyên vî gelî ne, ew bi fermana hikûmetê hatine ji bo şerê me bikin, lewma heta ku hûn dikarin wan nekujin, birîndar bikin." Ji ber vê yekê, hêza fermandey Nebî Serasên ku rê li ber revîna wan girtibû, bi fermanên Barzanî rê ji wan re vekir da ku vekişin û xwe ji mirinê rizgar bikin.
Dengvedana serkeftinê di vê destanê de
Giringiya tomarkirina vê serkeftina hêzên Pêşmerge di destana Lûmanayê de, di wê de ye ku şoreş ketiye qonaxeke nû, û bû sedema belavbûna baweriya bi xwe û zêdebûna moralê hêzên Pêşmerge di rûbirûbûn û şerê li dijî hêzeke mezin a çekdar li seranserê Kurdistanê, di nav de herêmên Soranê. Her wiha ev cara yekem bû ku artêşa hikûmetê zirarên giran ên canî û madî didît. Ji aliyekî din ve, şikandina astengiya xiyaneta çeteyî ya wan kesên ku di vê çarçoveyê de bûn, dê wan bixe nava şerm û riswayiya zêdetir û Kurdistanê bi wan bide naskirin. Ev her wiha wekî bersiva rast a şoreşa Kurdistanê li ser daxuyaniya Ebdulkerîm Qasim û kongreya wî ya rojnamevanî di 23ê Îlona 1961ê de bû, ku tê de destpêk û dawiya serhildana Kurdî ragihandibû.
Erka din a vê destanê ew e ku wêrankirina lîwayeke gerok bi temamî di nav xwe de girt, wekî ku me berê behs kir. Leşkerên ku di vî şerî de hatin kuştin, birîndar bûn an hatin girtin, her yek ji wan ji xelkê bajarekî Îraqê bûn. Yên ku hatin berdan an wekî birîndar vegeriyan, nûçeyên şoreşa Kurdistanê li seranserê Îraqê belav kirin. Bi vî awayî, serkeftinê ji dost û dijminan re li Îraq û Kurdistanê nîşan da ku şoreş di berzkirinê dirûşmên xwe de rastgo ye, ji ber ku ligel berdana 330 girtiyan, ew li gundê Kondka Binî hatin berdan û piştre şandin Duhokê, û birîndar jî piştî wergirtina dermankirinê hatin berdan.
Piştî vî şerî hikûmet neçar ma ku daxwaz ji Mela Mistefa Barzanî bike ji bo danûstandinan, her çend ku daxwaza hikûmetê ya ji bo danûstandinan di rastiyê de komployek bû ji bo bombebarankirina cihê danûstandinan, dema ku rêber Barzanî û fermandeyê cundê lîwaya pêncem Eqîd Hesen Ebûd hevdu bibînin, da ku jiyana her duyan bi hev re bi dawî bikin. Lê zîrekbûna Barzanî di guhertina cihê hevdîtinê de piştî şêwirîna bi fermandeyên Pêşmerge re, bû sedema eşkerekirina komploya hikûmetê ji bo her du aliyan.
Çavkanî:1- Ebdulfetah Elî Bûtanî, Herêma Badînan 1925 – 1970, c. 2, (Çapxaneya Zanîngeha Selahedîn- Hewlêr- 2017).
2- Seîd Hemo, Bîranînên fermandarê lîwaya peyade, Bexda, (1977).
3- Wesfî Hesen Redînî, Destana Lûmana – Kevlesnê, (Çapxaneya Xanî- Duhok).
4- Hawkar Kerîm Heme Şerîf, Şoreşa Îlonê, (Çapxaneya Zanîngeha Selahedîn- Hewlêr- 2012).
5- Hacî Mîrxan Dolmerî, Geran bi dû dadperweriyê de, dîmenek din a dîroka şoreşê li Kurdistanê 1943 – 1991, bergê yekem, (Bê cihê çapê- Kurdistan- 2021).
6- Receb Cemîl Hebîb, Amêdî (El-Emadiye) 1921 – 1975, Çapxaneya Hewar, (Duhok- 2012).
7 - Şewket Mela Îsmaîl Hesen, Rojane di dîroka şoreşa Îlonê de, çapa duyem, (Nivîsgeha Tefsîr- Hewlêr- 2006).