Jînenîgarî

Mamoste Haşim Hesen Reşîd Hesen ku bi navê Mamoste Haşim Akreyî û Haşim Hecî Hesen tê naskirin, di sala 1926an de li bajarê Akrê yê parêzgeha Mûsilê ji dayik bûye, di sala 1948an de Darulmuelîmîn li Silêmaniyê qedandiye, di salên 1954-1958an de rêveberê dibistanê bûye, di sala 1959an de wek mamoste bo nahyeya Elî El-Xerbî ya parêzgeha Meysan (Emare) li başûrê Îraqê hatiye dûrxistin, di sala 1964an de mamosteyê dibistana navîn a Kelalê bû ku tenê dibistan bû li sînorê Şoreşa Eylûlê di 5ê Cotmeha sala 1990î de li bajarê Bexda çûye ser dilovaniya xwe û li goristana Bêrban a qezaya Akrê ya ser bi parêzgeha Dihokê ve hatiye veşartin, zimanên (kurdî, erebî, îngilîzî) dizanibû. 

Rûpelên têkoşînê

 

Di sala 1943an de li qezaya Akrê ya parêzgeha Mûsilê tevlî refên Partiya Hîwaya Kurdî bû, di sala 1946an de tevlî Partiya Dêmokrat a Kurd bû, di sala 1953an de bi refên Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê ve hat girêdan, di sala 1958an de berpirsiyariya komîteya herêmî ya Akrê wergirt, di sala 1958an de mansibê rêveberê dibistana yekem a Akrê li parêzgeha Mûsilê wergirt û pileya wî ya kar hat bilindkirin, di sala 1959an de nûnerê Kongreya Çarem a Partiya Dêmokrata Kurdistanê – Îraq bû, û di sala 1959an de endame Komîteya şaxê yekem bû, di sala 1959an de ji aliyê derbekarên Mûsilê ve bi fermana Eqîd Ebdulwehab Şewaf hat girtin û îşkencekirin. 

Di sala 1960î de ji aliyê nûnerên Kongreya Pêncem ve wek endame Komîteya Navendî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê hat hilbijartin, û di sala 1960î de piştî Kongreya Pêncem a partiyê di tîma pêncem de di bin berpirsiyariya endazyar Nûrî Sadiq Elî (1922-1981) ku bi Nûrî Şawês tê naskirin, wek endame Komîteya şaxê yekem a Partiya Dêmokrata Kurdistanê hat tayînkirin, di xizmetê de di tîma şeşem de di bin berpirsiyariya Salih Ebdullah Necmedîn (1918-1981) ku bi Seyda Salih Yûsifî tê naskirin di sala 1961ê de berdewam kir, di sala 1961ê de tevlî refên Hêzên Pêşmerge bû, di sala 1963an de nûnerê Kongreya Yekem a Gel (Kongreya Koyê) bû, di sala 1963an de ji aliyê Kongreya Gel ve wek endamê şandeyekê hat erkdarkirin Şoreşa Eylûlê ji bo encamdana danûstandinan bi hikûmeta Îraqê re, di 30ê Adara 1963an de ji bo danûstandinên derbarê mafên neteweyî yên kurdan gihîşt bajarê Bexda û piştre ji aliyê hikûmeta Îraqê ve hat girtin û rastî îşkenceyê hat û heta sala 1964an ma, piştî danûstandinên bi desthilatên Komara Iraqê re hat berdan. 

Di dawiya meha Kanûna 1963an de beşdarî civîneke berfireh a damezrandina Encûmena Serkirdayetiya Şoreşê li bajarê Raniye ya parêzgeha Silêmaniyê bû bêyî encam, di 4ê Nîsana 1964an de ji aliyê baskê Ofîsa Siyasî ve ji refên Partiya Dêmokrata Kurdistanê hat dûrxistin ji ber piştgiriya wî ya ji bo rêber Mistefa Barzanî(1903-1979), di destpêka meha Gulanê ya sala 1964an de wek endame Komîteya Amadekar a Kongreya Şeşem a Partiya Dêmokrata Kurdistanê hat hilbijartin, û di sala 1964an de ji aliyê nûnerên Kongreya Şeşem a partiyê ve wek endame Komîteya Navendî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê hat hilbijartin, û di yekem civîna Komîteya Navendî de li gundê Sengeserê li parêzgeha Silêmaniyê di sala 1964an de wek endamê Ofîsa Siyasî hat hilbijartin, û di sala 1964an de bû endamê Encûmena Serkirdayetiya Şoreşê li Kurdistanê Îraqê, di sala 1964an de wek endame Komîteya Destûrî ya ser bi Ofîsa Cîbicîkar ve hat hilbijartin, û di sala 1965an de berpirsiyariya komîteya şaxê yekem a partiyê wergirt, di 10ê Kanûna 1965an de wek endamê şandeya Partiya Dêmokrata Kurdistanê ku ji aliyê Hebîb Feylî sekreterê Partiya Dêmokrata Kurdistanê ve dihat birêvebirin ji bo encamdana danûstandinan bi hikûmeta Îraqê re beşdar bû, di sala 1966an de ji aliyê nûnerên Kongreya Heftem ve wek endame Komîteya Navendî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê (hêzî) hat hilbijartin, di sala 1967an de gotarek di kovara Dengê Kurdistanê ya ku zimanê fermî yê komîteya şaxê yekem a Partiya Dêmokrata Kurdistanê bû weşand, di sala 1968an de berpirsiyariya komîteya şaxê yekem a partiyê wergirt, di sala 1968an de rêveberê gera yekem a Enstîtuya Amadekirina Mamosteyên Şoreşê li nahyeya Kelalê bû, û di salên 1968-1969an de wek rêveberê gera yekem a Enstîtuya Amadekirina Mamosteyên Şoreşê dersên zanista derûnnasiyê da, rêveberê dibistana amadekirina kadroyên Partiya Dêmokrata Kurdistanê li gundê Çoman a parêzgeha Hewlêrê bû û mamosteyê dersa civaknasî di gera wê ya yekem de bû, di sala 1969an de bi dilxwazî wek mamosteyê zimanê erebî li dibistana navîn a Kelalê kar kir, di sala 1969an de rêveberê gera duyem a Enstîtuya Amadekirina Mamosteyên Şoreşê bû, û di heman salê de bû mamosteyê dersên civaknasî û dîroka nûjen di gera duyem de û rêveberê dibistana amadekirina kadroyên Partiya Dêmokrata Kurdistanê li gundê Nawperdan a parêzgeha Hewlêrê, di sala 1970yî de ji aliyê nûnerên Kongreya Heştêm a partiyê ve wek endame Komîteya Navendî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê hat hilbijartin, di 22ê Nîsana 1970yî de wek rêveberê çand û ragihandina kurdî hat tayînkirin, roja înê 12ê Hezîrana 1970yî bi fermana rêber Mistefa Barzanî wek endamê şandeya Partiya Dêmokrata Kurdistanê di merasîma sersaxiya merceê şîe yê cîhanî yê mezin Ayetullah El-Uzmê Ebdulmuhsîn El-Hekîm (1889-1970) li bajarê Necefê li rojavayê Îraqê beşdar bû, di 5ê Tebaxa 1970yî de wek nûnerê Partiya Dêmokrata Kurdistanê di Kongreya Sêyem a Yekîtiya Mamosteyên Kurdistanê de beşdar bû û gotarek di kongreyê de pêşkêş kir, di 6ê Cotmeha 1970yî de bi fermana Encûmena Serkirdayetiya Şoreşê wek parêzgarê Dihokê hat tayînkirin, roja pêncşemê 12ê Tebaxa 1971ê çavdêriya Konferansa Yekem a Yekîtiya Nivîskarên Kurd- şaxê Dihokê kir û gotarek bi navê parêzgehê tê de pêşkêş kir, di meha Hezîrana 1972an de ji aliyê nûnerên kongreya Dihokê ya Komeleya Rewşenbîrên Kurd ve wek endamê desteya rêveber hat hilbijartin, roja pêncşemê 15ê Adara 1973an di ahenga Newrozê ya ku ji aliyê komîteya şaxê pêncem ve li hola Zanîngeha Mustensiriye hatibû sazkirin amade bû, kurdayetî firot û di sala 1973an de tevlî hikûmeta Îraqê bû ligel Lîwa Erkan Ezîz Reşîd Ezîz (1924-1998) ku bi Lîwa Erkan Ezîz Akreyî tê naskirin û Îsmaîl Ezîz Mistefa (1938-2017) ku bi Şêx Îsmaîl Mela Ezîz tê naskirin ku her du endamên serkirdayetiya Partiya Dêmokrata Kurdistanê bûn û kesên din.

Di 7ê Nîsana 1974an de bi fermana komarî di kabîneya Ehmed Hesen El-Bekir (1914-1982) de mansibê wezîrê şaredariyan wergirt, bi fermana serokê Encûmena Serkirdayetiya Şoreşê Ehmed Hesen El-Bekir wek endamê Encûmena Yasayî ya yekem a herêma Kurdistanê hat tayînkirin, roja sêşemê 24ê Îlona 1974an ji aliyê Ehmed Hesen El-Bekir ve wek serokê Encûmena Cîbicîkar a herêma Kurdistanê ji bo qonaxa damezrandinê hat hilbijartin, di 5ê Cotmeha sala 1974an de ji aliyê Partiya Beis a Erebî ya Sosyalîst ve wek serokê gera yekem a Encûmena Cîbicîkar a herêma Kurdistanê hat tayînkirin, di salên 1974-1976an de mansibê wezîrê şaredariyan di kabîneya Ehmed Hesen El-Bekir de wergirt, piştî şikestina Şoreşa Eylûlê di sala 1975an de sernivîserê rojnameya Et-Teaxî ya erebî bû, û di sala 1975an de ji bo demekê kurt serokê Komeleya Çanda Kurdî li bajarê Bexda bû, di salên 1976-1977an de mansibê parêzgarê Babîlê wergirt, ligel Salih Heyder Esîm (1922-2001) ku bi Salih Heyderî tê naskirin û çar kesên din destûra derxistina rojnameya El-Iraq bi zimanê erebî wergirt bi şertê betalkirina rojnameya Et-Teaxî, di 22ê Adara 1977an de bû xwediyê îmtiyaza pêveka rojnameya El-Iraq.

Di 25ê îlona 1977an de bi fermana Encûmena Serکردariya Şoreşê wekî endamê Encûmena Yasadanînê ya duyem a herêma Kurdistanê hat tayînkirin, di navbera salên 1977-1981an de ji aliyê hikûmeta Îraqê ve wekî serokê Encûmena Cîbicîkar a herêma Kurdistanê ya xweser hat tayînkirin, di sala 1977an de bi fermana komarî wekî Wazîrê Dewletê di kabîneya Ehmed Hesen el-Bekir (1914-1982) de hat tayînkirin, di 15ê kanûna pêşîna 1977an de bi fermana komarî wekî wazîrê bazirganî yê Îraqê bi wekalet hat tayînkirin, ji serokatiya Encûmena Yasadanînê ya herêma Kurdistanê ya xweser ji aliyê Encûmena Serکردariya Şoreşê ve hat efûkirin û di 15ê kanûna pêşîna 1977an de wekî Wazîrê Dewletê hat tayînkirin, herwiha di 5ê sibata 1978an de bi fermana komarî wekî wazîrê kar û karûbarên civakî bi wekalet hat tayînkirin, di 13ê kanûna pêşîna 1979an de wekî serokê Komeleya Çanda Kurdî li bajarê Bexda hat hilbijartin, di sala 1979an de bû endamê Kongreya Gel a Erebî li bajarê Şamê, wekî endamê Komîsyona Bilind a Eniya Niştimanî û Neteweyî ya Pêşverû ya Îraqî, di sala 1981an de bû Wazîrê Dewletê di kabîneya Sedam Huseyn (1937-2006) yê bi navê Sedam el-Tekrîtî Nasir, di sala 1981an de ji aliyê serokkomarê Malî ve nîşana efseran jê re hat dayîn, di sala 1983an de di kabîneya Sedam Huseyn de bû wazîrê dewletê yê karûbarên derve, herwiha di sala 1984an de bû Wazîrê Dewletê di kabîneya Sedam Huseyn de, di Sala 1987an de serokê desteya îmtiyazê ya rojnameya Îraq a Kurdî bû.                

 

Ji berhemên wî:

1- Teoriyek ji bo têgîna demokrasiyê di bîra Partiya Beis a Erebî ya Sosyalîst de - 1980.

2- Yekîtiya me ya neteweyî li hemberî dijmin - 1981.

Çavkanî:

  1. A.D.A, hejmara dosyayê FA-4, deqa hevpeyvîna ligel Fazil Mutnî Elîxan Nasir bi Fazil Mîranî ji aliyê Sebrî Zêbarî, Pîrmam, 5ê sibata 2015an, r. 6.

  2. Elî Sincarî, Doza Kurdî û Partiya Beis a Erebî ya Sosyalîst li Îraqê, beşa sêyem, (Duhok - Çapxaneya Xanî - 2012), r. 419.

  3. Chris Kutschera, Tevgera neteweyî ya Kurd, wergera Îbrahîm Yûnisî, çapa duyem, (Tehran - Weşanxaneya Negah - 1377 h.ş), r. 376.

  4. Mistefa Nerîman, Ferhenga edîb û nivîskarên Kurd, (Bexda - Emîndariya giştî ya rewşenbîrî û lawan - Çapxaneya Es'ed - 1986), r. 150.

  5. Şivan Mihemedemîn Teha Xoşnav, Hewlêr di navbera salên 1963 - 1970 lêkolîneke dîrokî ye li ser rewşa siyasî, (Hewlêr - Çapxaneya Zanîngeha Selahedîn - 2016), r. 114, 158.

  6. Ebdurehman Şerefkendî, Çêştî Micêwr, (Parîs - 1997), r. 442.

  7. Şewket Xeznedar, Sefer û stasyonên Partiya Komunîst a Îraqê ... dîtineke ji hundir, (Beyrût - Dar el-Kunûz el-Edebî - 2005), r. 281 - 282.

  8. Tiştek li ser rojnamegeriya Duhokê, kovara Zagros, Wezareta Rewşenbîrî - Herêma Kurdistanê, hejmar 5, Hewlêr, nîsana 1998, r. 14.

  9. Tewfîqê Mela Sidîq, Bîranînên rojên hizbayetî û pêşmergayetî û dûrxistina min, çapa duyem, (Hewlêr - Çapxaneya Şehab - 1996), r. 56, 68, 70, 72, 81.

  10. Letîf Nadir Rewandizî, Girîngiya dezgeha zanyariya Kurdistanê di şoreşa mezin a Îlonê ya neteweyî de, kovara Gulan, hejmar 132, Hewlêr, 2ê tebaxa 1997, r. 45 - 46.

  11. Cemîl Huseyn el-Cebûrî, Siyasetmedarên mezin ên Îraqê di serdema komarî de 1958 - 2003, beşa yekem, (Qahîre - El-Mekteb 

  12. Malpera لقی یه‌كی پارتی دیموكراتی كوردستان.

  13. www.pdk - leqa1.com

  14. Mihemed Mela Qadir, Xebatname kurte dîroka Partî û çanda Barzanî nemir, çapa duyem, (Hewlêr - Dezgeha çap û weşana Aras - 2007), r. 55, 61, 62, 68.

  15. Fermana komarî hejmar 63, Rojnameya Weqayîa Îraqî, Wezareta Dadê, hejmar 2638, Bexda, duşem, 20ê sibata 1978, r. 9.

  16. Mesûd Barzanî, Barzanî û tevgera rizgarîxwaza Kurd, cildê sêyem, çapa duyem, (Hewlêr - Çapxaneya Wezareta Perwerdeyê - 2002), r. 144, 253, 291.

  17. Mesûd Barzanî, Barzanî û bزووتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی كورد, berga sêyem - beşa duyem, (Hewlêr - Çapxaneya Wezareta Perwerdeyê - 2004), r. 104.

  18. Wesfî Hesen, Destpêka şoreşa Îlonê li devera Behdînan 1961 - 1963, (Duhok - Çapxaneya Xanî - 2012), r. 168.