Jînenîgarî

Nûrî Sadiq Elî Resûl, ku bi navê Endezyar Nûrî Şawês jî tê naskirin, di sala 1922yan de li Silêmaniyê ji dayik bûye (1922-1983). Ew kurê Sadiq Şawês bû, ku efserek bû di dema desthilatdariya Şêx Mehmûdê Hefîd (1881-1956) de. Wî beşdarî Şerê Derbendî Baziyan li dijî artêşa qraliyeta Brîtanyayê bûye. 

 Ew bi Nahîde Selam Ehmed (1922-2005) re zewicî bû, ku bi navê Xanim Nahîde Selam jî dihat naskirin, endameke Komîteya Navendî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) bû.

Bapîrê Dr. Roj Nûrî Şawês endamê Mekteba Siyasî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) bû. Brûska Nûrî Şawês endamê Komîteya Navendî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) bû.

Ew di sala 1945an de ji Koleja Endezyariyê ya li Bexdayê mezûn bû. Di sala 1946an de wekî endezyar bo Hîlayê hat veguhestin. Di sala 1948an de ji aliyê desthilatdarên Keyaniya Îraqê ve bo Hîlayê hat dûrxistin. Di sala 1962yan de wekî Cîgirê Rêveberê Kar û Niştecihbûnê li Bexdayê hat tayînkirin. Di sala 1964an de, ew wekî mamoste li yekane dibistana Navenda şoreşgerî ya li Galalayê kar kir. Di 29ê adara 1970yî de, ew wekî Wazîrê Rê û Niştecihbûnê di kabîneya Ehmed Hesen Bekir (1914-1982) de hat tayînkirin.

Di sala 1970yî de, wî li Nexweşxaneya Cleveland a li Dewletên Yekbûyî emeliyata dil kir. Di sala 1972yan de, wî bi nûnertiya Serok beşdarî merasîma cenazeyê Şêx Letîfê Hefîd li Silêmaniyê bû bi Elî Ebdullah re Mistefa Barzanî. Roja yekşemê, 2ê tîrmeha 1972yan, ew ji bo dermankirinê bo Yekîtiya Sovyetê hat şandin, ji ber ku ew bo heyvekê hatibû vexwendin Moskowê.

Di îlona 1972yan de, ew endamê komîteya damezrîner a Klûba Malbata Selahedîn li Bexdayê bû. Di 12ê tebaxa 1973yan de, bi fermana komarî wekî wazîrê dewletê hat tayînkirin.

Di destpêka 1974an de, ew Sekreterê Giştî yê Sekreteriya Niştecihbûn û Şaredariyan a Şoreşa Îlonê bû. Di sala 1974an de, piştî derbaskirina yasaya Encûmenên Yasayî û Cîbicîkar ên Herêma Kurdistanê, ew wekî Wazîrê Veguhastin û Rêyan hat tayînkirin. Di 7ê nîsana 1974an de, bi fermana komarî ji wezîfeya wazîrê dewletê di kabîneya Ehmed Hesen Bekir de hat dûrxistin. Di 28ê nîsana 1974an de, piştî ku hikûmeta Îraqê dest danî ser xaniyê wî, malbata wî bo deverên azadkirî hatin koçberkirin.

Ew di sala 1975an de piştî têkçûna Şoreşa Îlonê reviya Îranê. Di mijdara 1976an de, wî serlêdana penaberiya siyasî li Keyaniya Yekbûyî kir. Di 14ê gulanê de penaberiya siyasî li Keyaniya Yekbûyî jê re hat dayîn. Ew di 15ê mijdara 1983yan de li Keyaniya Yekbûyî koça dawî kir. Ew bi zimanên Kurdî, Erebî û Îngilîzî dizanibû.

Têkoşîn

Endezyar Nûrî Şawês di sala 1935an de tevlî refên Komeleya Azadiya Kurd bû. Di sala 1936an de, ew beşdarî xwepêşandana cenazeyê General Mistefa Paşa Yamulkî (1866-1936) li Silêmaniyê bû.

Di 20ê adara 1937an de, ji ber pêxistina agirê Newrozê li Girê Mama Yara ya li Silêmaniyê ji aliyê polîsan ve hat girtin. Di sala 1937an de, ew di weşandina daxuyaniya Komeleya Azadiya Kurd a li dijî Peymana Se'dabadê de cih girt. Di sala 1937an de, ew di komkirina îmzeyan de ji bo dûrxistina parêzgar, rêveberê polîs û dadwerê dij-Kurd ê Silêmaniyê cih girt. Di sala 1937an de ew di tevgereke siyasî de bi Biratiya Kurd re li Silêmaniyê cih girt. Di sala 1937an de, ew yek ji damezrînerên Komeleya Darker li Kerkûkê bû. Di sala 1939an de, ew yek ji damezrînerên Partiya Hêviya Kurd li Kerkûkê bû. Di sala 1939an de, ew di yekem Kongreya Partiya Hêviya Kurd de wekî cîgirê serok hat hilbijartin. Di sala 1940î de, ew nûnerê pêbawer ê rêberê Partiya Hêviya Kurd li Silêmaniyê bû. Di sala 1942yan de ew di Civata Zanistî ya li Silêmaniyê de çalak bû.

Di sala 1942an de, wî xwest ku ji bo Radyoya Kurdî ya li Rojhilata Navîn bixebite, ya ku ji aliyê desthilatdarên Keyaniya Yekbûyî ve li Yafa, Îsraîla îro, hatibû damezrandin da ku nûçe û propagandayên derbarê şer de biweşîne. Lê belê, desthilatdarên keyaniya Îraqê rê nedan ku ew biçe û di wê stasyona radyoyê de bixebite, lewma wî nikarî vê yekê bike. Di sala 1944an de, ew yek ji damezrînerên Komeleya Rêya Rast bû. Di sala 1944an de, ew yek ji damezrînerên Komeleya Rizgariya Kurd (Komala Rzgari) bû. Di sala 1945an de, ew bû kadroyekî çalak ê Partiya Komunîst a Kurdistana Îraqê (Partiya Şoreşger). Di heman salê de, ew endamê komîteya damezrîner û serokatiya Partiya Rizgariya Kurd bû. Di sala 1946an de, ew di şanoya "Li Ser Rêya Welat" de lîstikvan bû, ya ku li Silêmaniyê hatibû pêşkêşkirin û dahata wê ji bo mexdûrên erdhejê yên li Pêncwênê hatibû bexşkirin. Di sala 1947an de, ew beşdarî xwepêşandan û merasîma veşartina cenazeyên du şehîdan bû, Mistefa Mistefa (1912-1947) yê bi navê Mistefa Xoşnaw û Mihemed Mehmûd Mihemed (1922-1947) yê bi navê Mihemed Qudsî dihatin naskirin. Di sala 1948an de, ew beşdarî xwepêşandanên li dijî Peymana Portsmouthê bû. Di sala 1951ê de, ji aliyê nûnerên Kongreyê ve wekî endamê Komîteya Navendî ya Demkî ya Partiya Dêmokrata Kurd (Kongreya Duyem) hat hilbijartin. Di sala 1953yan de, ji aliyê nûnerên Kongreyê ve wekî endamê serokatiya Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) (Kongreya Sêyem) hat hilbijartin. Di sala 1955an de, wî û Celal Talebanî (1933-2017) bi navê Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) bi rêya Partiya Komunîst a Îraqê nameyeke nerazîbûnê ji Partiya Komunîst a Brîtanyayê re şandin. Di sala 1959an de, ew nûnerê komîteya yekem a şaxê di Kongreya Çarê de bû. Piştî Kongreya Çarê, ew wekî serokê komîteya yekem a şaxê ya Kongreya Çarê û Pêncem hat tayînkirin. Di sala 1959an de, ew wekî endamê Komîteya Navendî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) (Kongreya Çarê) hat hilbijartin. Di sala 1959an de, ew di tepeserkirina derbeya leşkerî ya Kolonel Ebdulwehab Şewaf (1916-1959) a li Mûsilê de cih girt. Di 28ê hezîrana 1959an de, wî bi navê Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) û bi navê Eniya Yekîtiya Niştimanî nameyeke piştgiriyê ji Serokwezîrê Îraqê General Ruken Ebdulkerîm Qasim re şand. Di sala 1959an de, ew bû endamê Yekîtiya Endezyarên Îraqê. Di sala 1959an de, ew cîgirê serokê Yekîtiya Endezyarên Îraqê bû. Di nîsana 1959an de, wî di vegera hevalên Barzanî ya ji Yekîtiya Sovyetê de li Hola Gel a li Bexdayê, gotarek ji bo Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) pêşkêş kir.

Di roja şemiyê, 8ê kanûna pêşîn a 1960î de, ew endamê komîteya damezrîner a qonaxa têkoşîna eşkere ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) bû. Di sala 1960î de, ew endamê komîteya konferansa Kongreya pêncem a Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) li herêma Germiyanê bû. Di sala 1960î de, wî serokatiya konferansa Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) li herêma Germesêrê kir da ku nûnerên Kongreya pêncem hilbijêrin. Di sala 1960î de, ew wekî endamê Komîteya Navendî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) (Kongreya 5an) hat hilbijartin. Di sala 1960î de, wî dest ji kar berda û pêşkêşî serokê PDKê kir Mistefa Barzanî, lê daxwaza wî hat redkirin. Di sala 1960î de, ew bi şandeyeke hikûmeta Îraqê serdana Moskowê kir û bi rayedaran re derbarê rewşa Başûrê Kurdistanê de axivî. Di 21ê adara 1961ê de, ew beşdarî pîrozbahiya Newrozê ya li Bonn, Almanyayê bû. Di 23ê kanûna pêşîn a 1961ê de, ew wekî serokê komîteya dîsîplînê ya Wezareta Rê û Avahîsaziyê ya Yekîtiya Sovyetê hat tayînkirin. Di sala 1961ê de, ew bû endamê Desteya Rêveber a Banka Xanûberan a Îraqê. 21-25ê tebaxa 1961ê: Beşdarî Kongreya 6an a Komeleya Xwendekarên Kurd li Ewropayê li Munster, Almanyaya Rojava bû. Di sala 1961ê de, ew beşdarî civîna dawî ya serokatiya Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) li mala Dr. Murad Ezîz bû da ku ji bo şoreşê amadekarî bikin. Ew di sala 1961ê de berî ku ji aliyê hêzên îstîxbarata Îraqê ve were girtin reviya û demekê li Bexdayê xwe veşart. Di îlona 1961ê de, ew bi Cemal Heyder Asim (1926-1963) re, ku bi navê Cemal Heyder jî dihat naskirin û endamê Ofîsa Siyasî ya Partiya Komunîst a Îraqê bû, hevdîtin kir da ku ji bo şoreşa li Başûrê Kurdistanê alîkariya wan bike. Di 18-23yê kanûna pêşîn a 1961ê de, ew beşdarî civîna Komîteya Navendî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) li gundê Awalaniyê yê parêzgeha Silêmaniyê bû da ku Şoreşa Îlonê bidomînin. Di sala 1962an de ew tevlî refên Hêzên Pêşmerge bû. Di 19ê kanûna pêşîn a 1963yan de, ew endamê şandeya danûstandinê ya Şoreşa Îlonê bû bi nûnerê hikûmeta Îraqê re li Ranyayê, parêzgeha Silêmaniyê. Di sala 1963yan de, ew bi David Adamson re, ku rojnamevanê rojnameya brîtanî The Sunday Telegraph bû, hevdîtin kir. Di sala 1964an de, ew wekî nûnerê Partiya Dêmokrata Kurdistanê beşdarî vekirina Kongreya 9an a Komeleya Xwendekarên Kurd li Ewropayê li Hannover, Almanyayê bû.

Di sala 1964an de, wî baskê Ofîsa Siyasî teşwîq kir ku li dijî baskê serok şer bikin. Di sala 1964an de, ew di kongreya şeşem a partiyê de ji ber piştgirîkirina biryarên civîna giştî ya Mawatê ji refên Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) hat derxistin. Piştî tevlîbûna koma Îbrahîm Ehmed-Celal Talebanî di 28ê kanûna pêşîn a 1966an de, ew tevlî hikûmeta Îraqê bû. Wî pişta xwe da Şoreşa Îlonê. Di 21ê sibata 1966an de, wî û Elî Ebdullah û Nûrî Ehmed Taha nameyek ji Serok re şandin Mistefa Barzanî bi nîşandana amadebûna xwe ji bo xizmetkirina Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) û Şoreşa Îlonê. Di nîvê sala 1966an de, ji aliyê Komîteya Navendî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) ve wek endamê Komîteya Amadekar a Kongreya Heftemîn hat destnîşankirin. Di sala 1966an de, li gorî pêgeha xwe, careke din wek endamê Komîteya Navendî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) (Kongreya Heftemîn) hat hilbijartin. Di sala 1966an de, di yekem civîna Komîteya Navendî de wek endamê Mekteba Siyasî hat hilbijartin. Di sala 1966an de, wek endamê Encûmena Serkirdayetiya Şoreşgerî li Kurdistana Îraqê hat destnîşankirin. Di sala 1966an de, wek endamê Ofîsa Cîbicîkar a Encûmena Serkirdayetiya Şoreşgerî ya Kurdistana Îraqê hat destnîşankirin. Di 15ê Nîsana 1967an de, di bin çavdêriya Serok de wek endamê Mekteba Siyasî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) hat destnîşankirin Mistefa Barzanî, ji bo nûnertiya Partiya Dêmokrata Kurdistanê di Konferansa Serbazî-Siyasî ya Kanî Smaq (Hewlêr) de bike. Ji Mijdara 1968an heta Sibata 1969an, di gera yekem a dibistana perwerdehiya kadroyên PDKê de li navçeya Çoman a parêzgeha Hewlêrê, bername û rêziknameya navxweyî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) da. Ji Nîsana 1969an heta Tebaxa 1969an, di gera duyem a dibistana perwerdehiya kadroyên PDKê de li gundê Nawperdanê yê parêzgeha Hewlêrê, bernameya Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) da. Di 10ê Kanûna Pêşîn a 1970î de, endamê şandeya neh kesî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) bû ji bo danûstandina li ser xweseriya Başûrê Kurdistanê bi berpirsên Partiya Be's re li Bexda. Di 11ê Adara 1970î de, endamê şandeya Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) bû ji bo ragihandina Peymana 11ê Adarê ya ji bo Mafê Xweseriya Kurdistanê ji aliyê Serok Ehmed Hesen Bekir (1914-1982) ve.

Di sala 1970î de, ji aliyê nûnerên Kongreyê ve wek endamê Komîteya Navendî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) (Kongreya Heştemîn) hat hilbijartin. Di sala 1970î de, di yekem civîna Komîteya Navendî de wek endamê Mekteba Siyasî hat hilbijartin. Roja Înê, 12ê Hezîrana 1970î, endamê şandeya Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) bû ji bo serdana Necefê li rojavayê Îraqê ji bo beşdarbûna merasîma cenazeyê Ayetullahê Mezin Ebdulmuhsîn Hekîm (1889-1970). Merce'ê Şîeyên Cîhanê. Roja Yekşemê, 16ê Tebaxa 1970î, di 24emîn salvegera damezrandina Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) de li Bexda beşdar bû. Ji Tîrmeha 1970î heta Mijdara 1970î, di gera sêyem a dibistana perwerdehiya kadroyên PDKê de li Bexda, bername û rêziknameya navxweyî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) da. Di sala 1970î de, endamê şandeya Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) bû bi Partiya Be's re ji bo yekkirina Yekîtiya Mamosteyên Kurdistanê û Yekîtiya Mamosteyên Îraqê. Ev yekîtî ji ber israra aliyê din li ser mercên xwe bi ser neket. Di dawiya Cotmeha 1970î de, endamê şandeya Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) bû ji bo rakirina destwerdana Partiya Be's di hilbijartinên xwendekaran ên parêzgeha Kerkûkê de. Di sala 1971ê de, mamoste bû di gera sêyem a dibistana perwerdehiya kadroyan a Bexda. Roja Duşemê, 1ê Sibata 1971ê, di merasîma derçûna gera sêyem a dibistana perwerdehiya kadroyên Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) de li navenda komîteya şaxa pêncem a li Bexda beşdar bû. Roja Yekşemê, 30ê Gulana 1971ê, bi hevrêtiya Hebîb Feylî, şandeyeke Komîteya Navendî ya Partiya Komunîst a Bulgaristanê li Bexda pêşwazî kir. Roja Sêşemê, 22ê Hezîrana 1971ê, Salih Ebdullah Necmedîn (1918-1981), ku bi navê Seyda Salih Yûsifî tê naskirin, şandeya Partiya Komunîst a Kurdistanê li navenda Şaxa Pêncem a Partiya Dêmokrata Kurdistanê li Bexda pêşwazî kir. Di 16ê Tebaxa 1971ê de, di Cejna Zîvîn, 25emîn salvegera damezrandina Partiya Dêmokrata Kurdistanê de, li navenda Komîteya Şaxa Pêncem a li Bexda beşdar bû. Roja Çarşemê, 12ê Nîsana 1972an, şandeyeke Partiya Sosyalîst a Yekbûyî ya Almanya bi serokatiya Frost li navenda komîteya şaxa pêncem a li Bexda pêşwazî kir. Roja Yekşemê, 28ê Gulana 1972an, şandeyeke Partiya Komunîst a Libnanê bi serokatiya Nedîm Ebdulsemed li Bexda pêşwazî kir.

Roja pêncşemê, 1ê hezîrana 1972an, şandeyek ji Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) û Partiya Komunîst a Îraqê bi Sedam Huseyn (1937-2006) re, ku bi Sedam Tikrît jî tê naskirin, civiya da ku li ser xwecihîkirina petrola Îraqê gotûbêj bikin. Roja duşemê, 5ê hezîrana 1972an, bi hevrêtiya şandeyek ji serokatiya Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK), wî şandeyek ji Partiya Komunîst a Sovyetê bi serokatiya Malyakhov li baregeha Komîteya Şaxê Pêncem pêşwazî kir. Di sala 1972an de, wî serdana bajarokê Zaxo yê parêzgeha Dihokê kir da ku serdana saziyên hikûmetê û Partiya Dêmokrata Kurdistanê bike. Di tebaxa 1972an de, li ser daxwaza Partiya Komunîst a Sovyetê, wî bi şandeyek ji Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) re bi rayedarên Sovyetê re civiya û têkiliyên dualî gotûbêj kirin. Roja yekşemê, 8ê nîsana 1973an, wî şandeyeke hevbeş a Komunîstên Yûgoslav li baregeha şaxê pêncem ê Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) pêşwazî kir. Di nîsana 1973an de, ew endamê Encûmena Niştimanî ya Aştî û Hevkariyê li Komara Îraqê bû. Roja sêşemê, 17ê tîrmeha 1973an, wî bi Şeref Reşîdov, berbijêrekî Ofîsa Siyasî ya Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê, li Balyozxaneya Sovyetê ya li Bexda civiya. Di sala 1973an de, ew mamosteyê bername û rêziknameya navxweyî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) bû di gera çaremîn a dibistana perwerdekirina kadroyên PDKê de li gundê Nawprdan ê parêzgeha Hewlêrê. Roja înê, 1ê sibata 1974an, wekî endamê Mekteba Siyasî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) û Wazîrê Dewletê di kabîneya Ehmed Hesen Bekir (1914-1982) de, ew beşdarî merasîma vekirina kongreya pêncem a Yekîtiya Mamosteyên Kurdistanê bû. Di 12ê adara 1974an de, wî destjikarberdana xwe pêşkêşî Serokkomarê Îraqê Ehmed Hesen Bekir kir bi hinceta ku hikûmeta Îraqê peymana 11ê adarê bi cih neaniye. Di 6ê adara 1975an de, di civîna dawî ya Komîteya Navendî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) de, wî piştgirî da berdewamkirina şerê li dijî artêşa Îraqê. Di sala 1976an de, ew endamê Mekteba Siyasî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) ya Rêberiya Demkî (Konferansa Berlînê) bû. Di sala 1979an de, ew ji aliyê nûnerên Kongreyê ve wekî endamê Komîteya Navendî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) (Kongreya Nehem) hat hilbijartin. Di sala 1979an de, ew di civîna yekem a Komîteya Navendî de wekî endamê Mekteba Siyasî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) hat hilbijartin. Ew di sala 1979an de ji Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) veqetiya. Di 26-30ê tîrmeha 1981ê de, ew ji aliyê nûnerên kongreyê ve wekî endamê Mekteba Siyasî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) (Kongreya Yekem) hat hilbijartin. Di sala 1982an de, wî hewl da ku Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) û Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) li hev bîne. Di 26-30ê kanûna pêşîn a 1989an de, kongreya duyem a Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) bi navê wî hat binavkirin.

berhemên wî: 

  1. Ji bîranînên min – 1985

Çavkanî:

  • ئەرشیفی دەستەی ئینسکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان

  • عبدالمجید شوقي البكري، المللحمة الموصلیة في المخازي الشیوعیة، (موصل ـ مطبعة الجمهوریة ـ 1963م)، ص 62.

  • فه‌له‌كه‌دین كاكه‌یی، كوده‌تای ڕۆحی، وه‌رگێڕانی شێرزاد هه‌ینی، (هه‌ولێر ـ چاپخانه‌ی شه‌هاب ـ 2016ز)، ل 74.

  • یاسین قادر به‌رزنجی، شانۆگه‌رییه‌كانی سلێمانی له‌ ساڵانی 1926 ـ 1961دا، (سلێمانی ـ ده‌زگای چاپ و په‌خشی سه‌رده‌م ـ 2001ز)، ل 49.

  • ئاسۆ عومه‌ر سواره‌، سلێمانی و خاكی، (سلێمانی ـ چاپخانه‌ی شڤان ـ 2019ز)، ل ل 366، 503.

  • عزیز حسن البارزاني، الحركة القومیة الكوردیة التحرریة في كوردستان العراق 1939 ـ 1945، (دهوك ـ دار سپیریز للطباعة والنشر ـ مطبعة وزارة التربیة ـ 2002م)، ص 124.

  • زكي خیري، صدی السنین في ذاكرة شیوعي عراقي مخضرم، (ستوكهولم ـ 1994م)، ص 231.

  • عه‌قیله‌ ڕواندزی، یاد و ئافه‌رین، (هه‌ولێر ـ سه‌نته‌ری شاووشكا بۆ چالاكی ڕۆشنبیری ـ چاپخانه‌ی په‌روه‌رده‌ ـ 2005ز)، ل ل 159 ـ 161.

  • فرهاد عوني، اسرار وخفایا الأنتخابات الطلابیة في محافظة كركوك قبل 32 عاما، مجلة گولان العربي، مؤسسة گولان للثقافة والأعلام، العدد 66، السنة السادسة أربیل، مطبعة وزراة التربیة، 30 تشرین الثاني 2001م، ص 135.

  • كریس كوچرا، جنبش ملی كرد، ترجمه‌ی ابراهیم یونسی، چاپ دوم، (تهران ـ موسسه‌ انتشارات نگاه ـ 1377هـ ش)، ص ص 169، 188، 244، 255، 260، 327، 338، 344، 384.

  • نوزاد علي احمد، صحافة الحزب الدیمقراطي الكردستاني خارج الوطن، (السلیمانیة ـ مؤسسة ژین لاحیاء التراث الوثائقي والصحفي الكردي ـ 2010م)، ص 11.

  • دیوید آدامسن، پیكار كردستان، ترجمه‌ جواد هاتفی، (تهران ـ مؤسسه‌ انتشاراتی عطائی ـ چاپخانه‌ محمدعلی علمی ـ 1348 ھ . ش)، ص ص 125، 131.

  • مه‌هدی محه‌مه‌د قادر، پێشهاته‌ سیاسییه‌كانی كوردستانی عێراق 1945 ـ 1958، (سلێمانی ـ سه‌نته‌ری لێكۆڵینه‌وه‌ی ستراتیجیی كوردستان ـ 2005ز)، ل ل 95، 126، 129، 132، 134. 

  • شوان محه‌مه‌دئه‌مین ته‌ها خۆشناو، هه‌ولێر له‌ نێوان ساڵانی (1958 ـ 1963) لێكۆڵینه‌ویه‌كه‌ له‌ بارودۆخی سیاسی، (هه‌ولێر ـ چاپخانه‌ی ڕۆژهه‌ڵات ـ 2012ز)، ل 293.

  • شوان محه‌مه‌دئه‌مین ته‌ها خۆشناو، هه‌ولێر له‌ نێوان ساڵانی 1963 ـ  1970 لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی مێژووییه‌ له‌ بارودۆخی سیاسی، (هه‌ولێر ـ چاپخانه‌ی زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین ـ 2016ز)، ل ل 61، 149، 155، 171، 331.

  • عه‌بدوڕە‌حمان شه‌ڕەفكه‌ندی، چێشتی مجێور، (پاریس ـ 1997ز)، ل 356.

  • ئاماده‌كردنی : سه‌ڵاح ڕە‌شید، دیداری ته‌مه‌ن، به‌شی یه‌كه‌م، چاپی دووه‌م، (سلێمانی ـ چاپخانه‌ی كارۆ ـ 2017ز)، ل ل 183 ـ 184.

  • ئه‌كره‌می ساڵحی ڕه‌شه‌، شاری سلێمانی، به‌رگی پێنجه‌م، (سلێمانی ـ چاپخانه‌ی ڕه‌هه‌ند ـ 2018ز)، ل 555.

  • ئه‌ندریۆس باكوری، ئێزگه‌، (هه‌ولێر ـ چاپخانه‌ی شه‌هاب ـ 2009ز)، ل ل 175، 177.

  • اعفاء خمسة وزراء وتعیین خمسة جدد، جریدة التآخي، العدد 1512، بغداد، مطبعة التایمس، الأثنین، 8 نیسان 1974م، ص 1.

  • أمر وزاري الرقم 99، جریدة الوقائع العراقیة، وزارة الارشاد في العراق، العدد 480، السنة الثالثة، بغداد، الثلاثاء، 7 شباط 1961م، ص 3.

  • سه‌عدی عوسمان هه‌روتی، په‌یوه‌ندی نێوان كورد و سۆڤیت له‌ سێ به‌ڵگه‌نامه‌ی به‌ریتانیدا، گۆڤارا رووگه‌ھ، سه‌نته‌رێ زاخۆ بۆ ڤه‌كولینێن كوردی، هه‌ژمارا 6، بهارا 2019ز، ل 35.

  • 5 وزیر كرد از كابینه‌ اخراج شدند، روزنامه‌ اطلاعات، شماره‌ 14373، تهران، دوشنبه‌، 19 فروردین 1353 ھ . ش، ص 2.

  • تأسیس نادي صلاح الدین، جریدة التآخي، العدد 1132، بغداد، مطبعة التایمس، السبت، 9 أیلول 1972م، ص 4.

  • Cercîs Fethullah El-Muhamî, Iraq di serdema Qasim de: Nêrîn û bîranîn 1958-1988, Beşa duyem, (Swêd - Weşanxaneya Nebz - 1989), r. 728.

  • Hebîb Mihemed Kerîm, Dîroka Partiya Demokrat a Kurdistanê - Iraq (di qonaxên sereke de) 1946-1993, (Duhok - Çapxaneya Xebat - 1998), r. 28, 47, 50, 57, 61, 67-68, 117, 124, 147, 152, 159, 488.

  • Samî Şoreş, Kurdistan û Kurd, çapa duyem, (Hewlêr - Çapxaneya Rojhilat - 2019), r. 125.

  • Samî Ebdulrehman, Ji kaxezên min, (Kurdistan - Weşanên Partiya Gel a Demokrat a Kurdistanê - Çapxaneya Gel - 1991), r. 29-31.

  • Şeban Seîd Mihemed, Ez û hevrikiya û pêlên xeman, (Duhok - Çapxaneya Koleja Şerîetê - 2000), l. 42.

  • Şekîb Eqrawî, Salên karesatê li Kurdistanê: Giringtirîn bûyerên siyasî û leşkerî li Kurdistan û Iraqê ji 1958 heta 1980, çapa duyem, (Hewlêr - Çapxaneya Menare - 2007), r. 152, 303.

  • Şewket Mela Îsmaîl Hesen, Rojane di dîroka Şoreşa Îlonê de, çapa duyem, (Hewlêr - Ofîsa Tefsîr - 2016), l. 210.

  • Ismet Şerîf Wanlî, Kurdistana Iraqê: Nasnameya neteweyî (Lêkolînek li ser şoreşa 1961ê), wergera Suad Mihemed Xidir, (Silêmanî - Dezgeha Jîn - Çapxaneya Şivan - 2012), r. 326, 328.

  • Fermana Komarî ya hejmar 180, Rojnameya Weqayîa Iraqê, Wezareta Ragihandinê ya Iraqê, hejmar 1867, sala dozdehem, Bexda, Sêşem, 14ê Nîsana 1970, r. 11.

  • Nûrî Şawîs, Ji bîranînên min, (bê cih - Weşanên Partiya Gel a Demokrat a Kurdistanê - 1985), r. 10-12, 14, 18, 20-21, 25, 34, 52, 62, 79, 81, 83-85, 89-90.