Şaxulan, Erbil'in kuzeyinde, Beranti ovasının merkezinden 25 km uzaklıkta bulunan ve sakinlerinin çoğunun tarım ve hayvancılıkla uğraştığı bir köydür. Eylül Devrimi'nin başından beri köylüler devrimin önemli destekçileri olmuş, Peşmergelere iyi ve kötü her zamanda hizmet etmişler, köy Peşmergeler için bir sığınak haline gelmiş ve Peşmergelere olan saygı ve sevgilerini ifade etmekten çekinmemişlerdir.
Şaxulan köyü, Eylül Devrimi sırasında iki Peşmergenin (Halil ve Seyit Fethi) yüzlerce ordu kuvveti ve işbirlikçiye (Cehş) karşı gerçekleştirdiği büyük bir tarihi destana sahne olmuştur.
Olay, 1969 yılının Şubat ayının sonlarında, iki Peşmergenin devrim yararına bir görev için köyde misafir oldukları sırada meydana geldi. O dönemde, ordu ve işbirlikçilerden (Cehş) oluşan büyük bir kuvvet, Bastora yakınlarında askeri bir tatbikata katılıyor ve Şaxulan köyünden geçerek Efraz'a gidiyordu. Görünüşe göre, 5-6 yaşlarında bir kız çocuğu kaçıp kuvveti gördü ve Peşmergeleri hükümet gücünden uyarmak için hızla evine döndü. O an, fark edilmemek için bulundukları evden başka bir eve geçmeyi düşündüler, ancak bu esnada silahlı kişiler onları görüp ateş açtı.
Çatışma patlak verdi ve hükümet güçleri köyü kuşattı. Ancak Peşmerge mevzilerine yaklaşmaya cesaret edemediler. İşbirlikçilerden (Cehş) biri köy camisine gitti ve fakihin odasında kitap okuyan yaklaşık yirmi genci bir arada gördü. İşbirlikçi (Cehş) büyük bir küstahlıkla molaya ve fakihe: "İşte böyle toplanmışsınız" dedi. Ardından onlara burada iki Peşmergenin neden olduğunu ve neden böyle insanların köylerine gelmelerine izin verdiklerini sordu. Daha sonra öfkeyle camiden çıkıp onlarla savaşmak için Peşmergelerin yanına gitti, ancak ilk kurşunun atılmasıyla bu işbirlikçi (Cehş) öldürüldü.
Çatışma giderek şiddetlendi, askerler ve işbirlikçiler (Cehş) köyü ve Peşmergelerin mevzilendiği evi kuşattı. Peşmergeler teslim olmamaya, son nefeslerine kadar savaşmaya söz verdiler. Hükümet güçleri tüm askeri imkanları, silahları ve mühimmatlarıyla Peşmergeleri yenemedi ve onlara yaklaşamadı, bu yüzden Peşmergelerin kaldığı evi yakmayı düşündüler. Tepki olarak, çok sayıda genci tutuklayıp sabaha kadar köyün dışında kış soğuğunda, yanlarında bir tank bulunan birkaç asker ve işbirlikçinin (Cehş) gözetiminde tutuklu tuttular.
Hükümet güçleri o gece sabaha kadar köyün çevresinde tanklar ve toplarla bekledi ve onlardan defalarca teslim olmalarını istedi, ancak Peşmergeler askerlerin ve işbirlikçilerin (Cehş) taleplerine boyun eğmedi. Bunun yerine, ya kalmak ya da yok olmak temelinde savaşma kararlarını yinelediler. Ertesi gün Erbil'den ilk gücü desteklemek için tanklar, toplar, zırhlı araçlar ve uçaklarla büyük bir askeri güç ulaştı ve Peşmergelere yönelik saldırı devam etti. Bombardıman ve hükümet saldırıları sonucu köydeki birçok ev yanıp yıkıldı. Peşmerge güçleri öğle saatlerine kadar savunmalarını sürdürdüler; Seyit Fethi şehit düştü, ardından Halil tankların dumanı ve tozu, evdeki ağaçların ve duvarların çöküşü arasında dışarı çıktı, toplarla karşılaştı ve şehit oldu.
Böylece, ordu ve çok sayıda işbirlikçinin (Cehş) tank, top, zırhlı araç ve uçaklardan oluşan tüm muharebe yeteneklerine karşı iki Peşmerge arasında geçen iki günlük çatışmanın ardından, her ikisinin şehadetiyle çatışma sona erdi. Köydeki birçok ev hasar gördü, köyün çobanları, koyunları ve hayvanları topçu ateşi altında kaldı, bu durum bir kadın vatandaşın yaralanmasına yol açtı. Hükümet güçleri saflarında da ölü ve yaralılar oldu ve helikopterlerle tahliye edildiler.
Sonuç olarak devrim, işbirlikçileri (Cehş) sert bir şekilde cezalandırmaya başladı. Erbil Ovası Kuvvetleri Komutanı Faris Bawa bir kuvvet oluşturup işbirlikçilere (Cehş) saldırmak ve Peşmerge güçlerinin birçok faaliyetini gerçekleştirmek üzere Kuştepe ilçesine gönderdi. Bu, Erbil halkına Peşmerge güçlerinin güçlü olduğunu ve faaliyetlerine devam ettiğini göstermek içindi. Ayrıca devrim liderliği, Peşmerge güçlerinin hükümetin gücünü kanıtlamak ve Irak'ın derinliklerine ulaşıp çıkarlarına saldırabileceğini göstermek amacıyla, Baba Gurgur petrol sahası gibi hükümetin hassas ve önemli mevzilerine saldırması için daha fazla alan açmayı başardı.
Kaynaklar:1- Arî Kerîm, Çend lapereyekî zindû le Şoreşi Eylûlda, Çapxaney Xebat, Duhok 1999.
2- Seyîd Kake, Bîrewery Pêşmergeyek, Çapxaney Wezarety Roşnbîry, Çapy yekem, 1997.
3- Mesûd Barzanî, Barzanî u bizûtnewey rizgarîxwazî Kurd, bergî seyem, beşî yekem, Şoreşi Eylûl 1961-1975, Ç: yekem 2004.
4- Xurşîd Şêre, Xebat u xwên, bîreweriye-kanî sallanî xebatî pêşmergayetî, çapî seyem, Hewlêr, 2015.
5- Karwan Cewher Mihemed, Îdrîs Barzanî 1944- 1987 Jiyan u rolî sîyasîy u serbazî le bizûtnewey rizgarîxwazî Kurdda, Çapxaney Hêvî, Hewlêr, 2019.