Matin Dağı, Kürdistan bölgesinin Amedi ilçesinin Badinan bölgesindeki en zorlu dağlardan biridir. Barzan ve Badinan bölgelerini birbirine bağlayan önemli ve stratejik bir alandı. Bu nedenle, Irak hükümeti defalarca saldırdı ve ele geçirmeye çalıştı. 1963 yılında bu bölge, diğer tüm bölgeler gibi muazzam bir tarihi destanla karşı karşıya kaldı; Irak ordusu kapsamlı ve iddialı bir planla birçok yönden saldırdı. Bölgedeki Kürt devriminin faaliyetlerini sona erdirmek ve yeri kendi kontrolüne geri getirmek için.

Baasçı askeri darbe ve Abdülkerim Kasım rejiminin düşüşünden sonra, Irak hükümetinin Kürdistan'a yönelik savaş ve saldırısı bir süreliğine askıya alındı ve devrimci liderlik ile Irak hükümeti arasında müzakereler yapıldı. Ancak Baasçılar kısa süre sonra Kürt taleplerini dinlemeyi ve dikkate almayı reddettiler. 10 Haziran 1963 tarihinde, özellikle Barzan ve Badinan bölgelerinde Kürdistan'a yönelik saldırılarına yeniden başladılar. Ağustos ortasında, Irak ordusu çok sayıda asker ve paralı askerden oluşan büyük bir gücü, Irak hükümetini desteklemek için sınırı geçen Yarbay Fehd el-Şair komutasındaki Yarmuk Gücü adlı bir Suriye ordu gücüyle birlikte harekete geçirdi. Irak ve Suriye hükümetleri arasında yapılan bir anlaşmayla Kürt devrimini yok etmek için.

Saldırı bilgisi Peşmerge güçlerine ve devrimci liderliğe, hükümetin Amedi bölgesine geniş çaplı bir saldırı başlatma niyetinde olduğu sadıklar ve devrim destekçileri tarafından ulaştıktan sonra, bölgedeki devrimci liderlik saldırıya karşı koymayı ve onu şu şekilde yenilgiye uğratmayı planladı: Faysal Hasan Nzarki ve Hacı Şaban komutasındaki bir Peşmerge gücü, saldıran gücün Mangeshke'ye saldırmasını önlemek için Ashawa'ya konuşlandırıldı. Bamarni'ye Cemila Soor Bamarni komutasında başka bir güç konuşlandırıldı. Ardna'ya başka bir güç gönderildi, Arif Süleyman Doski komutasındaki bir diğer güç ise Mazuri Bala ve Doski Zheri bölgeleri arasına yerleştirildi. İsa Suwar komutasındaki yaklaşık 300 Peşmergeden oluşan bir yedek kuvvet, Gulia bölgesinde hazır bekliyordu. Zakho gücünden başka bir güç daha hazırlandı. Batifa ve Zakho arasında tetikte olmak için, Said Hacı Şaban komutasındaki başka bir güç Kani Rash köyünde kaldı ve Sar-e-Amedi'den Barwari Zhori'ye giden yolu kapattı.

Yukarıda belirtildiği gibi, Ağustos ortasında, ağır silahlar, zırhlı araçlar, uçaklar ve yüzlerce piyade ve paralı asker (cahş) ile büyük bir hükümet gücü Duhok'tan Suwaratuka'daki Peşmerge mevzilerine doğru göründü.

Peşmerge başlangıçta savunma yapıp onları engellemiş olsa da, saldırının büyüklüğü nedeniyle devam edemediler, ancak birçok yerde güçlerini geri çektiler ve Irak ordusu köyleri (Banda, Kovli, Kurema, Baroshka Saadina, Mhlamba, Derakzhnik, Zewka Kandla, Zewka Abo, Bana Sura, Besfki Alkishk) yakmaya başladı. Bu köylerin halkı hayatlarını korumak için vadilere ve derelere saklanmak zorunda kaldı.

Hükümet güçleri Mangeshke ilçesine ulaşana kadar ilerlemeye devam etti ve orada bölge güçleriyle birlikte Bamarne havaalanına geçerek burayı harekat üsleri yaptılar. Daha sonra saldırı planını dört bölüme ayırdılar:

Birinci kanat: Bamerni havaalanından Matin Dağı'na ve Barwari Zhori bölgesinin batısına.

İkinci kanat: Bamarne havaalanından Sar-e-Bamarne'ye.

Üçüncü kanat: Sarsang'dan Ardna, Navela köyü, Matin Dağı ve Shelaza köyüne.

Dördüncü kanat: Amedi'den Sar-e-Amedi, Charcheli ve Kani Mase ilçelerine.

 

Büyük saldırı 20 Ağustos 1963 tarihinde başladı ve paralı askerler (cahş) savaş kollarına ayrıldı. Hükümetin saldırısı başlangıçta tüm kanatlarda önemli ilerleme kaydetti. Matin Dağı'nı ve Bamarni'yi ele geçirmeyi başardılar ve Cemila Sor Bamarni ile iki Peşmerge şehit oldu. Peşmerge güçleri arasında kaos yaşandı. Bazıları pes edip silahlarını bıraktı, bazıları ise Türkiye'ye kaçtı. Irak hükümetiyle koordinasyon içinde, Türk hükümeti REKANI bölgesindeki paralı askerleri silahlandırdı. Hakkari'de birkaç Peşmerge'yi yakalayıp Irak hükümetine teslim ettiler.

Daha sonra Peşmerge güçleri çok sayıda silah ve mühimmat elde ederek kendilerini yeniden silahlandırmayı başardılar. Ulusal Savunma Güçlerinin desteği ve yardımıyla savunmada devam eden 45 günlük çatışma ve çarpışma boyunca, (İsa Suwar) ve yardımcısı (Ali Halo) komutasında (Zafer ya da Ölüm Savaşı) adıyla Irak ordusu güçlerine saldırmak için savunmadan başka bir plan benimsediler. Matin Dağı'nı geri alma sözü verdiler. Peşmerge taarruzunun ilk adımı 4-5 Ekim 1963 gecesi Gabnerke köyünde başladı. Peşmerge ordusu birkaç gruba ayrıldı. Askeri birliklere ve paralı askerlere saldırdılar,

gün batımından şafağa kadar Irak ordusuna çok ölümcül bir darbe vurdular ve onları tüm kanatlarda yenilgiye uğrattılar; hükümet güçlerini harekat üsleri olan Bamarne havaalanına kadar geri püskürtmeyi ve Matin Dağı'nı geri almayı başardılar.

Irak ve Suriye ordularının yenilgisinden sonra her ikisi de, birkaç Suriyeli asker de dahil olmak üzere 113 ölü bedenin bırakıldığı (Yarmuk Gücü) Suriye ve Irak birliklerinin çoğunun yok edilmesi de dahil olmak üzere ağır kayıplar verdi. Yüzlercesi yaralandı ve birkaç araç imha edildi. Peşmerge'nin kazanımları arasında iki adet 103 mm'lik top, 400 tüfek, 15 ok, büyük miktarda mühimmat ve büyük miktarda askeri teçhizat yer alıyordu. Peşmerge kayıpları arasında hem Peşmergelerden hem de Ulusal Savunma Güçlerinden 36 şehit ve 78 yaralı vardı.

Peşmerge'nin Matin Dağı'ndaki zaferi, sadece Peşmerge güçlerinin moralini ve cesaretini artırmakla kalmadı, aynı zamanda Behdinan'daki devrim için de önemli bir kazanç oldu. Ayrıca, Irak ordusunun aylardır Barzani üzerinde uyguladığı yoğun baskıyı hafifletti. Barzan'a yönelik saldırılar Haziran ayından beri şiddetlenmiş, bu da bölge sakinlerinin Türkiye'ye sığınmayı düşünmelerine yol açmıştı. Ancak bu zaferle birlikte, Barzan halkı köylerine ve evlerine dönmek için yeniden umut ve cesaret kazandı.


 

Kaynaklar: 

  1. غازى عادل گەردى، پێشمەرگەیەک لە خزمەت ڕێبازى بارزانیدا حەجى بیڕۆخى، بەرگى یەکەم چاپى دووەم، تورکیا، 2021.

  2. مسعود بارزانی، بارزانی و بزوتنەوەى ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی سێیەم، بەشی یەکەم، شۆڕسی ئەیلوول 1961-1975، چ: یەکەم 2004.

  3. هاوکار کەریم حەمە شەریف، شۆڕشى ئەیلوول 1961-1970، چاپى یەکەم- چاپخانەى زانکۆى سەلاحەدین، هەولێر، 2012.

  4. هۆژین مەسعود سەرنى، شورەشا ئیلونێ ل دەڤەرا بەهدینان 1061- 1975، چاپى یەکەم، 2018.

  5. وەلى زبێر هۆستان، چەند ڕووداو و بەسەرهاتێک لە شۆرش و ڕاپەڕینەکانى بارزاندا، چ: یەکەم، چاپخانەى ڕۆژهەڵات، هەولێر، 2017.

  6. ئارى کەریم، چەند لاپەڕەیەکى زیندوو لە شۆرشى ئەیلوولدا، چاپخانەى خەبات، دهۆک 1999.

  7. شەوکەت مەلا ئیسماعیل حسن، ڕۆژانێ لە مێژووى شۆرشى ئەیلوول، چاحى یەکەم، هەولێر، 2007.