دوای شۆڕشی ١٤ تەممووزی ١٩٥٨، گۆڕانکاری گەورە لە بارودۆخی سیاسی و کۆمەڵایەتی لە عێراق ڕوویدا، و ئەم بابەتە لە بەرژەوەندی گشتی گەلی عێراقدا بوو، و یەکێک لە گرنگترین دەستکەوتەکانی شۆڕش بۆ کورد جێگیرکردنی مادەی (٣) بوو لە دەستووردا، کە تێیدا هاتووە "کورد و عەرەب لە عێراقدا هاوبەشن و مافە نەتەوەییەکانیان لە دەستووردا لە چوارچێوەی عێراقێکی یەکگرتوودا دانی پێدانراوە". لە ئاستی ئازادی کاری سیاسی و ڕێکخراوەییشدا، دوای گەڕانەوەی سەرکردە مستەفا بارزانی پاش ١٢ ساڵ لە تاراوگە، پارتی دیموكراتی كوردستان بە فەرمی مۆڵەتی پێدرا بۆ کارکردن وەک تاکە پارتی کوردی لە عێراق.
هاوبەشی کوردی-عەرەبی لە عێراق تەنها بۆ ماوەیەکی کورت بەردەوام بوو، و مادەی سێیەمی دەستوور هەرگیز جێبەجێ نەکرا، و بارودۆخی سیاسی بەرەو گرژی و بە شێوەیەکی پەرەسەندوودا دەڕۆیشت. حکومەت لەو بەڵێنانەی کە بە کوردی دابوو پاشگەز بووەوە، و دەستی کرد بە دەرکردنی ئەفسەر و فەرمانبەرە کوردەکان لە سوپاى عێراق و فەرمانبەرە کوردەکان لە فەرمانگەکانیان، بەتایبەت لە پارێزگا کوردییەکان، و خوێندنی کوردی لە مناطق کوردی ڕاگیرا، و چاپکردنی کتێبە سیاسی و ئەدەبییەکان لە کوردستان قەدەغە کرا. و دەسەڵات دەستی کرد بە دوژمنایەتی جوتیاران بۆ ڕازیکردنی دەرەبەگەکان.
پارتی دیموكراتی كوردستان دژی ئەو سیاسەتەی حکومەت وەستایەوە، بەتایبەت دوای ڕاگەیاندنی دەستووری کاتی عێراق و پەسەندکردنی مادەی دووەمی دەستوور کە تێیدا هاتووە "عێراق بەشێکە لە نەتەوەی عەرەب". سەبارەت بەم بابەتە و بارودۆخەکە بە گشتی، ڕۆژنامەی خەبات لە ١٩ تشرینی یەکەم ١٩٦١ وتارێکی بڵاوکردەوە، و وتارەکە داوای کۆتاییهێنان بە فەرمانە عورفییەکان و قۆناغی گواستنەوە و ئەنجامدانی هەڵبژاردنی ئازاد و دیموکراتی و ئازادکردنی زیندانییە سیاسییەکان و وازهێنان لە ڕاوەدونانی ئەندامانی پارتییەکان و ڕێکخراوە پیشەیی و جوتیارییەکان دەکرد. لە بەرامبەردا حکومەت ڕۆژنامەی خەباتی داخست و سەرنووسەرەکەشی دادگایی کرد. بەتایبەت دوای دەرچوونی ژمارە (٤٦٢) لە ٢٨ ئازار ١٩٦١ کە وتارێکی بە بۆنەی جەژنی نەورۆز بڵاوکردەوە، تێیدا ستایشی سەرکردە مستەفا بارزانی کرد بە شێوەیەکی بەرفراوان و هێرشی توندی کردە سەر بەرپرسی حکومییەکان. پاشان حکومەت دەستی کرد بە دەستگیرکردنی ژمارەیەک لە کادر و ئەندامانی کۆمیتەی ناوەندی پارتی، و بەمەش بارودۆخی پارتی جارێکی تر گەڕایەوە بۆ ئەوەی پێش شۆڕشی ١٤ تەممووز، کە چالاکی و خەباتی نهێنی خۆی دەستپێکردەوە.
بە بانگهێشتی حکومەتی سۆڤیەت، سەرکردە مستەفا بارزانی لە ٥ تشرینی دووەم ١٩٦٠ سەردانی مۆسکۆی پایتەختی کرد بۆ بەشداریکردن لە ئاهەنگەکانی ئۆکتۆبەر. لە ماوەی ئەو دیدارەی کە لەگەڵ بەرپرسە باڵاکانی سۆڤیەت ئەنجامیدا، داوای لێکردن یارمەتی بدەن لە ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی نێوان پارتی دیموكراتی كوردستان و حکومەتی عێراق. هەروەها لەو کۆبوونەوانەدا زۆرێک لە ناکۆکییەکانی نێوان پارتی دیموكراتی كوردستان و حزبی شیوعی عێراق چارەسەر کرا.
لە ١٣ کانوونی دووەم ١٩٦١، سەرکردە مستەفا بارزانی گەڕایەوە شاری به‌غدا، و پاش ماوەیەک چاوەڕوانی، لە شوباتدا چاوی بە عەبدولکەریم قاسم کەوت، و لە ماوەی دیدارەکەدا سەرکردە بارزانی هەوڵیدا گومانەکانی بڕەوێنێتەوە و هەموو بەڵگەکانی نیازپاکی کورد بەرامبەر حکومەتی پێشکەش بە عەبدولکەریم قاسم کرد، بەڵام بێ سوود بوو، چونکە سەرکردە بارزانی لە سەرەتای ئازاری ١٩٦١ شاری به‌غدا-ی بە یەکجاری بەجێهێشت و گەڕایەوە بارزان، و بارودۆخەکە لە نێوان پارتی دیموكراتی كوردستان و حکومەتی عێراق بەرەو خراپبوون دەچوو، حکومەت دەستی کرد بە چەکدارکردنی ئەو عەشیرەتانەی کە پیشەکەیان بوو بە جاشایەتی، و لە بەرامبەردا سەرکردە بارزانی هەوڵیدا چەک بەدەست بهێنێت بۆ ئامادەکاری بۆ هەر هێرشێکی لەناکاوی حکومەت.
لە کۆتایی مانگی حوزەیرانی ١٩٦١، کۆمیتەی ناوەندی پارتی بۆ مەبەستی لێکۆڵینەوە لە بارودۆخەکە کۆبووەوە، و لە ماوەی کۆبوونەوەکەدا بڕیاردرا یاداشتێک بنێردرێت بۆ عەبدولکەریم قاسم، و لە ٣٠ حوزەیران ١٩٦١، یاداشتەکە نێردرا. یاداشتەکە داوای کۆتاییهێنان بە ناکۆکی و ململانێکانی نێوان پارتی و عەبدولکەریم قاسم و گەڕاندنەوەی سەقامگیری بۆ مناطق کوردی کوردستان و ڕێگریکردن لە خراپبوونی بارودۆخەکە دەکرد، بەڵام عەبدولکەریم قاسم پشتگوێی خست یاداشتی کۆمیتەی ناوەندی پارتی و بارودۆخەکە زیاتر تێکچوو. پێش ناردنی یاداشتەکە و لە ١٢ تەممووز ١٩٦١ کۆمیتەی ناوەندی پارتی جەلال تاڵەبانی نارد بۆ بارزان و بڕیارە کۆتاییەکانی کۆمیتەی ناوەندی پێشکەش بە سەرکردە بارزانی کرد. تاڵەبانی ئامادەیی مكتب سیاسی بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ هەر پێشهاتێکی لەناکاو دەربڕی. ڕای سەرکردە مستەفا بارزانی ئەوە بوو کە نابێت هیچ هەنگاوێک لە ئێستادا بگیرێتەبەر و دەبێت لە دۆخی ئامادەباشیدا بمێننەوە، پاشان جەلال تاڵەبانی گەڕایەوە سلێمانی و هەندێک ئامۆژگاری لە سەرکردە بارزانییەوە لەگەڵ خۆی هێنا.
سیاسەتی شۆڤێنی حکومەتی عەبدولکەریم قاسم بەرامبەر گەلی کورد بەردەوام بوو، و بارودۆخەکە وردە وردە بەرەو تەقینەوە دەچوو، و بۆ ڕێگریکردن لە شەڕ و ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر سیاسەتی حکومەت، پارتی دیموكراتی كوردستان لە ٦ ئەیلوول ١٩٦، مانگرتنێکی گشتی لە سەرانسەری کوردستان ڕێکخست، و ئەمە بەڵگەیەک بوو لەسەر پێگە و هێزی پارتی، و مەبەست لە مانگرتنەکە بەرەنگاربوونەوەی حکومەت بوو لە ناردنی هێز بۆ مناطق کوردی کوردستان.
هەڵگیرسانی شۆڕشسەرەڕای هەموو هەوڵەکانی پارتی بۆ نزیکبوونەوە لە حکومەت و ڕێگریکردن لە شەڕ، بەڵام عەبدولکەریم قاسم هەموو هەوڵەکانی پشتگوێ خست، و لە ١١ ئەیلوول ١٩٦١ هێزی پێشمه‌رگه-ی سوپاى عێراق بە فڕۆکە بۆردومانی دەربەندی بازیان و وادی خەیلکان و دەوروبەری دهۆکیان کرد. لە ١٩ ئەیلوول ١٩٦١، مكتب سیاسی پارتی بڕیاری بەرەنگاربوونەوەی حکومەتی دا، کە گەلی کوردی ناچار کرد پەنا بۆ خەباتی چەکداری ببات بۆ بەرگریکردن لە خۆی.
دوای چەند شەڕ و ڕووبەڕووبوونەوەیەک، و بە هاتنی ٢٣ ئەیلوول ١٩٦١، حکومەت توانی کۆنترۆڵی تەواوی مناطق کوردی کوردستان بکات جگە لە هەندێک ناوچەی بارزان، لە ٦ تشرینی یەکەم ١٩٦١، عومەر دەبابە و عەلی عەبدوڵڵا ئەندامانی مكتب سیاسی پارتی گەیشتنە بارزان و چاویان بە سەرکردە مستەفا بارزانی کەوت. لە ماوەی کۆبوونەوەکەدا بڕیاردرا ڕێکخستنەوە و هەماهەنگی لە نێوان هێزەکانی بارزان و هێزە چەکدارەکانی پارتی و هێزە چەکدارەکانی عەشیرەتەکان کە هێشتا گۆڕەپانی شەڕیان بەجێ نەهێشتبوو، ئەنجام بدرێت.
دوای ڕێکخستنەوە و بەدەستهێنانی سەرکەوتنی زۆر بەسەر سوپاى عێراق، ئەندامانی کۆمیتەی ناوەندی پارتی لە شوباتی ١٩٦٢ کۆبوونەوەیەکی بەرفراوانیان لە گوندی عەوالان (عەودڵان)ی سەر بە پارێزگای سلێمانی ئەنجامدا. ئەندامانی کۆمیتەی ناوەندی یاداشتێکیان بۆ عەبدولکەریم قاسم نارد و تێیدا ئاماژەیان بەوە کرد کە ئەو شەڕەی ئەنجامی دەدەن شەڕی بەرگرییە لە خۆ، نەک شەڕی هێرشبردن. هەروەها لە یاداشتەکەیاندا ناوی (پێشمه‌رگه)یان بۆ چەکدارەکانیان هەڵبژارد و دروشمی (دیموکراتی بۆ عێراق و حوکمی زاتی بۆ کوردستان) بەرزکرایەوە. و هەندێک لە بەشداربووانی کۆبوونەوەکە بریتی بوون لە: ئیبراهیم ئەحمەد، عەلی عەسکەری، ئەحمەد عەبدوڵڵا، عومەر دەبابە، عەلی عەبدوڵڵا، مەلا عەبدوڵڵا ئیسماعیل، شەمسەدین موفتی، عەبدولڕەحمان زەبیحی و نوری ئەحمەد تەها. و پاسەوانانی کۆبوونەوەکە هێزێکیان لەخۆگرتبوو کە پێکهاتبوو لە ١٥ پۆلیس لە هەولێر، کە تازە پەیوەندییان بە ڕیزەکانی پێشمه‌رگه کردبوو، و کۆبوونەوەکە بە زۆرینەی دەنگ بڕیاری بەردەوامبوونی بەرگریی دا.٩
سەرکەوتنەکانی سوپاى عێراق کاتی بوون، و لە ماوەیەکی کورتدا هێزی پێشمه‌رگه ڕیزەکانی خۆی ڕێکخستەوە و سوپای ڕزگاریخوازی کوردستانیان پێکهێنا کە ژمارەیان گەیشتە نزیکەی ٢٠ هەزار پێشمه‌رگه، و بە هاتنی ناوەڕاستی ساڵی ١٩٦٢ ئەو هێزە زۆربەی کوردستانی ئازاد کردبوو جگە لە سەنتەری شارە گەورەکان، لە سەرەتای ساڵی ١٩٦٣ حکومەت ناچار بوو ئاگربەست ڕابگەیەنێت و چەند جارێک درێژکرایەوە، و تا ڕووخانی کۆتایی حکومەتی عەبدولکەریم قاسم لە ٨ شوبات ١٩٦٣ بەردەوام بوو، و لە ماوەی ئەو کاتەدا پارتی دیموكراتی كوردستان هەوڵیدا ناکۆکییەکانی لەگەڵ حکومەت بە ئاشتیانە چارەسەر بکات، و ڕای گشتی عێراق پێشوازی لە هەوڵەکانی پارتی کرد.
کودەتای بەعسییەکانبوو شۆڕشی ئەیلوول ڕێگەی بۆ کودەتای ٨ شوباتی ١٩٦٣ دژی حکوومەتی عەبدولکەریم قاسم خۆشکرد. کودەتاکە ئەنجامی ڕێککەوتنێک بوو لە نێوان حیزبی بەعس و ئەفسەرە نەتەوەییەکان، لە کاتی ئامادەکارییەکانی ئەوان بۆ کودەتاکە پەیوەندییان بە پارتی دیموکراتی کوردستانەوە کرد، و بەڵێنی جێبەجێکردنی سەرجەم داواکارییە سیاسی و نەتەوەییەکانی شۆڕشی کوردییان دا و بەڵێنیان بە مستەفا بارزانی دا لە ڕێگەی ساڵح یوسفییەوە کە دوای سەرکەوتنی کودەتاکە حوکمی زاتی بۆ گەلی کورد ڕادەگەیەنن، لە بەرامبەردا سەرکردایەتی شۆڕش بەڵێنی ڕاگرتنی شەڕی دژی حکوومەتی دا.
دوای سەرکەوتنی کودەتای ٨ شوبات، حیزبی بەعس نامەیەکی بۆ سکرتێری پارتی ئیبراهیم ئەحمەد نارد و داوای لێکرد ژمارەیەک کورد کاندید بکات بۆ ئەوەی لە حکوومەتی نوێدا دایان بنێت، دوای ڕەزامەندی مستەفا بارزانی، مەکتەبی سیاسی وەڵامی حیزبی بەعسی بەم شێوەیە دایەوە: سیاسەتی حیزبەکەمان بریتییە لە: (دیموکراسی بۆ عێراق و حوکمی زاتی بۆ کوردستان)، ناوە پێشنیارکراوەکانمان ئەمانەن: بابا عەلی شێخ مەحموود، فوئاد عارف، بەکر عەبدولکەریم، عومەر مستەفا، جەلال تاڵەبانی و عەلی عەسکەری. ١٢
لە ١٨ شوباتی ١٩٦٣ شاندێکی پارتی دیموکراتی کوردستان بە سەرۆکایەتی جەلال تاڵەبانی و ساڵح یوسفی بۆ دانوستان لەگەڵ حکوومەتی نوێ ڕەوانەی شاری بەغدا کران، و ڕۆژی دواتر شاندەکە لەگەڵ بەرپرسانی حکوومەت کۆبوونەوە. بەعسییەکان هەوڵیان دا خۆیان لەو بەڵێنانە بدزنەوە کە پێش کودەتاکە بە کوردیان دابوو. هەروەها لەو کۆبوونەوانەدا بڕیار درا کە جەلال تاڵەبانی، بەبێ گەڕانەوە بۆ سەرۆکی حیزب و مەکتەبی سیاسی، لەگەڵ شاندێکی حکوومەت سەردانی هەریەکە لە میسر و جەزائیر بکات بە مەبەستی ئەنجامدانی دانوستان و خستنەڕووی دۆزی کورد، جەلال تاڵەبانی لەم سەردانەدا لەگەڵ سەرۆکی میسر جەمال عەبدولناسر و سەرۆکی جەزائیر ئەحمەد بن بێڵا کۆبووەوە، و هەردوو وڵات لە کاتی دانوستانەکاندا پشتیوانی خۆیان بۆ چارەسەری ئاشتییانەی دۆزی کورد دەربڕی.
ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش
لە ماوەی نێوان ٢٨ بۆ ٢٩ ئەیلوولی ١٩٦٤ کۆبوونەوەیەک لە شارۆچکەی قەڵادزێ بەڕێوەچوو، بە ئامادەبوونی مستەفا بارزانی و ژمارەیەک لە کادرە پێشکەوتووەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان و فەرماندە سەربازییەکان و کەسایەتییە کۆمەڵایەتییەکانی هۆز و بنەماڵەکان، ئەوەش بۆ ڕێکخستنی کاروباری شۆڕش، مستەفا بارزانی کۆنگرەکەی بە وتارێک کردەوە کە تێیدا باسی دانوستانەکان و ڕێکخستنی ڕیزەکانی شۆڕشی کرد و داوای دامەزراندنی ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕشی لە کوردستانی عێراق کرد لە ڕێگەی هەڵبژاردنێکی ئازادەوە بۆ ئەوەی کاروباری شۆڕش بەڕێوەببات.
لە کۆتاییەکانی ئەیلوولی ١٩٦٤، مستەفا بارزانی و مەکتەبی سیاسی لەسەر بنەمای بڕیارەکانی کۆنگرەی شەشەم و کۆبوونەوەی قەڵادزێ ڕێککەوتن لەسەر دیاریکردنی ڕۆژی حەوتی تشرینی یەکەمی ١٩٦٤ بۆ دامەزراندنی ئەنجوومەنی سەرکردایەتی بۆ بەڕێوەبردنی ناوچە ئازادکراوەکان، سەرەتا گوندی بۆسکێن وەک شوێنی کۆبوونەوەکە دیاریکرا، بەڵام دواتر کۆبوونەوەکە گواسترایەوە بۆ گوندی کوردەسپی لە ناوچەی پشدەر و گفتوگۆکانیان بۆ ماوەی دە ڕۆژی بەردەوام بەردەوام بوو. لە کۆبوونەوەکەدا ٦٣ کەس ئامادە بوون، لە نێوانیاندا ١٧ ئەندامی سەرکردایەتی پارتی دیموکراتی کوردستان، ١٧ لە فەرماندەکانی هێزەکان، ٢٩ لە پیاوانی ئایینی ئیسلامی و مەسیحی و ئێزدی، کەسایەتییە کۆمەڵایەتییەکان، سەرۆک هۆزەکان و کەسایەتییە بنەماڵەییەکان.
پێشتر، سەرۆک هۆزەکان لە نێوان خۆیاندا لەسەر کاندیدەکانیان ڕێککەوتبوون و زۆربەیان ژمارەیەک دەنگیان بەدەستهێنا، هەروەها ئەندامانی سەرکردایەتی پارتی و فەرماندەکانی هێزەکان بۆ ئەنجوومەنەکە زیاد کران، و لە ٩ تشرینی یەکەمی ١٩٦٤ دەستووری ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش لە کوردستانی عێراق لە گوندی بۆسکێن واژۆ کرا کە لە ١١ ماددە پێکهاتبوو، و لە ١٠ تشرینی یەکەمی ١٩٦٤ بڕیار و ڕاسپاردەکانی لیژنەی دادوەری ویلایەتی کوردستان لە ١٣ بڕگەدا واژۆ کرا، دوای ئەوە یاسا و ڕێنماییە کارگێڕییەکان لە ١٢ ماددەدا ئامادە کران، و یاسا و ڕێساکانی دارایی لە سێ بەشدا ڕێکخران: دارایی شۆڕش و باج و گومرگ.
بە بڕیاری ئەنجوومەنەکە، مەکتەبی جێبەجێکار لە یازدە ئەندام بە سەرۆکایەتی مستەفا قەرەداغی پێکهێنرا کە سکرتێر بوو و دواتر سەرۆکایەتییەکەی بۆ مەحموود عوسمان گۆڕا. لە ئاستی کەمینە نەتەوەییەکاندا، تورکمانەکان بەهۆی بارودۆخی تایبەتی خۆیانەوە نەچوونە ناو ئەنجوومەنەکەوە، سەرەڕای هەوڵەکانی مستەفا بارزانی لەگەڵیان لەم بارەیەوە، و بە مەبەستی ئەوەی کەسێک وەک نوێنەری ئەنجوومەنەکە لە ئەورووپا هەبێت، ئەندامی ئەنجوومەن دکتۆر عیسمەت شەریف وانلی بۆ ئەم ئەرکە دیاریکرا، کە بەشداری لە کۆنگرەی دووەمی گەل و کۆبوونەوەکانی دامەزراندنی ئەنجوومەنەکەدا کردبوو، ئەم ئەنجوومەنە پێنج لیژنەی پێکهێنا کە بریتین لە:
١- لیژنەی دەستووری
٢- لیژنەی دادوەری
٣- لیژنەی سەربازی
٤- لیژنەی کارگێڕی
٥- لیژنەی ئابووری
لە کۆتاییدا، ئەندامان بۆ ئەم لیژنانە لە سێ ئاستدا بە سەرۆکایەتی مستەفا بارزانی هەڵبژێردران، لە نێوانیاندا ئەندامانی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان، و فەرماندەکانی شۆڕشی ئەیلوول، و سەرۆک هۆزەکان، و کەسایەتییە ئایینی و نیشتمانییەکان.
ئەندامانی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان بریتی بوون لە: مستەفا بارزانی، حەبیب محەمەد کەریم، دکتۆر مەحموود عوسمان، ساڵح یوسفی، عەزیز عەقراوی، دکتۆر فوئاد جەلال، عەبدولکەریم موراد، عەلی قاسم سەنجاری، نوعمان عیسا، ئیسماعیل عارف، هاشم حەسەن عەقراوی، ئیسماعیل مەلا عەزیز، شێخ محەمەد هەرسین، مستەفا قەرەداغی، محەمەد ئەمین محەمەد عەلی، عومەر شەریف و ڕەمەزان عەقراوی.
فەرماندەکانی شۆڕشی ئەیلوول پێکهاتبوون لە: عەقید عەبدولڕەحمان قازی، عەقید نووری مەلا مەعرووف، عەقید ڕوکن عەبدولکافی نەبەوی، عەقید شێخ ساڵح شێخ محەمەد، موقەدەم نافع جەلال حەوێزی، موقەدەم نووری مەلا حەکیم، نەقیب بەکر عەبدولکەریم حەوێزی، نەقیب یووسف جەمیل میران، نەقیب شێخ ڕەزا کۆڵانی، مەلازم ڕەشید سندی، مەلازمی پۆلیس عەبدولوەهاب ئەترووشی، ئەسعەد خۆشەوی، عیسا سوار، حەسۆ میرخان دۆڵەمەری، عەلی خەلیل، عەبدوڵڵا ئاغا پشدەری و حاجی شێخ قادر.
لە نێوان سەرۆک هۆزەکان و کەسایەتییە ئایینی و نیشتمانییەکاندا: دکتۆر عیسمەت شەریف وانلی، دکتۆر کەمال فوئاد، شێخ لەتیفی حەفید، کاکە زیاد غەفووری، موحسین دزەیی، شێخ حوسێن بۆسکێن، بابیر بابەکر ئاغا، شێخ محەمەد باڵەکایەتی، وەهاب ئاغا جندیانی، عەباس مامەند ئاغا، ئیسماعیل سوارە ئاغا، ساڵح بەگ میران، سولەیمان حاجی بەدری سندی، ئەحمەد محەمەد ئەمین دزەیی، مەحموود بەگ کۆڵەیی، مستەفا بەگ جاف، شێخ کوکس سەید تەها نەهری، کوێخا ئیسماعیل تەڵان، حاج ئاغا هێرۆ، مەجید حەمە ڕەشید خان، مەحموود عەباس ئاغا، عەبدولڕەحمان ئاغا نوورک، شێخ ڕەئووف هەنجیرە، حاجی ئیبراهیم جەرمەگا، شێخ موحیەدین سەندۆڵان، مەتران ماریۆ واڵا، مەتران پۆڵس بێداری، گورگیس مالیک جەکۆ و تەحسین بەگ سەعید بەگ.
دامەزراندنی ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش هەنگاوێکی گرنگ بوو لە ڕێکخستن و کاری کارگێڕیدا، ئەم ئەنجوومەنە لە بەرزترین ئاستدا بەرپرسیار بوو لە دیاریکردنی بەڕێوەبەری ناحیەکان و قایمقامەکان، لەگەڵ دەستنیشانکردن و دابەشکردنی مناصبی و ناونیشانە وەزیفییەکان بۆ فەرماندە جیاوازەکانی سوپای شۆڕش، هەروەها ڕاسپاردنی مەکتەبی سیاسی بۆ کاری حیزبی و هەڵبژاردنی سکرتێرەکەی، و پێکهێنانی مەکتەبی جێبەجێکار کە بەرپرسیارێتی بەڕێوەبردن و جێبەجێکردنی بڕیارەکانی تایبەت بە کاروباری ناوخۆ و چاودێریکردنی دەزگا حکوومییەکان لە ناوچە ئازادکراوەکاندا لە ئەستۆ بوو. ئەم ئەنجوومەنە ڕاستەوخۆ لەلایەن مستەفا بارزانییەوە بەڕێوەدەبرا.
سوپای شۆڕش بەم شێوەیەی خوارەوە ڕێکخرا:
* سەرۆکی گشتی: مستەفا بارزانی
* سەرۆکی ئەرکان: نووری مەلا مەعرووف
* سوپای یەکەم لە بادینان: ئەسعەد خۆشەوی، هێزەکانی پێکهاتبوون لە:
- هێزی زاخۆ: عیسا سوار
- هێزی دهۆک: عەلی خەلیل
- هێزەکانی شێخان و ئاکرێ: حەسۆ میرخان دۆڵەمەری
* سوپای دووەم لە هەولێر: ڕەشید سندی، هێزەکانی پێکهاتبوون لە:
- هێزی سەفین: تاهیر عەلی والی
- هێزی کاوە لە پشدەر: حەسۆ میرخان زازۆکی
- هێزی بێتواتە: عەلی شەعبان
* سوپای سێیەم لە سلێمانی و کەرکووک: مەلازم عەزیز عەقراوی، هێزەکانی پێکهاتبوون لە:
- هێزی خەبات: عەبدولوەهاب ئەترووشی
- هێزی قەرەداغ: فازڵ تاڵەبانی
- هێزی ڕزگاری: تاریق ئەحمەد
ڕێککەوتننامەی ١١ ئاداری ١٩٧٠
ڕێککەوتننامەی جەزائیری ١٩٧٥ و نسکۆی شۆڕش
حکومەتی عێراق ڕێککەوتننامەی ١١ی ئاداری ١٩٧٠ی وەک خۆی جێبەجێ نەکرد، ئەمەش بووە هۆی تێکچوونی بارودۆخ لە نێوان سەرکردایەتی شۆڕش و حکومەتی عێراقدا. لە ٢٦ی ئاداری ١٩٧٤دا ڕژێمی بەعس ڕاگرتنی دانوستانەکانی لەگەڵ سەرکردایەتی شۆڕش ڕاگەیاند، پاشان هەموو فەوجەکانی پاسەوانی سنووری هەڵوەشاندەوە و شەڕ لە نێوان هەردوولادا دەستی پێکردەوە، تۆپخانەکانی ڕژێم لەو مانگەدا دەستیان کرد بە تۆپبارانکردنی ئەو ناوچانەی لە ژێر کۆنترۆڵی شۆڕشدا بوون، تا کۆتایی ئەیلوولی ١٩٧٤ زۆربەی ناوچەکانی ژێر دەستی شۆڕشیان کۆنترۆڵ کرد. سەرکەوتنەکانی سوپا زۆری نەخایاند و لەلایەن سوپای شۆڕشەوە ناچار کران لەو ناوچانە بکشێنەوە کە داگیریان کردبوو، شۆڕش لەو ماوەیەدا پشتیوانییەکی بەرفراوانی لە حکومەتی شای ئێران وەردەگرت.
لە کۆتایی وەرزی پایزی ساڵی ١٩٧٤دا شاری به‌غدا بەردەوامی شەڕەکەی ڕاگەیاند و جەختی کردەوە کە تەنانەت لە وەرزی زستانیشدا بەردەوام دەبێت.٤ ڕژێمی بەعس و سەددام حوسێن بەرگەی ئەو شکستەیان نەگرت. حکومەت بەرامبەر شۆڕش زۆر لاواز بوو تا ئەو ڕادەیەی ناچار بوو سوود لە بەکارهێنانی هێزە یەدەگەکانی وەربگرێت. هەروەها پارەی یەدەگی حکومەت بەرەو تەواوبوون دەچوو، ئیرادەی شای ئێران ئەوە بوو کە لە ڕێگەی پشتیوانی شۆڕشەوە گوشار بخاتە سەر عێراق بۆ پێداچوونەوە بە پەیماننامەی مایسی ١٩٣٧ی تایبەت بە شەتولعەرەب، بۆ ئەم مەبەستەش شا ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکای ڕازی کرد بە نهێنی و بە سەرپەرشتی خۆی پشتیوانی شۆڕش بکەن.
شای ئێران محەمەد ڕەزا وردە وردە لە گەیشتن بە ئامانجەکەی نزیک دەبووەوە. لە ٦ی ئاداری ١٩٧٥دا کۆنگرەی سەرکردەکانی ئۆپێک لە جەزائیر بە ئامادەبوونی نوێنەرانی سێزدە وڵاتی ئەندامی ڕێکخراوەکە بەڕێوەچوو. لە ماوەی کۆنگرەکەدا ڕێککەوتننامەیەکی سیاسی و سەربازی لە نێوان جێگری سەرۆک کۆماری عێراق لەو کاتەدا سەددام حوسێن و شای ئێران محەمەد ڕەزا پەهلەوی و بە یارمەتی سەرۆکی وڵاتی میواندار هواری بۆمەدین واژۆ کرا. ئەنجامی ڕێککەوتنەکە بریتی بوو لە: یارمەتیدانی ئێران بۆ عێراق لە گەمارۆدانی شۆڕشی کوردی، پاراستنی سنوورەکانی لەگەڵ عێراق و دەستبەرداربوون لە دەستێوەردان لە کاروباری ناوخۆی عێراق، بەرامبەر بەوەی عێراق دەستبەرداری هەندێک خاک لە شەتولعەرەب بۆ ئێران ببێت، گەڕاندنەوەی سنووری ئاویی نێوان هەردوو وڵات بۆ پەیماننامەی قوستەنتینیەی ساڵی ١٩١٣ کە لە نێوان ئێران و دەوڵەتی عوسمانیدا بەسترا بوو.
کاتێک ڕێککەوتننامەی جەزائیر ڕاگەیەندرا، فەرماندە مستەفا بارزانی بە بانگهێشتی شای ئێران سەردانی تارانی کردبوو لەگەڵ شاندێکدا. فەرماندە بارزانی موحسین دزەیی لە تارانەوە نارد بۆ حاجی ئۆمەران بۆ ئەنجامدانی کۆبوونەوەیەکی بەپەلە لەگەڵ ئەندامانی مكتب سیاسی و سەرکردە سیاسی و سەربازییەکانی شۆڕش و ئاگادارکردنەوەیان لە دوایین پێشهاتەکان. موحسین دزەیی پاشنیوەڕۆی ڕۆژی ٨ی ئاداری ١٩٧٥ گەیشتە حاجی ئۆمەران و لەوێ کۆبوونەوەیەکی ئەنجامدا، نێردراوەکەی بارزانی ئامادەبووانی ئاگادار کردەوە کە ڕژێمی پاشایەتی ئێران بڕیاری داوە سنوورەکانی لە ١ی نیسانەوە دابخات و چیتر ئامادە نییە یارمەتی شۆڕش بدات. فەرماندە بارزانی داوای کرد ئەندامانی سەرکردایەتی بڕیار بدەن کە ئایا پەنا بۆ ئێران دەبەن یان شۆڕش بەردەوام دەکەن.
زۆربەی ئەندامانی مكتب سیاسی پشتیوانیان لە بەردەوامبوونی شۆڕش دەکرد لە ڕێگەی شەڕی پارتیزانییەوە، و خۆبەدەستەوەنەدان بە هیچ لایەنێک، و موحسین دزەیی لە ٩ی ئاداردا گەڕایەوە تاران و فەرماندە بارزانیی لە بڕیار و پێشنیارەکانی کۆبوونەوەکە ئاگادار کردەوە. لە هەمان ڕۆژدا وەڵامی فەرماندە مستەفا بارزانی لە ڕێگەی ئامێری بێتەلی سەر بە ئۆفیسی پارتی لە تارانەوە نێردرا بۆ حاجی ئۆمەران، بۆ پشتیوانیکردن لە پێشنیاری سەرکردایەتی پارتی بۆ بەردەوامبوونی شەڕی پارتیزانی.
دوای گەڕانەوەی شای ئێران محەمەد ڕەزا لە جەزائیر لە ١١ی ئاداری ١٩٧٥دا لە تاران لەگەڵ شاندێکی سەرکردایەتی شۆڕش کۆبووەوە، شا ڕێککەوتننامەکەی بەم قسەیە پاساو هێنایەوە: (دەبوو بەرژەوەندی وڵاتەکەم بخەمە پێش بەرژەوەندییەکانی تر، هەر وەک چۆن ئێوە لەگەڵ ئەواندا ڕێککەوتننامەی ١١ی ئاداری ١٩٧٠تان بۆ بەرژەوەندی تایبەتی خۆتان واژۆ کرد).
لە ١٢ی ئاداردا فەرماندە مستەفا بارزانی و شاندی یاوەری گەڕانەوە بۆ حاجی ئۆمەران و لە هەمان ڕۆژدا کۆبوونەوەیەکیان لەگەڵ ئەندامانی سەرکردایەتی پارتی ئەنجامدا و لە کۆبوونەوەکەدا بڕیاری بەردەوامبوونی شەڕ درا. لە ١٣ی ئاداردا دوای ڕاگەیاندنی ئاگربەست، فەرماندە مستەفا بارزانی کۆبوونەوەیەکی تری فراوانتری ئەنجامدا کە تێیدا فەرماندە سەربازییەکانی ناوچەکان و کەسایەتییە سیاسییەکان و کادرە حزبییە پێشکەوتووەکان بەشدارییان کرد. بڕیار درا ناوچەکانی شۆڕش دابەش بکرێن بۆ چەند کەرتێک و فەرماندەیەکی مەیدانی تایبەت بۆ هەر کەرتێک دیاری بکرێت، ئەوەش بۆ سووککردنی باری شۆڕش و کەمکردنەوەی ژمارەی پێشمه‌رگه لە هێزەکاندا. هەروەها ڕاگەیەندرا کە ئازادی هەڵبژاردن دەدرێت بە هەر کەسێک کە ئارەزووی گەڕانەوەی بۆ عێراق هەیە بۆ ئەوەی لێبوردنی گشتی دەیگرێتەوە، یان چوون بۆ ئێران وەک کۆچبەر، یان مانەوە لەو ناوچانەی لە ژێر کۆنترۆڵی شۆڕشدان و بەردەوامبوون لە شەڕ.
دوای بڕیاری بەردەوامبوونی شۆڕش، لە ١٨ی ئاداردا، لیوا مەنسوور پوور نوێنەری محەمەد ڕەزا شا گەیشتە ئەو ناوچەیەی لە ژێر کۆنترۆڵی شۆڕشدا بوو و لەگەڵ فەرماندە مستەفا بارزانی و هەندێک لە ئەندامانی مكتب سیاسی کۆبووەوە. مەنسوور پوور بە سەرکردایەتی شۆڕشی وت: (ئەگەر بڕیارتان داوە شەڕ بەردەوام بکەن، ئەوا ڕێگە بە هێزە سەربازییەکانی عێراق دراوە بچنە ناو خاکی ئێرانەوە بۆ تێکشکاندنی شۆڕش، و ئەگەر پێویست بکات هێزەکانی ئێران یارمەتییان دەدەن). لە ١٨ی ئاداردا سەرکردایەتی شۆڕش بڕیاری ئەنجامدانی کۆبوونەوەیەکی بەپەلەی دا. لە ماوەی کۆبوونەوەکەدا کە ئەندامانی مكتب سیاسی و کۆمیتەی ناوەندی ئامادەی بوون، فەرماندە بارزانی ڕای خۆی بۆ بەشداربووانی کۆبوونەوەکە خستەڕوو، کە بریتی بوو لە ڕاگرتنی کاتی شەڕ و دەستپێکردنەوەی لە کاتێکی گونجاوتردا، دوای گفتوگۆی ورد لەسەر بارودۆخەکە بە گشتی لەگەڵ فەرماندە سەربازییەکان و کەسایەتییە سیاسییەکان، هەمووان ڕەزامەندییان لەسەر پێشنیارەکەی فەرماندە بارزانی دەربڕی. بە جۆرێک تا ٢٥ی ئاداری ١٩٧٥ زۆربەی سەرکردەکانی شۆڕش و پێشمه‌رگه و هاووڵاتیانی مەدەنی پەنایان بۆ ئێران بردبوو، هەروەها زۆرێکیان لێبوردنی گشتییان وەرگرت و لە کوردستان مانەوە، پاشان بۆ باشوور و ناوەڕاستی عێراق دوورخرانەوە.
شەڕە گرنگەکان* چیای بێرس ١٩٦١
* گەلی زاویتە ١٩٦١
* کانی ماسێ ١٩٦١
* گەلی جامێ ١٩٦١
* سەرزێڕی ١٩٦١
* سەری ئاکرێ ١٩٦١
سەرچاوەکان:* مەسعود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، ١٩٥٨-١٩٦١، بەرگی دووەم، (٢٠١٢).
* مەسعود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد ١٩٦١-١٩٧٥، بەرگی سێیەم، بەشی یەکەم، (هەولێر، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە ٢٠٠٤ز).
* سەڵاح خەرسان، ڕەوتە سیاسییەکان لە کوردستانی عێراق، خوێندنەوەیەک لە دۆسیەی بزووتنەوە و پارتییەکان لە عێراق ١٩٤٦-٢٠٠١، (بەیروت – چاپخانەی بەلاغ ٢٠٠١).
* حەبیب محەمەد کەریم، مێژووی پارتی دیموكراتی كوردستان - عێراق (لە وێستگە سەرەکییەکاندا) ١٩٤٦ - ١٩٩٣، (دهۆک – چاپخانەی خەبات – ١٩٩٨).
* مام جەلال، ئیبراهیم ئەحمەد، فەرماندەیەکی حەکیم بۆ سەردەمێکی نوێی کوردایەتی، گۆڤاری خاک، ژمارە ٥٨، ساڵی پێنجەم، سلێمانی، چاپخانەی دلێر بۆ ئۆفست، ١٠ی نیسانی ٢٠٠٢ز.
* سەڵاح ڕەشید، مام جەلال: دیداری تەمەن لە لاوییەوە بۆ کۆشکی کۆماری (سلێمانی - چاپخانەی کاردۆ – ٢٠١٧).
* دکتۆر شێرکۆ فەتحوڵڵا عومەر، پارتی دیموكراتی كوردستان و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەی کورد ١٩٤٦-١٩٥٧ - سوارە قەڵادزەیی (چاپخانەی شەهید ئازاد هەورامی – ٢٠١٣).
• شەوکەت مەلا ئیسماعیل حەسەن، ڕۆژانێک لە مێژووی شۆڕشی ئەیلوول ١٩٦١-١٩٧٥، (هەولێر، ئۆفیسی تەفسیر بۆ بڵاوکردنەوە و ڕاگەیاندن، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، ٢٠٠٧ز).
* عیسمەت شەریف وانلی، کوردستانی عێراق ناسنامەیەکی نیشتمانی (لێکۆڵینەوەیەک لە شۆڕشی ١٩٦١)، وەرگێڕانی سوعاد محەمەد خدر (سلێمانی، دەزگای ژین، چاپخانەی شەڤان، ٢٠١٢).
* شێرزاد زەکەریا محەمەد، ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش لە کوردستانی عێراق ١٩٦٤ - ١٩٧٠ لێکۆڵینەوەیەکی مێژوویی سیاسی گشتی (دهۆک - سەنتەری لێکۆڵینەوەی کوردی و پاراستنی بەڵگەنامەکان - زانکۆی دهۆک - چاپخانەی زانکۆی دهۆک – ٢٠١٠).
* شورای فرماندهی انقلاب عشایر تشکیل شد کمیته دفاع از حقوق عشایر، روزنامه اطلاعات، شماره ١١٥٣٣، تهران، شنبه، ١٦ آبان ١٣٤٣ھ . ش.
* به دنبال صدور اعلامیه عشایر عراق درباره خودمختاری، روزنامه اطلاعات، شماره ١١٥٣٤، تهران، یكشنبه، ١٧ آبان ١٣٤٣ھ . ش.