ئەم زنجیرە چیایە وەک ڕێگەیەکی ستراتیژی کاری دەکرد و هاتووچۆی بەناو گەرووی بەشەدا ئاسان دەکرد. گرنگییەکەی لەوەدابوو کە وەک دەروازەیەکی گرنگ کاری دەکرد کە ناوچەکانی برادۆست و بارزانی بە ناوچەی باڵەکایەتییەوە دەبەستەوە، کە وەک بارەگای سەرکردایەتیی شۆڕش کاری دەکرد. بەڵام سوپای عێراق بە بێ وچان هەوڵی دا چیایەکە داگیر بکات، چونکە دەستبەسەرداگرتنی دەبووە هۆی پەکخستنی هەموو جووڵەکانی شۆڕش و دابڕانی ناوچەکانی ژێر کۆنترۆڵی شۆڕش لە یەکتر، بەمەش هەموو کەناڵەکانی پەیوەندی دەپچڕان.
چیای سەرتێز دەکەوێتە باکووری چیای زۆزک و باشووری چیای حەسەن بەگ. بە بەرزایی نزیکەی ١٨٥٠ مەتر لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەسەر دەوروبەرەکەیدا دەڕوانێت. ئەم چیایە لە نەخشەی سەربازیی عێراقدا بە (چیای تەتان) ناسراوە و دیمەنی گەرووی بەشە لە باکوورەوە دەبینێت. سەرکردایەتیی شۆڕشی ئەیلوول گرنگیی ستراتیژیی چیای سەرتێزیان زانی و ڕێوشوێنیان گرتەبەر بۆ پاراستنی لە کەوتنە دەستی سوپای عێراق. گەرووی بەشە، کە ڕێگەیەکی سەرەکی بوو، ناوچەکانی برادۆست و بارزانی بە ناوچەی باڵەکایەتییەوە دەبەستەوە، کە ناوەندی سەرکردایەتیی شۆڕش بوو.
لە سەرەتای شۆڕشی ئەیلوولدا، بە دیاریکراوی لە ٢٩ی ئایاری ١٩٦٢، مەلا مستەفا بارزانی، سەرکردەی دیاری شۆڕشی کورد، لەگەڵ زیاتر لە ٥٠٠ پێشمه‌رگه بۆ یەکەمجار بەرەو گوندی بەشە بەڕێکەوتن. گوندنشینان بە گەرمی پێشوازییان لێکردن و دوو شەو لە گوندەکە مانەوە. دواتر، پێش ئەوەی بچنە ناوچەکانی تری باڵەکایەتی، شەوێکیان لە گەرووی جوانی بەشە بەسەر برد.
لە ساڵی ١٩٧٤، دوای ئەوەی سوپای عێراق کۆنترۆڵی لێژاییەکانی چیای کۆڕەکی کرد، ناوچە جیاوازەکان، لەوانە ڕواندز، دەشتی دیانا و بادلیان، مەترسی داگیرکردنیان لەسەر بوو. لە وەڵامدا، مەکتەبی سەربازیی شۆڕش فەرمانێکی دەرکرد بۆ هێزەکانی وەک هەڵگورد، زەمانکۆ، زاخۆ، کاوە، سەفین و ئەزمەڕ بۆ ئەوەی فوجێک بنێرن بۆ چیای سەرتێز. ئامانجەکە بەهێزکردنی پێگەکانی پێشمەرگە بوو لە بەرزاییە ستراتیژییەکان بە دروستکردنی هێڵێکی بەرگری بۆ کەمکردنەوەی هەڕەشە بۆ سەر سەرکردایەتیی شۆڕش و شوێنەکانی تر. لە کۆتاییدا، لە ئابی هەمان ساڵدا، هێزەکان گەیشتنە شوێنی دیاریکراو.
کاتێک سوپای عێراق سەرکەوتوو بوو لە داگیرکردنی چیای زۆزک، دەستی بە ئامادەکاری کرد بۆ داگیرکردنی چیای سەرتێز. پێشڕەوییەکانی گەیشتە گوندی سیتکان لە بناری چیاکە. پێشمەرگەکان لەسەر چیای سەرتێز، کە لە پێگەی بەرگریدا بوون، بە فەرماندەکانی بەرەیان ڕاگەیاند کە سوپای عێراق بەرەو پێگەکانیان پێشڕەوی دەکات. دوای وەرگرتنی هەواڵەکە، فەرماندەکانی پێشمەرگە لە گوندی بەشە کۆبوونەوە بۆ داڕشتنی پلانێک بۆ ڕێگریکردن لە پێشڕەویی سوپای عێراق. بۆ ئەم مەبەستە، فەرمانیان بە حەمیدە فەندی وەک فەرماندەی پیادە و عومەر عوسمان وەک فەرماندەی تۆپخانەی شۆڕش کرد کە هێرش بکەنە سەر سوپای عێراق بۆ تێکشکاندنی پێشڕەوییەکانیان و دەرکردنیان لە ناوچەکە.
چیرۆکی چیای سەرتێز بە تۆپبارانکردنی سوپای عێراق لەلایەن تۆپخانەی شۆڕشەوە دەستی پێکرد. لە وەڵامدا، سوپای عێراق بە بۆردومانکردنی چڕی گەرووی عومەر ئاغا، کە دەکەوێتە باشووری ڕۆژئاوای چیای سەرتێز، دەستی بە کارکردن کرد. لە ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٤ بوو کە حکومەتی عێراق پلانی خۆی بۆ هێرشکردنە سەر لوتکەی چیای سەرتێز دەست پێکرد. هێرشەکە بە بۆردومانێکی قورسی هەموو چیاکە دەستی پێکرد، بە بەکارهێنانی تۆپخانە و چەکی سوپا (گڕاد)، هەروەها فڕۆکەکانی هێزی ئاسمانی کە بە بۆمبی ناپاڵم و فۆسفۆڕ چەکدار کرابوون. ئەنجامەکەی سووتانی تەواوی چیاکە بوو، کە ڕێگەی بە سوپای عێراق دا بە سەرکەوتوویی کۆنترۆڵی ناوچەکە بکات.
دوای پشوویەکی هەفتەیەک و ئامادەکارییەکی ورد، هێزی پێشمەرگەی کوردستان هێرشێکی پێچەوانەیان بۆ سەر سوپای عێراق دەست پێکرد. ئۆپەراسیۆنەکە لەلایەن فوجێکی هێزەکانی خەبات بە فەرماندەیی حەمە شامیرانی و فوجێکی هێزەکانی زەمانکۆ بە فەرماندەیی نوری حەمە عەلی ئەنجامدرا. هێزی پێشمەرگە توانییان تەواوی چیاکە کۆنترۆڵ بکەن و زیانێکی زۆر بە سوپای عێراق بگەیەنن. سوپای عێراق زیاتر لە ٢٠٠ کوژراو و ژمارەیەکی زۆر برینداری هەبوو، لە کاتێکدا هێزی پێشمەرگە تەنها یەک شەهید و شەش برینداری هەبوو.
ڕۆژی دواتر، سوپای عێراق هێرشێکی پێچەوانەی دەست پێکرد و توانی دوای دوو مانگ لە شەڕی سەخت لەسەر چیای سەرتێز، چیاکە لە ژێر دەستی پێشمەرگە دەربهێنێتەوە. ئەم چیایە چوار پێگەی سەربازیی ستراتیژی گرنگی تێدابوو، ئەمەش وایکرد ببێتە ناوچەیەکی زۆر کێبڕکێ لەسەر. کۆنترۆڵی چیاکە لە نێوان هێزی پێشمەرگە و سوپای عێراقدا دەگۆڕا. بەڵام بەهۆی ناهاوسەنگی لە هێزی سەربازی، چەک و پێداویستییەکان، هێزی پێشمەرگە لە کۆتاییدا بڕیاری کشانەوەیان لە چیاکە دا.
دوای کشانەوەی پێشمەرگە لە چیای سەرتێز، نامەیەک لەلایەن مەکتەبی سەربازیی شۆڕشەوە گەیشتە دەستی فەرماندەی هێزی پێشمەرگە لە بەرەی پێشەوە. نامەکە داوای هێرشێکی پێچەوانەی دەکرد بە ئامانجی گرتنی ئەو چوار خاڵە ستراتیژییەی کە سەربازانی سوپای حکومەتی عێراقی تێیدا جێگیر بوون. ئەم فەرمانە سێ ڕۆژ دوای کشانەوەی پێشمەرگە لە ناوچەکە دەرکرا.
له ١٥ی تشرینی دووه‌می ١٩٧٤، هێرشێکی هاوئاهه‌نگ له‌لایه‌ن زیاتر له ٢٠٠ پێشمه‌رگه‌وه له فۆجه جیاوازه‌کان، له‌وانه هه‌ڵگورد، باڵه‌ک و ئه‌زمه‌ر ئه‌نجامدرا. به سه‌رۆکایه‌تی حه‌مید ئه‌فه‌ندی، پێشمه‌رگه‌کان به ته‌واوی ئاماده‌بوون و بڕیاریان دابوو فه‌رمانه‌کانی سه‌رکردایه‌تی جێبه‌جێ بکه‌ن. ئۆپه‌راسیۆنه‌که به وردی له کاتژمێر ١٧:٠٠ ده‌ستیپێکرد، به تۆپبارانێکی قورسی سوپای عێراق له‌لایه‌ن تۆپخانه‌ی شۆڕشگێڕانه‌وه. هێرشه‌که بۆ ماوه‌ی نزیکه‌ی کاتژمێرێک و سی خوله‌ک به‌رده‌وام بوو، که تێیدا هێزی پێشمه‌رگه‌ی کوردستان ستراتیژییه‌کی سه‌ربازیی گشتگیریان بۆ گرتنه‌وه‌ی چیای سارتک ده‌ستپێکرد. پێشمه‌رگه‌کان توانییان ته‌نیا له ماوه‌ی نیو کاتژمێردا چیاکه کۆنتڕۆڵ بکه‌نه‌وه، زیانێکی زۆریان به سوپای عێراق گه‌یاند و ژماره‌یه‌کی زۆر کوژراو و برینداریان لێ به‌جێهێشت. جگه له زیانی گیانی، پێشمه‌رگه‌کان ده‌ستیان به‌سه‌ر بڕێکی زۆر چه‌ک و ته‌قه‌مه‌نیدا گرت، له‌وانه ٤٥ کڵاشینکۆف، ١٤٠ نارنجۆک، حه‌وت ده‌مانچه، دوو ئامێری بێته‌ل، ٣٨ چه‌کی سووک و چوار چه‌کی قورس.
چیای سارتک گرنگییەکی زۆری بۆ سوپای عێراق هەبوو، چونکە ئەوان سوور بوون لەسەر مانەوەی کۆنتڕۆڵکردنی بەسەریدا سەرەڕای ئەوەی چەند جارێک لەسەر دەستی هێزی پێشمه‌رگه‌ی کوردستان شکستیان هێنابوو. لە ١٦ی تشرینی دووەمی ١٩٧٤، سوپای عێراق هێرشێکی تری بۆ سەر چوار پێگەی گرنگ بە فۆجێکی تایبەت دەستپێکرد. هەرچەندە ئەوان سەرکەوتوو بوون لە گرتنەوەی ئەو ناوچانە، بەڵام هێزی پێشمه‌رگە لە خۆرئاوای ٢٠ی تشرینی دووەمی ١٩٧٤ بە خێرایی هێرشی پێچەوانەیان ئەنجامدا و پێگەکانیان گرتەوە.
به‌داخه‌وه، پێشمه‌رگه‌کان نه‌یانتوانی به‌رگرییه‌که ڕابگرن به‌هۆی ماندوێتی و هێرشه به‌رده‌وامه‌کانی سوپای عێراق و تۆپبارانی به‌رده‌وام. له ئه‌نجامدا، ناچار بوون هه‌ر ئه‌و شه‌وه پێگه‌کان چۆڵ بکه‌ن و سوپای عێراقیش ده‌ستبه‌جێ گه‌ڕایه‌وه بۆ گرتنه‌وه‌ی چیای سارتک.
له کاتی هێرشه جیاوازه‌کانی سوپای عێراق بۆ سه‌ر چیای سارتک، سه‌رکه‌وتن بۆ سه‌ر چیاکه له گوندی سیتکانی نزیکه‌وه ئه‌نجام ده‌درا. هه‌روه‌ها، مه‌کینه‌گۆنێکی هێزی پشتیوانی به شێوه‌یه‌کی ستراتیژی له‌سه‌ر لوتکه‌یه‌کی باکووری چیای زۆزک دانرابوو، که به خارۆمار ناسراوه، ئه‌مه‌ش یارمه‌تی ئۆپه‌راسیۆنه‌کانی پێشمه‌رگه‌ی ده‌دا که له‌سه‌ر چیای سارتک ئه‌نجام ده‌دران.
مانه‌وه‌ی لوتکه‌ی چیای سارتک به ده‌ست هێزی پێشمه‌رگه‌ی کوردستان گرنگییه‌کی باڵای هه‌بوو. په‌یامێک له باره‌گای به‌رزانییه‌وه بۆ فه‌رمانده‌کانی که‌رتی شه‌ڕ نێردرابوو، جه‌ختی له‌سه‌ر گرنگیی ئه‌وه ده‌کرده‌وه که چیای سارتک له‌ژێر ده‌ستی پێشمه‌رگه‌دا بێت. له نامه‌که‌دا به ڕاشکاوی ئاماژه به‌وه کرابوو که هێزه‌کانی هه‌ڵگورد ده‌بێت کۆنتڕۆڵی چیاکه بکه‌ن، و دواتر فۆجی سه‌ید ئه‌بووش له هێزه‌کانی زاخۆ له شوێنی ئه‌وان جێگیر بکرێت. بۆ جێبه‌جێکردنی فه‌رمانه‌کانی باره‌گای به‌رزانی، هه‌ردوو هێزی هه‌ڵگورد و ئه‌زمه‌ر هێرشیان کرده سه‌ر لوتکه‌ی چیاکه و له ماوه‌یه‌کی کورتدا، به سه‌رکه‌وتوویی پێگه‌کانیان له سوپای عێراق و جاشه‌کان چۆڵ کرد. ئه‌وان پێگه ستراتیژییه‌کانی سه‌ر لوتکه‌ی چیای سارتکیان گرته‌وه، به‌مه‌ش کۆنتڕۆڵیان به‌سه‌ردا کرده‌وه و فۆجی سه‌ید ئه‌بووشیان له ناوچه‌ی دیاریکراودا جێگیر کرد، وه‌ک ئه‌وه‌ی له نامه‌که‌دا ڕاسپێردرا بوو.
ئه‌مجاره‌یان، سوپای عێراق ئه‌وه‌نده به هێرشه به‌رده‌وامه‌کانی هێزی پێشمه‌رگه شکێنرا و تێکشکێنرا که ته‌نیا یه‌ک ڕێگه‌ی بۆ مابوو تۆڵه له هێزی پێشمه‌رگه بکاته‌وه بۆ هه‌موو ئه‌و زیانانه‌ی تووشی بووبوو. ئه‌ویش تۆپبارانکردنی قورسی پێگه‌کانی پێشمه‌رگه بوو له‌سه‌ر چیای سارتک. له ئه‌نجامی ئه‌م تۆپبارانه، هێزی پێشمه‌رگه زیانی زۆریان به‌رکه‌وت. ئه‌مانه بریتی بوون له (١٨) پێشمه‌رگه‌ی شه‌هید، (١٤) بریندار له هێزی هه‌ڵگورد، (١١) شه‌هید و (٤) بریندار له هێزی زاخۆ، شه‌هیدێک و (٢) بریندار له هێزی زه‌مانکۆ.
دوای چه‌ندین شکست له‌م شانۆیه‌ی شه‌ڕدا، له‌گه‌ڵ هاتنی وه‌رزی سه‌رما که به سه‌هۆڵبه‌ندان و به‌فربارین ناسراوه، سوپای عێراق به ڕاده‌یه‌کی به‌رچاو لاواز ببوو. به نه‌بوونی وره‌ی پێویست بۆ ئه‌نجامدانی هێرشی پێچه‌وانه دژی پێشمه‌رگه، نه‌یانتوانی چیای سارتک بگرنه‌وه.
سه‌رچاوه‌کان:-
مه‌سعود بارزانی، بارزانی و بزووتنه‌وه‌ی ڕزگاری خوازی كورد، شۆڕشی ئه‌یلوول 1961-1975، به‌رگی سێیه‌م، به‌شی دووه‌م.
-
سه‌نگه‌ر ئيبراهيم خۆشناو، رِووداوه سه‌ربازيه‌كانى شۆرشى ئه‌يلوول 1970-1975 ، چاپي يه‌كه‌م، هه‌وليَر.
-
غازی عادل گه‌ردی، پێشمه‌رگه‌یه‌ك له خزمه‌ت بارزانیدا ... حه‌جی بێڕۆخی، به‌رگی یه‌كه‌م، چاپی دووه‌م، 2020.
-
ئيسماعيل گونده‌ژۆرى، شۆرِشى ئه‌يلوول له باله‌كايه‌تى، چاپخانه‌ى رِۆژهه‌ڵات، 2018.
-
دیمانه: گۆرگیس یه‌لدا ته‌رخان، پێشمه‌رگه‌ی شۆرشی ئه‌یلوول، ئه‌رشیفی ئینسكلۆپیدیا.
-
دیمانه، قادر حسن سیتكانی، پیشمه‌رگه‌ی شۆرشی ئه‌یلوول، 31/12/2022.