مصطفی شیخ محمد شیخ عبدالسلام عبدالله بارزانی، معروف به ملا مصطفی بارزانی، ژنرال مصطفی بارزانی، پیشوا، رئیس مصطفی بارزانی و بارزانی مصطفی، در ١٤ مارس ١٩٠٣ در روستای بارزان از توابع (ویلایت موصل) به دنیا آمد. او برپاکننده انقلاب دوم بارزان، بنیانگذار «لێژنەی ئازادی» (کمیته آزادی)، ژنرال در جمهوری کردستان در مهاباد، رئیس حکومت موقت کردستان در باکو و بنیانگذار حزب دموکرات کردستان و رهبر انقلاب بزرگ ایلول بود، در ١ مارس ١٩٧٩ در بیمارستان مایو کلینیک در آمریکا درگذشت.
مراحل تحصیلمصطفی بارزانی تحصیلات خود را در مسجد روستای بارزان آغاز کرد. پس از پایان اولین انقلاب بارزان در سال ١٩٣٤ به شهر موصل تبعید شد و در آنجا در مدرسه دینی مسجد عبدالله نشأت بیگ شروع به خواندن فقه اسلامی کرد و زبان و ادبیات فارسی را نزد استاد علی بوتانی آموخت. وی در درس اساتید در مسجد النور الکبیر نزد استاد شیخ عبدالله نعمت و در مسجد عبدالله، مدرسه دینی فیصلیه و مدرسه دینی امام ابراهیم شرکت کرد. در سال ١٩٥٥ در دانشگاه حزب کمونیست اتحاد جماهیر شوروی در شهر مسکو پذیرفته شد و پس از سه سال مدرک کارشناسی خود را در علوم سیاسی دریافت کرد.
به زبان‌های کردی، عربی، فارسی، ترکی، روسی، ارمنی و انگلیسی آشنایی داشت.
آغاز مبارزهدر سال ١٩٠٦ در سن سه سالگی، به اتهام مشارکت در قیام برادرش شیخ عبدالسلام بارزانی، توسط محمد فاضل پاشا داغستانی والی موصل، به همراه مادرش در موصل زندانی شد.
مصطفی بارزانی در سال ١٩١٩ در رأس نیرویی به یاری شیخ محمود حفید (١٨٨١-١٩٥٦) شتافت که علیه ارتش بریتانیا می‌جنگید. همان سال به یاری شیخ سعید پیران (١٨٦٥-١٩٢٥) رهبر انقلابی کردستان شمالی رفت که علیه ارتش جمهوری ترکیه می‌جنگید و یک سال بعد در رأس نیرویی به فریاد آندرانیگ پاشای ارمنی رسید.
در ٢٣ ژوئن ١٩٣٢ پس از شکست انقلاب اول بارزان و زیر تهدید نیروی هوایی بریتانیا، در نتیجه ویرانی ٧٩ روستا و تخریب ١٣٦٥ خانه، بار دیگر ناچار به آوارگی به جمهوری ترکیه شد و در شهر آدانا به عنوان پناهنده زندگی کرد و برای مدتی در آنجا بازداشت بود.
پس از بازگشت از ترکیه، در سال ١٩٣٤ به موصل تبعید شد، از قرارگاه حزب «آخای» بازدید کرد، سال ١٩٣٦ به شهرهای بغداد، ناصریه، دیوانیه و حله تبعید شد و سال ١٩٣٩ توسط رژیم پادشاهی عراق به شهرک پردی در مرز استان کرکوک و پس از آن به شهر سلیمانیه تبعید شد.
انقلاب اول بارزانمصطفی بارزانی در سال ١٩٣١ فرمانده نیروی انقلابیون بارزان علیه ارتش هجوم‌آور عراق به فرماندهی سرهنگ برقی شوقی وئیس بود. همچنین فرماندهی نبردهای برادوست علیه نیروهای شیخ رشید لولان و جبهه مرگه‌سور و نبرد بیرساوی علیه آن نیروهای عشایری که با ارتش عراق همکاری می‌کردند را بر عهده داشت و فرمانده نبردهای «گروابنی»، «کورکی»، «هونکا»، «کانیه لنج»، «زیت»، «پیران» و نبرد «دول واژی» علیه ارتش عراق بود که توسط ژنرال رابینسون فرماندهی می‌شد.
انقلاب دوم بارزانمصطفی بارزانی در ٢٧ ژوئیه ١٩٤٣ انقلاب دوم بارزان را برپا کرد و علیه نیروی ارتش و پلیس عراق، فرماندهی نبردهای «خیرزوک»، «گوره‌تو»، «کوه پیران» و «مژنی» را بر عهده داشت. در روزهای ٩ تا ١١ نوامبر ١٩٤٣ در نزدیکی مرگه‌سور توانست یک تیپ ارتش عراق را در هم بشکند و همچنین فرماندهی جبهه «نهلی» و نبرد «پیرسی» علیه ارتش عراق را بر عهده داشت.
وظایف و مسئولیت‌های سیاسیدر سال ١٩٣٩ در شهر سلیمانیه به تشکیلات حزب «هیوا» پیوست و در ١٢ ژوئیه ١٩٤٣ با همکاری کردپروران شهر سلیمانیه، به ویژه شیخ لطیف حفید، به شکلی مخفیانه خود را از بازداشت رهانید و رو به سوی کردستان شرقی کرد و پس از آن به منطقه بارزان بازگشت.
در ١٥ ژانویه ١٩٤٥ به عنوان رئیس «لێژنەی ئازادی» (کمیته آزادی) انتخاب شد و سال ١٩٤٦ رئیس هیئت بنیان‌گذاران «پارتی دیموكراتی كورد» (حزب دموکرات کرد) بود و در ١٦ اوت ١٩٤٦ با اتفاق آرای نمایندگان کنگره به عنوان نخستین رئیس حزب دموکرات کرد انتخاب شد، در ١٩ ژانویه ١٩٤٨ رئیس رهبری کردستان جنوبی-شرقی (کنفرانس باکو) بود، در کنگره دوم ١٩٥١، کنگره سوم ١٩٥٣، کنگره چهارم ١٩٥٩، کنگره پنجم ١٩٦٠، در کنگره ششم ١٩٦٤، کنگره هفتم ١٩٦٦ و کنگره هشتم ١٩٧٠ با اتفاق آرای نمایندگان کنگره به عنوان رئیس حزب دموکرات کردستان انتخاب مجدد شد، در ١١ سپتامبر ١٩٦١ رهبری انقلاب ایلول را بر عهده داشت و در سال ١٩٦٤ به عنوان رئیس شورای رهبری انقلاب در کردستان عراق انتخاب شد.
مرحله جمهوری کردستان در مهابادمصطفی بارزانی در ٢٦ دسامبر ١٩٤٦ در مراسم اعلام جمهوری دموکراتیک کردستان در شهر مهاباد شرکت کرد، نامبرده در اوایل سال ١٩٤٦ به دلیل مبارزه و پایداری و مهارت در امور نظامی، از سوی جمهوری ملی آذربایجان درجه ژنرالی به وی اعطا شد و در ٣١ مارس ١٩٤٦ با درجه ژنرال در ارتش جمهوری دموکراتیک کردستان خدمت کرد، همان سال در ارتش جمهوری فرمانده جبهه سقز بود، در ١١ دسامبر ١٩٤٦ و پس از سقوط جمهوری دموکراتیک کردستان، فرماندهی عقب‌نشینی سازمان‌یافته و بی‌خسارت نیروهای هر دو ارتش جمهوری کردستان و جمهوری ملی آذربایجان در جبهه سقز به سوی مهاباد را بر عهده گرفت و در ١٦ دسامبر در شهر مهاباد آخرین دیدار خود را با پیشوا قاضی محمد انجام داد، در مارس ١٩٤٧ فرماندهی نبرد ارتفاعات نرگی و برده‌زرد و مرگور علیه ارتش ایران را بر عهده داشت و در آن نبرد مجروح شد، همچنین فرماندهی نبرد گوجار و هورس - هه‌له‌ج و نبرد ارتفاعات بری زری را علیه ارتش ایران بر عهده داشت و در این نبرد نیز بار دیگر مجروح شد، در ١٠ آوریل ١٩٤٧ توانست تمامی خانواده و پیشمرگه‌ها را نجات دهد و آن‌ها را به گادر برساند.
رفتن به اتحاد جماهیر شورویژنرال مصطفی بارزانی در ١٥ آوریل ١٩٤٧ پس از جلسه‌ای طولانی با شیخ احمد بارزانی، با نیروی ویژه‌ای متشکل از ٥٦٠ پیشمرگه تصمیم به تسلیم نشدن گرفت و در ٢٥ آوریل به منطقه سکونت مزوری‌ها رسید و در ٢٧ مه به همراه یارانش بدون خسارت مرز جمهوری ترکیه را پشت سر گذاشت، یک روز بعد به منظور سازماندهی نیروی پیشمرگه و برنامه‌ریزی برای حرکت به سوی اتحاد جماهیر شوروی، سرپرستی جلسه گسترده جرمی در روستای جرمی کردستان شرقی را بر عهده گرفت، در این هنگام فرماندهی نبرد کوه سوسوز و دشت ماکو در شمال غربی ایران علیه ارتش ایران را بر عهده داشت، در ١٨ ژوئن به همراه یارانش خود را به مرز اتحاد جماهیر شوروی رساند و به آن کشور پناهنده شد و آخرین نفری بود که از رود ارس به سوی خاک اتحاد جماهیر شوروی عبور کرد، در ٢٩ سپتامبر در شهر باکو به منظور پذیرش یارانش به عنوان پناهنده، با مقامات جمهوری آذربایجان شوروی دیدار کرد، در ١٠ دسامبر به همراه یارانش به منظور سازماندهی مجدد به شهر باکو در جمهوری آذربایجان منتقل شدند و در ٢٩ اوت به همراه تمامی یارانش به جمهوری ازبکستان می‌رسد.
در ١٣ مارس ١٩٤٩ از سوی مقامات اتحاد جماهیر شوروی از شهر تاشکند به شهرک چمبای تبعید شد، پس از چندین سال جدایی، در ماه آوریل سال ١٩٥٢ در جلسه‌ای گسترده در تاشکند پایتخت ازبکستان با یارانش دیدار کرد و در مورد ادامه تحصیل در دانشکده و دانشگاه برای آنان سخن گفت.
ژنرال بارزانی سال ١٩٥٣ در شهر مسکو ساکن شد، خانه‌اش محل استراحت تمامی پناهندگان کرد بود، سال ١٩٥٦ از کردهای ارمنستان دیدن کرد و بنا به پیشنهاد او مدت زمان برنامه کردی در رادیو ایروان از نیم ساعت به یک ساعت و نیم افزایش یافت.
بازگشت به عراقپس از پیروزی انقلاب ١٤ ژوئیه و اجازه بازگشت، در ٢١ اوت ١٩٥٨ شهر مسکو را ترک کرد و در مسیر بازگشت از سوی رئیس کشور رومانی و رئیس‌جمهور چکسلواکی از وی استقبال شد، در ٢ سپتامبر همان سال با قانون شماره ٢٢ سال ١٩٥٨ که از سوی شورای حاکمیت عراق امضا شده بود، مورد عفو قرار گرفت. در ١٠ سپتامبر پاسخ تلگراف عبدالکریم قاسم را در مورد اجازه بازگشت به وطن داد و در ١٧ سپتامبر با هواپیما به فرودگاه شهر پراگ رسید، دو روز بعد به فرودگاه قاهره رسید و در کاخ قبه از سوی جمال عبدالناصر رئیس‌جمهور آن کشور از وی استقبال شد، در ٦ اکتبر در فرودگاه مثنی شهر بغداد پیاده شد و از سوی تمامی اقشار عراق از وی استقبال شد، چند روز پس از بازگشتش، در مقر وزارت دفاع عراق با زعیم رکن عبدالکریم قاسم دیدار کرد و در مورد مشارکت کرد و عرب در عراق گفتگو کردند.
در ٢٢ اکتبر از شهر اربیل دیدن کرد و از سوی علاءالدین محمودی متصرف اربیل و مردم شهر از وی استقبال شد و سه روز بعد از شهر کرکوک دیدن کرد و از سوی شخصیت‌های کرد و مردم شهر و فرمانده لشکر دو ارتش عراق از وی استقبال شد، در ٣٠ اکتبر با دیداری به شهر سلیمانیه رسید و از سوی مردم مورد استقبال قرار گرفت و در خانه شیخ لطیف حفیظ ساکن شد و سپس از مزار شهدا مصطفی خوشناو و محمد قدسی، اعضای هیئت مؤسس حزب دموکرات کرد و خانواده‌هایشان دیدار کرد.
در ١٦ آوریل ١٩٥٩ از بندر بصره در جنوب عراق از کشتی گروزیا استقبال کرد که حامل همراهانش بود، کسانی که در سال ١٩٤٧ همراه او به اتحاد جماهیر شوروی رفته بودند، در ١٩ ژوئن ١٩٥٩ به همراه بخشی از اعضای رهبری حزب از مزار شهید خیرالله عبدالکریم مشهور به خیرالله گورجیزاده در شهر اربیل دیدن کرد.
مرحله انقلاب سپتامبردر ١١ سپتامبر ١٩٦١ در راستای حقوق مردم کردستان رهبری انقلاب سپتامبر را بر عهده داشت، در اواسط ماه نوامبر برای سازماندهی امور پیشمرگه به منطقه دهوک سفر کرد و منطقه بادینان را به سه فرماندهی تقسیم کرد و در ١٢ دسامبر فرماندهی نبرد زاویته را بر عهده داشت.
سال ١٩٦٥ فرماندهی نبرد پنجوین در مرز استان سلیمانیه و سال ١٩٦٦ فرماندهی حماسه هندرین را بر عهده داشت که در آن دو گردان ارتش عراق نابود شدند، در ١٥ آوریل ١٩٦٧ ریاست کنفرانس (نظامی – سیاسی) کانی سماق را بر عهده داشت، در اوایل سال ١٩٦٩ طراح حمله به شرکت نفت کرکوک بود که در ١ مارس توسط توپخانه انقلاب سپتامبر به آتش کشیده شد، در روزهای ٢٧ تا ٢٩ نوامبر ١٩٧٣ سرپرستی کنفرانس سیاسی – نظامی چومان را بر عهده داشت.
گفتگوهای صلح و مذاکراتمصطفی بارزانی در ٧ ژانویه ١٩٤٤، نخستین مذاکرات خود در جریان انقلاب دوم بارزان را با نماینده عراق، ماجد مصطفی، در نزدیکی روستای سپیندار انجام داد که در پی آن در اوایل ماه فوریه، شیخ احمد بارزانی (١٨٩٢-١٩٦٩) از بازداشت در مرکز عراق آزاد شد و به منطقه بارزان بازگشت. در ١٢ فوریه همان سال، وی با هدف ادامه مذاکرات به بغداد سفر کرد و با عبدالإله دیدار داشت. همچنین در همان سال، توسط باشگاه پیشرفت کردها در بغداد از وی پذیرایی شد و با رؤسای قبایل و شخصیت‌های کرد بغداد دیدار کرد.
در سال ١٩٤٥ در بغداد با نوری سعید، نخست‌وزیر عراق دیدار کرد. در ٢٥ مارس سال ١٩٤٥ به همراه مصطفی خوشناو (١٩١٢-١٩٤٧) و محمد قدسی (١٩٢٢-١٩٤٧) در روستای شاوراو به منظور مذاکره، با کاپیتان استوکس، نماینده سفارت پادشاهی متحده بریتانیا در عراق دیدار کرد.
در ٢١ دسامبر ١٩٤٦ به ریاست هیئتی از کردستان جنوبی، به منظور دیدار و گفتگو با شاه ایران به تهران سفر کرد.
در ٤ فوریه ١٩٦٣ در کانی ماران از توابع استان اربیل، به منظور مذاکره برای برقراری صلح میان دو طرف، با هیئتی از دولت عراق به ریاست ژنرال طاهر یحیی تکریتی دیدار کرد.
در سال ١٩٦٤ پریماکوف به نمایندگی از اتحاد جماهیر شوروی به منظور آماده‌سازی زمینه مذاکره با دولت عراق، با ژنرال مصطفی بارزانی دیدار کرد. در ٢٤ اوت ١٩٦٤ به منظور مذاکره از سرلشکر عبدالرحمن محمد عارف (١٩١٦-٢٠٠٧)، رئیس ستاد ارتش عراق و هیئت همراهش استقبال کرد. در ١١ اکتبر ١٩٦٤، خواسته‌های کردها که شامل خودمختاری برای کردستان بود را به عبدالاسلام محمد عارف (١٩٢١-١٩٦٦)، رئیس‌جمهور عراق ارائه داد.
در ٨ اکتبر ١٩٦٦ در روستای جندیان به منظور مذاکره برای توافق و صلح و حل مسئله کرد، از سرلشکر عبدالرحمن محمد عارف، رئیس‌جمهور عراق استقبال کرد و در ١٥ ژوئن ١٩٦٦ در گلاله، از هیئت دولت عراق که برای مذاکره سفر کرده بودند، استقبال نمود.
در ١٥ سپتامبر ١٩٦٧ در مقر ویژه خود از ژنرال طاهر یحیی، نخست‌وزیر عراق استقبال کرد و در ٣١ دسامبر به منظور مذاکره در مورد حق خودمختاری برای کردستان، از هیئتی از دولت عراق به ریاست عبدالخالق سامرایی، عضو رهبری حزب بعث عربی سوسیالیست، و عزیز شریف و سرلشکر بازنشسته فواد عارف استقبال کرد.
در ١٠ ژانویه ١٩٧٠ در روستای ناوپردان به منظور مذاکره از صدام حسین، معاون رئیس‌جمهور عراق استقبال کرد و در نتیجه آن در ١١ مارس همان سال، حق خودمختاری برای کردستان جنوبی به دست آمد. در همان سال برای اتحاد درونی کردها، دستور عفو گروه ابراهیم احمد – جلال طالبانی را صادر کرد.
تلاش‌های دیپلماتیکدر سال ١٩٤٧ پس از رسیدن به خاک اتحاد جماهیر شوروی، نامه‌ای خطاب به ژوزف استالین، رهبر حزب کمونیست شوروی نوشت و در آن خواستار حمایت از جنبش ملی کرد شد. در مارس سال ١٩٥١ نامه‌ای خطاب به خروشچف نوشت و وضعیت پناهندگان کردستان جنوبی را برای او شرح داد و در این رابطه کمیته‌ای ویژه برای پیگیری و حل مشکلات تشکیل شد.
در سال ١٩٥٦ در تلگرامی به جمال عبدالناصر، رئیس‌جمهور مصر، علیه حمله سه‌جانبه پادشاهی متحده بریتانیا، جمهوری فرانسه و جمهوری اسرائیل به جمهوری مصر موضع‌گیری کرد.
در ١ اکتبر ١٩٦٠ تلگرامی خطاب به دبیرکل سازمان ملل متحد فرستاد و نسبت به ستم پادشاهی ایران و جمهوری ترکیه در برابر کردها اعتراض کرد. در ٦ اکتبر همان سال بنا به دعوت رسمی مقامات اتحاد جماهیر شوروی و به منظور شرکت در جشن اکتبر، به اتحاد جماهیر شوروی سفر کرد. در ٢٩ اکتبر به همراه شیخ احمد بارزانی، به منظور حل مسئله کرد، با زعیم رکن عبدالکریم قاسم، نخست‌وزیر عراق دیدار کرد.
پاییز سال ١٩٦٢ از طریق احمد توفیق (عبدالله اسحاقی) نامه‌ای با هدف شفاف‌سازی وضعیت انقلاب ایلول و پیام تسلیت برای کشته شدن جان اف. کندی، رئیس‌جمهور ایالات متحده آمریکا، خطاب به کنسول ایالات متحده آمریکا در اصفهان ارسال کرد.
در ١٥ ژوئیه ١٩٦٥ نامه‌ای با هدف درخواست حمایت از مسئله کرد، خطاب به ژنرال دوگل، رئیس‌جمهور فرانسه ارسال کرد. در ٣ اکتبر در مقر ویژه خود از جولیان آمری، نماینده دولت بریتانیا استقبال کرد و همان سال نامه‌ای برای او تانت، دبیرکل سازمان ملل متحد فرستاد. یک سال بعد در ١ ژانویه در خصوص الحاق کردستان جنوبی به عراق، یادداشتی به هیئت سازمان ملل متحد ارائه کرد. در ١٥ ژانویه همان سال در خصوص مسئله کرد در کردستان جنوبی، یادداشت دیگری به ویلسون، نخست‌وزیر پادشاهی متحده بریتانیا ارائه داد. سال ١٩٦٦ نامه‌ای در خصوص مسئله کرد به کنگره هاوانا (کنگره سه قاره آسیا، آفریقا و آمریکای شمالی) تقدیم کرد..
در ٢٨ اوت ١٩٦٧ نامه‌ای درباره مسئله کرد و سیاست نسل‌کشی کردها در عراق، برای جمال عبدالناصر (١٩١٨-١٩٧٠) فرستاد.، در جنگ شش‌روزه اعراب و اسرائیل بنا به درخواست رهبران عرب، به‌ویژه ملک حسین هاشمی، در ٥ ژوئن ١٩٦٧ بی‌طرفی را انتخاب کرد. در تابستان سال ١٩٦٩ از یاقو ملک اسماعیل، عضو کمیته اجرایی اتحادیه جهانی آشوریان استقبال کرد.
سال ١٩٧١ از هیئتی از دولت ترکیه استقبال کرد و روابط دوجانبه با آن‌ها را بررسی کرد و برای اینکه وضعیت جمهوری ترکیه آرام باشد، خواستار آزادی هزاران زندانی کرد از آن‌ها شد؛ سرانجام عفو برای زندانیان کرد کردستان شمالی صادر شد و بخش بزرگی از آنان آزاد شدند.
در ٢ ژوئن ١٩٧١ در مقر ویژه خود در حاجی‌عمران از هیئتی از کمیته مرکزی حزب کمونیست بلغارستان و در ٢٧ مارس ١٩٧٣ از کمال جنبلاط، رئیس حزب سوسیالیست ترقی‌خواه لبنان استقبال کرد.
در ١٨ اوت ١٩٧٣ در رابطه با جمع‌آوری گاز سمی توسط ارتش عراق، نامه‌ای یادآوری به کمیته بین‌المللی صلیب سرخ در شهر ژنو تحویل داد، در ٢٥ اکتبر ١٩٧١ در مقر حاجی عمران از هیئت کمیته حمایت از ملت‌های آسیایی و آفریقایی و شوروی استقبال کرد که متشکل از معاون رئیس کمیته، باباجان غفورف و اعضا دکتر آندری زاخاروف و گریگوری نیتشکین و سعید کامیلیف بودند.
هنگامی که در ١١ مارس ١٩٧٤ قانون منطقه خودمختار کردستان توسط احمد حسن البکر رئیس شورای انقلاب و رئیس‌جمهور عراق یکجانبه اعلام شد و کرکوک را از کردستان جدا کرد، نامه‌ای به کنفرانس سران کشورهای عربی فرستاد که در روزهای ١٩ تا ٢٦ اکتبر ١٩٧٤ در شهر ریاض برگزار شد و به کشتار ارتش عراق علیه ملت کرد اختصاص داشت.
در اکتبر ١٩٧٤ و در شهر تهران با هنری کیسینجر وزیر امور خارجه ایالات متحده آمریکا دیدار کرد و در ١٠ مارس ١٩٧٥ نامه‌ای اعتراضی ارائه کرد، در ١١ مارس همان سال و پس از توافقنامه الجزایر، در کاخ شاه ایران، با محمدرضا شاه پهلوی دیدار کرد و او را از توافق با صدام حسین معاون رئیس‌جمهور عراق آگاه کرد و به وی اعلام کرد که این توافق به نفع پادشاهی ایران نیست.
سال ١٩٧٦ در دانشگاه آمریکایی واشنگتن سخنرانی‌ای درباره انقلاب کردستان برای دانشجویان و اساتید دانشگاه ایراد کرد و همان سال با سناتور جکسون و سناتور پروکسمایر و مینی و نماینده کنگره استیون سولارز دیدار کرد و در مورد مسئله کرد با آنان گفتگو کرد، در همان سال با هدف بحث درباره پشت کردن دولت ایالات متحده آمریکا به انقلاب کرد و برای اینکه افکار عمومی را به مسئله کرد جلب کند، مصاحبه‌ای مطبوعاتی با مجله ((The ViIIage Voice انجام داد.
سال ١٩٧٧ نامه‌ای برای جیمی کارتر رئیس‌جمهور ایالات متحده آمریکا فرستاد و وضعیت کردستان و مسئله کرد را برای او روشن کرد.
تلاش‌های تروردر اواسط سال ١٩٣٦ در شهر موصل و در حین مذاکره توسط استاندار وقت موصل، زهر در قهوه‌اش ریخته شد و مسموم شد، اما با تلاش برخی شخصیت‌های دوست، پزشک برایش فراخوانده شد و از مرگ نجات یافت.
سال ١٩٤٣ دولت عراق جایزه‌ای پنجاه هزار دیناری برای هر کسی که مصطفی بارزانی را بکشد تعیین کرد و دو سال بعد در ١٩ اوت ١٩٤٥ دادگاه نظامی عرفی حکم مصادره تمام اموال منقول و غیرمنقول وی را صادر کرد و شیخ احمد بارزانی و مصطفی بارزانی و شماری از همراهانش را به اعدام محکوم کرد.
هنگامی که پس از بازگشت از اتحاد شوروی در روزهای ٢٥ تا ٢٦ از شهر کرکوک بازدید کرد، از یک تلاش برای ترور توسط مقدم هدایت محمد ارسلان فرمانده پلیس نظامی جان سالم به در برد.
در ١٧ دسامبر ١٩٦١ عبدالکریم قاسم نخست‌وزیر عراق به نام مذاکره سرهنگ حسن عبودی را نزد بارزانی فرستاد و در آن زمان محل نشست را بمباران کرد، اما به دلیل هوشیاری بارزانی هر دو نجات یافتند.
در ١٠ ژوئن ١٩٦٣ توسط علی صالح سعدی معاون نخست‌وزیر عراق و عضو رهبری انقلاب و عضو رهبری حزب بعث عربی سوسیالیستی، مبلغ صد هزار پوند جایزه برای گرفتن رئیس مصطفی بارزانی به صورت زنده یا مرده اعلام شد.
در ٢٩ سپتامبر ١٩٧١ توسط دستگاه امنیت عامه عراق و با اطلاع صدام حسین، هیئتی از ملا و کماندوها در حاجی عمران که به نام مذاکره نزد بارزانی آمده بودند، خود را منفجر کردند، در این اقدام تروریستی به صورت سطحی زخمی شد.
مرحله پس از شکست و رفتن به آمریکامصطفی بارزانی سال ١٩٧٥ به دلیل شکست انقلاب و توطئه‌ای منطقه‌ای و بین‌المللی آواره پادشاهی ایران شد، در ماه اوت همان سال برای درمان بیماری و رساندن صدای کرد به جهانیان آزاد، راهی ایالات متحده آمریکا شد و در پایان ماه اکتبر به کشور ایران بازگشت.
در ژوئن ١٩٧٦ برای بار دوم به منظور درمان بیماری رو به ایالات متحده آمریکا آورد و در مایو کلینیک و در بیمارستان جورج تاون و بیمارستان سبیل درمان دریافت کرد.
در اوایل سال ١٩٧٩ برای بار سوم و آخرین بار در بیمارستان دانشگاه جورج تاون ماند و در ١ مارس به دلیل بیماری سرطان درگذشت و در ٥ مارس در شهرک اشنویه در شرق کردستان با حضور ده‌ها هزار نفر به خاک سپرده شد، پس از قیام مردم کردستان و در ٦ اکتبر ١٩٩٣ برای آخرین بار در کاروانی پر از افتخار، پیکر مقدسش به جنوب کردستان بازگردانده شد و در نقطه مرزی باشماق توسط جلال طالبانی (١٩٣٣-٢٠١٧) و نیچروان بارزانی استقبال شد و در ٨ اکتبر در روستای بارزان زادگاه خود برای همیشه به خاک سپرده شد.
منابع:- آرچیبالد روزولت، شوق آموختن، ترجمه صهبا سعیدی، چاپ دوم، (تهران ـ انتشارات اطلاعات ـ ١٣٧٤ ه. ش).
- عبدالعزیز یاملکی، مذكراتي كشف القناع عن بعض الوقائع العراقیة ١٩٢٣ ـ ١٩٥٨، (سلیمانیه ـ مرکز ژین برای مستندسازی و مطالعات ـ ٢٠١٩ م).
- هاروی موریس و جان بلوج، لا أصدقاء سوی الجبال، ترجمه راج آل محمد، چاپ سوم، (قامشلی ـ دار نقش ـ ٢٠٢٠ م).
- مختصری از زندگی‌نامه پدر روحانی ملت کرد بارزانی نامیر، روزنامه حمرین، رسانه کردهای فیلی، شماره ١٥، اربیل، پایان اوت ٢٠٠٠ م.
- رمزی محمد عسکر، البارزاني الخالد كرس اكثر من نصف قرن من حیاته لانقاذ شعب مظلوم وتحریر وطن مجزأ، روزنامه خه‌بات، زبان گویای حزب دموکرات کردستان، شماره ٨١٦، اربیل، جمعه، ٢٨ فوریه ١٩٩٧ م.
- مسعود بارزانی، برای تاریخ، (اربیل ـ چاپخانه روکسانا ـ ٢٠٢٠ م).
- محمد علی احمد، وضعیت حقوقی کردها در خاورمیانه، ترجمه بایزید حسن عبدالله، (سلیمانیه ـ موسسه چاپ و نشر سردم ـ ٢٠١٨ م).
- عزیز حسن بارزانی، الحركة القومیة الكوردیة التحرریة في كوردستان العراق ١٩٣٩ ـ ١٩٤٥، (دهوک ـ دار سپریز برای چاپ و نشر ـ چاپخانه وزارت آموزش ـ ٢٠٠٢ م).
- ملامح من حیاة الملا مصطفی البارزاني، روزنامه خه‌بات، زبان گویای حزب دموکرات کردستان، شماره ٨١٠، اربیل، جمعه، ١٠ ژانویه ١٩٩٧ م.
- رجایی فاید، أكراد العراق الطوح.. بین الممكن والمستحیل، (قاهره ـ دار الحریة للصحافة والنشر ـ ٢٠٠٥ م).
- م. لازارف، مسئله کردی ١٩٢٣ - ١٩٤٥ مبارزه و شکست، ترجمه دکتر عبدی حاجی، (اربیل - مؤسسه موکریانی برای پژوهش و نشر - چاپخانه مؤسسه آراس - ٢٠٠٧ م).
- مسعود بارزانی، برای تاریخ، (اربیل - چاپخانه روکسانا - ٢٠٢٠ م).
- جمال نبز، کردستان و انقلاب آن، ترجمه کردو، (سوئد - مرکز انتشارات آزاد - ١٩٨٥ ز).
- شماره‌های لِقاء: وصفی حسن، خاطرات یک مبارز قدیمی که بارزانی را در مسیر تاریخی‌اش به کشور شوروی همراهی کرد، روزنامه خبات، ارگان حزب دموکرات کردستان، شماره ٨١٦، اربیل، جمعه، ٢٨ فوریه ١٩٩٧ م.
- کریم زند، ژنرال بارزانی جاویدان و جمهوری کردستان در مهاباد، روزنامه برایتی، ارگان حزب دموکرات کردستان - متحد، شماره ١٨٨٦، هولیر، سه‌شنبه، ١ مارس ١٩٩٤ ز.
- منوچهر پارسادوست، ما و عراق از گذشته دور تا امروز، (تهران - شرکت سهامی انتشار - چاپخانه حیدری - ١٣٨٥ ه.ش).
- حمه امین، حقایقی درباره کردها، بخش دوم، روزنامه وجدان، شماره ویژه ٣٣٦/١٦، بیروت، ٧ اکتبر ١٩٥٦ م.
- ژنرال ملا مصطفی بارزانی، روزنامه وجدان، شماره ویژه ٣٢٧/٩، بیروت، ٢٠ سپتامبر ١٩٥٦ م.
- جمال مرسی بدر، کردها و مانورهای استعمار، مجله الاهرام الاقتصادی، شماره ١٦٩، قاهره، ١ سپتامبر ١٩٦٢ م.
- عثمان علی، مطالعاتی در جنبش معاصر کردی ١٨٣٣ - ١٩٤٦ مطالعه‌ای تاریخی و اسنادی، (اربیل - دفتر تفسیر - چاپخانه فرهنگ - ٢٠٠٣ م).
- حسین بدیوی، گامی در راه رسیدن به خانه بزرگ کردی، (اربیل - مؤسسه موکریانی برای چاپ و نشر - چاپخانه وزارت آموزش - ٢٠٠٦ م).
- پرش، بارزان و جنبش آگاهی ملی کرد، ترجمه حسین ابراهیمی، (بی‌جا - ١٣٨٠ ه.ش).
- ویلسون ناتانیل هاول، کردها و اتحاد جماهیر شوروی، ترجمه ضیاءالدین المرعب، بازبینی فواد حمه خورشید و فائزه رشید جمعه، (بغداد - خانه فرهنگ و انتشارات کردی - چاپخانه ایلاف - ٢٠٠٦ م).
- مجتبی محمد عبدالقادر، وضعیت سیاسی کردستان ١٨٨٠ - ١٩٤٦، ترجمه نازناز محمد عبدالقادر، یوسف خزر چوپان و سوران علی‌پور، (هولیر - سازمان چاپ و نشر موکریانی - چاپخانه وزارت آموزش - ٢٠٠٥ ز).
- ویلیام ایگلتون جونیور، جمهوری مهاباد - جمهوری ١٩٤٦ کردی، ترجمه و شرح جرجیس فتح‌الله، (اربیل - خانه آراس برای چاپ و نشر و انتشارات الجمل - ٢٠١٢ م).
- علی سنجاری، مسئله کردی و حزب بعث عربی سوسیالیست در عراق، بخش سوم، (دهوک - چاپخانه خانی - ٢٠١٢ م).
- کاظم حیدر، کردها چه کسانی هستند و به کجا می‌روند؟، (بیروت - انتشارات فکر حر - ١٩٥٩ م).
- قدری جمیل پاشا، مسئله کردستان، تنقیح و تقدیم عزالدین مصطفی رسول، چاپ دوم، (بیروت - ١٩٩٧ م).
- مسعود باتلی، کاریزمای ملا مصطفی بارزانی در عملی کردن اندیشه‌های قانونی، (هولیر - چاپخانه آراس - ٢٠١١ ز).
- محمد مراد فتاح، فرهنگ بارزانی، (زاخو - چاپخانه کردستان - ٢٠١٣ ز).
- ماجد عبدالرضا، مسئله ملی کردی در عراق ١٩٥٨ - ١٩٧٥، (بدون مکان - ١٩٨٧ م).
- کریس کوچرا، جنبش ملی کرد، ترجمه ابراهیم یونسی، چاپ دوم، (تهران - مؤسسه انتشارات نگاه - ١٣٧٧ ه.ش).
- دیوید آدامسن، پیکار کردستان، ترجمه جواد هاتفی، (تهران - مؤسسه انتشاراتی عطایی - چاپخانه محمدعلی علمی - ١٣٤٨ ه.ش).
- درک کینان، کرد و کردستان، ترجمه جواد هاتفی، (تهران - مؤسسه انتشاراتی عطایی - چاپخانه محمدعلی علمی - ١٣٤٨ ه.ش).
- مهدی محمد قادر، پیشامدهای سیاسی کردستان عراق ١٩٤٥ - ١٩٥٨، (سلیمانیه - مرکز پژوهش‌های استراتژیک کردستان - ٢٠٠٥ ز).
- عبدالرحمن قاسملو، کردستان و کرد مطالعه‌ای سیاسی و اقتصادی، (بی‌جا - از انتشارات مرکز پیشوا - ١٩٧٣ ز).
- دیوید مک‌داول، تاریخ نوین کردها، (بیروت - دار الفارابی - ٢٠٠٤ م).
- عبدالفتاح علی البوتانی، مطالعات و مباحثی در تاریخ کردها و عراق معاصر، (اربیل - خانه سپرێز برای چاپ و نشر - چاپخانه حاجی هاشم - ٢٠٠٧ م).
- م. س. لازارف و دیگران، تاریخ کردستان، ترجمه دکتر عبدی حاجی، (اربیل - خانه سپرێز برای چاپ و نشر - چاپخانه حاجی هاشم - ٢٠٠٦ م).
- کرد و کردستان در گذار تاریخ، دکتر کمال روحانی، (سنندج - انتشارات آراس - ١٣٩٨ ه.ش).
- بن بوزید اسماء، مصطفی بارزانی و نقش او در مبارزه کردی ١٩٤٣ - ١٩٧٥، جمهوری دموکراتیک خلق الجزایر، وزارت آموزش عالی و تحقیقات علمی، دانشگاه محمد بوضیاف مسیله، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، گروه تاریخ، ٢٠١٩ م، (پایان‌نامه کارشناسی ارشد چاپ‌نشده).
- عبدالسمیع خلف عبدحبیب الجنابی، تحول مسئله کردی در عراق ١٩٥٨ - ١٩٦٨، جمهوری عراق، وزارت آموزش و تحقیقات علمی، دانشگاه انبار، دانشکده ادبیات، گروه تاریخ، ٢٠١٧ م، (پایان‌نامه دکتری چاپ‌نشده).
- وزارت خارجه بریتانیا، ترجمه پاسار شیرکو، (سلیمانیه - چاپخانه پنجره - ٢٠١٦ ز).
- احمد باور، تاریخ معاصر عراق ١٩١٤ - ١٩٦٨، (سلیمانیه - چاپخانه کارو - ٢٠١٨ ز).
- افراسیاب هورامی، کرد در آرشیو روسیه و شوروی، بازبینی کردی مصطفی غفور، (هولیر - سازمان پژوهش و نشر موکریانی - چاپخانه وزارت آموزش - ٢٠٠٦ ز).
- افراسیاب هورامی، مصطفی بارزانی در برخی از اسناد و مدارک شوروی ١٩٤٥ - ١٩٥٨، یادداشتی طلایی از تاریخ ملت کرد، (هولیر - سازمان آراس - چاپخانه وزارت آموزش - ٢٠٠٢ ز).
- احمد فوزی، قاسم و کردها، خنجرها و کوه‌ها، (بدون مکان - ١٩٦١ م).
- ادگار اوبلانس، جنبش کردها، ترجمه اسماعیل فتاح قاضی، (تهران - مؤسسه انتشارات نگاه - چاپ کیا - ١٣٧٧ ه.ش).
- بارزانی جاویدان، زندگی و روند مبارزه‌اش، روزنامه خبات، ارگان حزب دموکرات کردستان، شماره ٦١٦، پایان فوریه ١٩٩٢ ز.
- پیتر جی. لمبرت، ایالات متحده و کردها مطالعه مواردی از تعهدات ایالات متحده، ترجمه مرکز مطالعات کردی و حفظ اسناد / دانشگاه دهوک، (دهوک - دانشگاه دهوک - چاپخانه خانی - ٢٠٠٨ م).
- بازگشت زنده‌یاد ملا مصطفی بارزانی و یارانش به عراق، مجله سلیمانیه، شهرداری سلیمانیه، شماره ٦٠، دوره سوم، سلیمانیه، چاپخانه دلیر، ژوئیه ٢٠٠٥ ز.
- طارق جامباز، جزئیات عملیات بمباران هوایی برای ترور بارزانی در سال ١٩٦١، روزنامه التآخی، ارگان حزب دموکرات کردستان، شماره ١٥٨٤، اربیل، دوشنبه، ١ مارس ١٩٩٣ م.
- کریم زند، ژنرال بارزانی جاویدان و جمهوری کردستان در مهاباد، روزنامه برایتی، ارگان حزب دموکرات کردستان - متحد، شماره ١٨٨٦، هولیر، سه‌شنبه، ١ مارس ١٩٩٤ ز.
- جرجیس فتح‌الله وکیل دادگستری، عراق در دوران قاسم آرا و افکار ١٩٥٨ - ١٩٨٨، بخش دوم، (سوئد - خانه نبز برای چاپ و نشر - ١٩٨٩ م).
- بارزانی‌ها و مسیر تراژدی طولانی، روزنامه الشعله، ارگان اتحادیه دموکرات کردستان - عراق، شماره ١٥، اواخر دسامبر ١٩٨٧ م.
- به مناسبت ٢٨ مین سالگرد درگذشت بارزانی جاویدان، روزنامه کردستانی نو، ارگان اتحادیه میهنی کردستان، شماره ٤٢٠٨، سلیمانیه، جمعه، ٢ مارس ٢٠٠٧ ز.
- محمد سهل طقوش، تاریخ الأكراد ٦٣٧ ـ ٢٠١٥، (بیروت ـ دار النفائس للطباعة والنشر والتوزیع ـ ٢٠١٥م).
- بهاءالدین نوری، رتل باز فی حركات بارزان ١٩٣٢، (بغداد ـ مطبعة المعارف ـ ١٩٣٢م).
- عبدالجلیل صالح موسی، جمال عبدالناصر والقضیة الكردیة فی العراق ١٩٥٢ ـ ١٩٧٠، (دهوك ـ المدیریة العامة للصحافة والطباعة والنشر ـ مطبعة محافظة دهوك ـ ٢٠١٣م).
- ف . نیكیتین، العائلة البارزانیة، ترجمه كاوس قفطان، مجلة شمس كردستان، جمعیة الثقافة الكردیة، العدد الخامس، السنة الثانیة، اوت ١٩٧٣م.
- حبیب محمد كریم، تأریخ الحزب الدیمقراطی الكوردستانی ـ العراق (فی محطات رئیسیة) ١٩٤٦ ـ ١٩٩٣، (دهوك ـ مطبعة خه‌بات ـ ١٩٩٨م).
- حسن مصطفی، البارزانیون وحركات بارزان ١٩٣٢ ـ ١٩٤٧، الطبعة الثانیة، (بغداد ـ دار آفاق عربیة للصحافة والنشر ـ ١٩٨٣م).
- دیوید كورن، ملا مصطفی آن رهبری که از نظر سیاسی و سلامتی به او خیانت شد، بخش سوم، روزنامه برایه‌تی، ارگان حزب دموکرات کردستان، شماره ٣٨٩٢، اربیل، چهارشنبه، ١٥ ژانویه ٢٠٠٣م.
- دیوید كورن، ملا مصطفی آن رهبری که از نظر سیاسی و سلامتی به او خیانت شد، بخش چهارم، روزنامه برایه‌تی، ارگان حزب دموکرات کردستان، شماره ٣٨٩٣، اربیل، پنجشنبه، ١٦ ژانویه ٢٠٠٣م.
- دیوید كورن، ملا مصطفی آن رهبری که از نظر سیاسی و سلامتی به او خیانت شد، بخش پنجم، روزنامه برایه‌تی، ارگان حزب دموکرات کردستان، شماره ٣٨٩٤، اربیل، شنبه، ١٨ ژانویه ٢٠٠٣م.
- دانا آدامز اشمیت، سفر به مردان شجاع در کردستان، ترجمه و تعلیق جرجیس فتح الله، (اربیل ـ انتشارات آراس ـ چاپخانه وزارت آموزش ـ ١٩٩٩م).
- درک کینان، کردها و کردستان، ترجمه ابراهیم یونسی، (تهران ـ مؤسسه انتشارات نگاه ـ چاپخانه نوبهار ـ ١٣٧٢ ه.ش).
- دیوید مک‌داول، تاریخ معاصر کرد، ترجمه ابراهیم یونسی، چاپ چهارم، (تهران ـ نشر پانیذ ـ چاپ دالاهو ـ ١٣٩٣ ه.ش).
- رفیق رحمان مام خول، مصطفی بارزانی نقش و موضع او در تحولات سیاسی ١٩٥٨ ـ ١٩٧٠، چاپ دوم، (اربیل ـ چاپخانه شهاب ـ ٢٠١٣م).
- زبیر بلال اسماعیل، ثورة بارزان ١٩٠٧ ـ ١٩٣٥، (اربیل ـ مطبعة وزارة التربیة ـ ١٩٩٨م).
- سامی شورش، کردستان و کردها، چاپ دوم، (اربیل ـ چاپخانه روژهه‌لات ـ ٢٠١٩م).
- صبحی عبد الحمید، العراق فی سنوات ١٩٦٠ ـ ١٩٦٩، (دمشق ـ دار بابل للدراسات والاعلام ـ ٢٠٠٩م).
- عبدالعزیز العقیلی، تأریخ حركات بارزان الأولی عام ١٩٣٢، (بغداد ـ مطبعة الشباب ـ ١٩٥٦م).
- علی خلیل، مسیرة الشرف البارزانیة عام ١٩٤٦، جریده التآخی، العدد ١١٠٧، بغداد، مطبعة التایمس، الأربعاء، ٩ اوت ١٩٧٢م.
- علی عبدالله، تاریخ حزب دموکرات کردستان ـ عراق تا برگزاری کنگره سوم، (بی‌جا ـ سپتامبر ١٩٦٨م).
- كاوس قفطان، الانتفاضات البارزانیة، (اربیل ـ انتشارات آراس ـ چاپخانه وزارت آموزش ـ ٢٠٠٢م).
- گونتر دشنر، کرد؛ ملتی فریب‌خورده و ستم‌دیده، ترجمه حمه کریم عارف، (اربیل ـ چاپخانه وزارت فرهنگ ـ ١٩٩٩م).
- محمد ملا قادر، خه‌باتنامه؛ تاریخ مختصر حزب و فرهنگ بارزانی نامیر، چاپ دوم، (اربیل ـ مؤسسه چاپ و نشر آراس ـ ٢٠٠٧م).
- مروان صالح آل معروف، مصطفی البارزانی زعیم الحركة التحرریة الكوردیة، (اربیل ـ مطبعة حاج هاشم ـ ٢٠١٨م).
- مسعود بارزانی، بارزانی و جنبش آزادی‌خواهی کرد، جلد اول، چاپ دوم، (بیروت ـ کاوا برای فرهنگ کردی ـ ١٩٩٧م).
- مسعود بارزانی، بارزانی و جنبش آزادی‌خواهی کرد، جلد سوم، چاپ دوم، (اربیل ـ چاپخانه وزارت آموزش ـ ٢٠٠٢م).
- میرزا محمدامین منگوری، سرگذشت سیاسی کرد از ١٩١٤ تا ١٩٥٨، بخش دوم، (سلیمانیه ـ اداره کل چاپ و نشر ـ چاپخانه راز ـ ٢٠٠١م).