وکیل جرجیس فتحالله شماس، معروف به جرجیس فتحالله وکیل، در سال ١٩٢٠ در شهر موصل به دنیا آمد. وی از قومیت کلدانی و پیرو آیین مسیحیت کاتولیک بود. تحصیلات ابتدایی، راهنمایی و دبیرستان خود را در شهر موصل به پایان رساند. در سال ١٩٣٩ در رشته حقوق در دانشکده حقوق بغداد پذیرفته شد و در سال ١٩٤٣ مدرک کارشناسی خود را دریافت کرد. مدتی به حرفه وکالت پرداخت. در سال ١٩٧١ به لبنان رفت و در آنجا اقامت گزید. در سال ١٩٧٥ و پس از شکست انقلاب ایلول به ایران پناهنده شد. در ماه اوت ١٩٧٩ پس از پیروزی انقلاب مردم ایران و متشنج شدن اوضاع ایران، درخواست پناهندگی در بریتانیا کرد. همچنین به پادشاهی سوئد رفت و به عنوان پناهنده در آنجا اقامت داشت.
وی در تاریخ ٢٣ ژوئیه ٢٠٠٦ در اربیل درگذشت و در قبرستان عینکاوه در نزدیکی اربیل به خاک سپرده شد. او به زبان‌های (سریانی، عربی، انگلیسی، فرانسوی، کردی، سوئدی و فارسی) مسلط بود.
سوابق مبارزاتیدر سال ١٩٤٦ با تشکیلات حزب استقلال عراق ارتباط برقرار کرد. در سال ١٩٤٦ از بنیان‌گذاران حزب الشعب بود و صاحب امتیاز روزنامه «الروافد» به زبان عربی بود. در سال ١٩٤٧ مسئولیت شعبه موصل حزب الشعب را بر عهده گرفت. در سال ١٩٤٨ به حزب دموکرات کردستان پیوست. در ٤ ژوئن ١٩٥٦ صاحب امتیاز روزنامه «الرائد» به زبان عربی بود که از شهر موصل منتشر می‌شد و در ١٤ ژوئیه ١٩٥٨ توسط مقامات نظامی تعطیل شد. در ٧ مه ١٩٥٩ صاحب امتیاز و سردبیر روزنامه «الحقیقة – راستی» بود که در شهر موصل به دو زبان عربی و کردی منتشر می‌شد و در ٣ آوریل ١٩٦٠ پس از انتشار شماره ٢٤، توسط دولت جمهوری عراق تعطیل شد. در ماه ژانویه ١٩٥٩ از لیست معلمان حزب کمونیست عراق در انتخابات اتحادیه معلمان عراق در شهر موصل حمایت کرد. او در سازماندهی تظاهرات هواداران صلح در سال ١٩٥٩ در شهر موصل که توسط حزب کمونیست عراق سازماندهی شده بود، نقش داشت. همچنین در سرکوب کودتای سرهنگ عبدالوهاب الشواف (١٩١٦-١٩٥٩) در شهر موصل نقش ایفا کرد.
در سال ١٩٥٩ عضو هیئت تحریریه روزنامه «خبات»، ارگان رسمی حزب دموکرات کردستان - عراق بود. در سال ١٩٦٠ به حرفه وکالت در شهر موصل پرداخت. در سال ١٩٦١ و هنگامی که انقلاب ایلول آغاز شد، با همکاری مهندس شوکت، معروف به شوکت آکره‌یی، به انتشار مخفیانه روزنامه «خبات»، ارگان رسمی حزب دموکرات کردستان در بغداد پرداخت. در سال ١٩٦١ توسط مقامات حکومت عراق دستگیر و به زندان رمادی در غرب عراق فرستاده شد. در همان سال از زندان آزاد شد و مشمول عفو قرار گرفت و مجدداً به انتشار روزنامه «خبات» پرداخت. در ٩ ژوئن ١٩٦٣ هنگامی که مشاور هیئت مذاکره‌کننده نخستین کنفرانس خلق (کنفرانس کویسنجق) با رژیم بغداد بود، توسط شبه‌نظامیان گارد ملی وابسته به حزب بعث عربی سوسیالیست دستگیر و تحت شکنجه قرار گرفت.
در سال ١٩٦٨ عضو هیئت تحریریه مجله «الکادر» و روزنامه «التآخی» و دومین سردبیر روزنامه «التآخی» به زبان عربی بود. در سال ١٩٦٨ به صفوف نیروهای پیشمرگه انقلاب ایلول پیوست. در سالهای (١٩٦٨-١٩٦٩) استاد درس اصول علمی، سیاسی و تاریخ معاصر عراق در دوره اول مؤسسه تربیت معلم انقلاب بود. در سالهای (١٩٦٨-١٩٦٩) استاد درس امور و اوضاع عراق در دوره اول مدرسه کادرسازی حزب دموکرات کردستان در روستای جومان در مناطق آزاد شده استان اربیل بود. در سال ١٩٦٩ استاد درس علوم سیاسی در دوره دوم مدرسه کادرسازی حزب دموکرات کردستان در روستای ناوبردان در مناطق آزاد شده استان اربیل بود. در ١٢ ژوئن ١٩٧٠ به دستور رهبر مصطفی بارزانی(١٩٠٣-١٩٧٩) به عنوان عضوی از هیئت حزب دموکرات کردستان برای بازدید از شهر نجف در غرب عراق به منظور شرکت در مراسم عزاداری درگذشت مرجع بزرگ شیعیان جهان، آیت‌الله العظمی عبدالمحسن الحکیم (١٨٨٩-١٩٧٠) انتخاب شد. در ٢٥ ژوئن ١٩٧٠ شورای فرماندهی انقلاب عراق با صدور حکمی بعدی، حکم دادگاه نظامی عرفی موصل که علیه وی صادر شده بود را لغو کرد. در سال ١٩٧٠ توسط نمایندگان هشتمین کنگره به عنوان عضو علیالبدل کمیته مرکزی حزب دموکرات کردستان انتخاب شد. از ژوئیه سال ١٩٧٠ تا نوامبر ١٩٧٠ استاد درس جغرافیای عراق در دوره سوم مدرسه کادرسازی حزب دموکرات کردستان در شهر بغداد بود. در سال ١٩٧٠ توسط مقامات حزب بعث عربی سوسیالیست دستگیر و شکنجه شد و به دلیل نوشتن مقاله‌ای به مناسبت درگذشت جمال عبدالناصر (١٩١٨-١٩٧٠) در روزنامه «التآخی»، به مدت هفتاد روز در کاخ النهایه زندانی شد. پس از سفر به لبنان در سال ١٩٧٣، مدتی توسط دستگاه اطلاعات لبنان زندانی شد. در (١٩٧٣-١٩٧٤) به دستور رئیس مسعود بارزانی به عنوان عضو کمیته آماده‌سازی و نگارش پیشنویس فدرالیسم اقلیم کردستان منصوب شد. در سال ١٩٧٤ یکی از بنیان‌گذاران هلال احمر کردستان بود. در سال ١٩٧٤ استاد درس آیین‌نامه و نظام داخلی حزب دموکرات کردستان در دوره ششم مدرسه کادرسازی حزب دموکرات کردستان در روستای زنوی شیخی در استان اربیل بود. در (١٩٧٤-١٩٧٥) سردبیر مجله «الکادر» و روزنامه «خبات»، ارگان رسمی حزب دموکرات کردستان بود. او در ٢٥ آوریل ١٩٩٩ به کردستان بازگشت و توسط رئیس مجلس ملی کردستان، وکیل گوهر نامق سالم(١٩٤٦-٢٠١١) در شهر اربیل مورد استقبال قرار گرفت. در روز یکشنبه ١٥ اکتبر ٢٠٠٠ توسط رئیس مجلس ملی کردستان، دکتر روژ نوری صدیق معروف به روژ نوری شاویس مورد استقبال قرار گرفت. در ٣-٥ آوریل ٢٠٠١ در نخستین کنفرانس آکادمیک درباره کرکوک در تالار فرهنگ شهر اربیل شرکت کرد و در آنجا سخنرانی نمود.
از آثار وی:١. نگاهی به مسئله آشوری ـ. ١٩٣٣.
٢. اصول تاریخی جنبش جهانی کارگری ـ ١٩٤٦.
٣. سرنگونی حکومت این‌گونه نخواهد بود ـ ١٩٩٠.
٤. ماجراجویی کویت، چهره و پشت‌پرده ـ ١٩٩١، در دو جلد.
٥. جنایات جنگی و مرتکبان آن در عراق و کویت ـ ١٩٩٢.
٦. مباحث آشوری، تاریخِ آنچه تاریخ نادیده گرفت ـ ١٩٩٧.
٧. دیداری از گذشته نزدیک ـ ١٩٩٨.
٨. آغاز گسترش مسیحیت در بین‌النهرین. چهار جلد.
٩. کردستان یا مرگ ـ (چاپ اول ـ ١٩٨٦)، (چاپ دوم ـ ٢٠١٢)، ترجمه.
١٠. پیرامون جنایات جنگی و جنایات علیه صلح و نسل‌کشی ـ (چاپ دوم ـ ٢٠٠٤).
١١. گهواره بشریت ـ (چاپ اول ـ ١٩٧١)، (چاپ سوم ـ ٢٠٠١)، (چاپ چهارم ـ ٢٠١٠)، (چاپ پنجم ـ ٢٠١٢)، ترجمه.
١٢. کردستان جنوبی ـ (چاپ دوم ـ ١٩٩٩)، (چاپ سوم ـ ٢٠٠١)، (چاپ چهارم ـ ٢٠١٢)، ترجمه.
١٣. جمهوری مهاباد ـ (چاپ اول ـ ١٩٧٢)، (چاپ دوم ـ ٢٠١٢)، ترجمه.
١٤. عراق در دوران قاسم ـ ٢٠١٢، ترجمه در دو جلد.
١٥. ظهور و سقوط رایش سوم ـ ٢٠١٢، ترجمه در دو جلد.
١٦. نظرات في القومیة العربیة (نگاه‌هایی به ناسیونالیسم عربی) ـ ٢٠١٢، در پنج جلد.
١٧. السیر (زندگینامه‌ها) ـ ٢٠٠٥، ترجمه در سه جلد.
١٨. رجال و وقایع في المیزان (مردان و وقایع در ترازو) ـ ٢٠١٢.
١٩. مذكرات بنڤنوتو چللیني (خاطرات بنونتو چلینی) ـ ٢٠١٢، ترجمه.
٢٠. مبحثان علی هامش ثورة الشیخ عبید الله النهري (دو بحث در حاشیه قیام شیخ عبیدالله نهری) ـ (چاپ اول ـ ٢٠٠٠)، (چاپ دوم ـ ٢٠١٠)، (چاپ سوم ـ ٢٠١٢)، ترجمه.
٢١. یقظة الكرد (بیداری کردها) ـ ٢٠١٢، در دو جلد به کردی ترجمه شده و با عنوان وریابوونه‌وه‌ی كورد مێژووی سیاسیی (بیداری کرد، تاریخ سیاسی) ١٩٠٠ ـ ١٩٢٥ در سال ٢٠٠٩ چاپ شده است.
٢٢. حول جرائم الحرب وجرائم ضد السلم والابادة العنصریة (پیرامون جنایات جنگی و جنایات علیه صلح و نسل‌کشی) ـ ٢٠١٤.
٢٣. تاریخ الموسیقی العربیة (تاریخ موسیقی عربی)، ترجمه.
٢٤. كارمن بروسیر (کارمن بروسیه) ـ ١٩٥٤، ترجمه.
٢٥. تحلیف الشخص المعنوی الیمین في مقرارات محكمة تمیز العراق (سوگند دادن شخص حقوقی در مقررات دادگاه تمیز عراق).
٢٦. رحلة الی رجال شجعان في كردستان (سفر به نزد مردان شجاع در کردستان)، (چاپ دوم ـ ١٩٩٩)، (چاپ سوم ـ ٢٠١٢)، ترجمه.
٢٧. كیف تنطح السماء (چگونه آسمان را شاخ بزنیم) ـ ١٩٥٣، ترجمه.
٢٨. آخر محكوم بالموت (آخرین محکوم به مرگ)، ١٩٣٣، ترجمه.
٢٩. ذكریات عن بیت الموتی (خاطراتی از خانه مردگان)، ١٩٥٣، ترجمه.
٣٠. قصه المحلفین (داستان هیئت منصفه) ـ ١٩٥٨، ترجمه.
٣١. الموصل أم الربیعین (موصل مادر دو بهار) ـ ١٩٥٦.
٣٢. تحلیف الشخص المعنوی الیمین في مقررات محكمة العراق (سوگند دادن شخص حقوقی در مقررات دادگاه عراق) ـ ١٩٥٧.
٣٣. تراث الاسلام (میراث اسلام) ـ (چاپ اول ـ ١٩٥٤)، (چاپ دوم ـ ٢٠١٢)، ترجمه، در دو جلد.
٣٢. كرد وترك وعرب (کرد و ترک و عرب) ـ (چاپ اول ـ ١٩٧)، (چاپ دوم ـ ٢٠١٢)، ترجمه.
٣٣. معنی أسماء الأصوات في كتاب الأغاني للأصفهاني (معنی نام‌های آواها در کتاب الاغانی اصفهانی) ـ ١٩٥٨.
٣٤. هیئة المحلفین (هیئت منصفه) ـ ١٩٥٣.
منابع:-
آرشیو هیئت دانشنامه حزب دموکرات کردستان
-
اوریل دان، العراق في عهد قاسم (عراق در دوران قاسم)، ترجمه و تعلیق جرجیس فتحالله، جلد اول، (اربیل ـ انتشارات آراس برای چاپ و نشر و منشورات الجمل ـ ٢٠١٢م)، ص ص ١، ٥١٢.
-
اوریل دان، العراق في عهد قاسم (عراق در دوران قاسم)، ترجمه و تعلیق جرجیس فتحالله، جلد دوم، (اربیل ـ انتشارات آراس برای چاپ و نشر و منشورات الجمل ـ ٢٠١٢م)، ص ص ١، ٤٦٣.
-
ایضاح من الحزب الدیمقراطي الكردستاني في العراق (توضیحی از حزب دموکرات کردستان در عراق)، روزنامه التآخي، شماره ١٣٤٤، بغداد، چاپخانه تایمز، سه‌شنبه، ٢٩ مه ١٩٧٣م، ص ٤.
-
برعایة الرئیس البارزانی.. عقد مؤتمر أكادیمی حول كركوك (به سرپرستی رئیس بارزانی.. برگزاری کنفرانس آکادمیک پیرامون کرکوک)، مجله گولان عربی، موسسه گولان برای فرهنگ و رسانه، شماره ٥٩، سال پنجم، اربیل، ٣٠ آوریل ٢٠٠١م، ص ٢٥.
-
بوار نووره‌دین، كورد و كوردستان بیبلیۆگرافیا و پێڕستیان له كتێبی كوردیدا (کرد و کردستان، کتابشناسی و فهرست آن‌ها در کتاب کردی)، جلد دوم بخش دوم، (تهران ـ چاپخانه تهران ـ ٢٠١٦ش)، ص ص ٣٠٢ ـ ٣٠٣.
-
پلوتارخ، السیر (زندگینامه‌ها)، ترجمه جرجیس فتحالله، جلد اول، (اربیل ـ منشورات آراس برای چاپ و نشر ـ چاپخانه وزارت آموزش ـ ٢٠٠٥م)، ص ص ١، ٦٥٦.
-
پلوتارخ، السیر (زندگینامه‌ها)، ترجمه جرجیس فتحالله، جلد دوم، (اربیل ـ منشورات آراس برای چاپ و نشر ـ چاپخانه وزارت آموزش ٢٠٠٥م)، ص ص ٦٦٣، ١٢٤٧.
-
پلوتارخ، السیر (زندگینامه‌ها)، ترجمه جرجیس فتحالله، جلد سوم، (اربیل ـ منشورات آراس برای چاپ و نشر ـ چاپخانه وزارت آموزش ـ ٢٠٠٥م)، ص ص ١٢٥٥، ١٩٢٨
-
جبار جباری، تاریخ الصحافة الكردیة في العراق (تاریخ مطبوعات کردی در عراق)، (بغداد ـ اداره فرهنگ عمومی کردی ـ چاپخانه الامه ـ ١٩٧٥م)، ص ٥٤.
-
جرجیس فتحالله وکیل، العراق في عهد قاسم آراء وخواطر (عراق در دوران قاسم، آرا و خاطرات) ١٩٥٨ ـ ١٩٨٨، جلد دوم، (سوئد ـ دار نبز برای چاپ و نشر ـ ١٩٨٩م)، ص ص ٦٦٦ ـ ٦٦٨.
-
جرجیس فتحالله، رجال ووقایع في المیزان (مردان و وقایع در ترازو)، (بیروت ـ انتشارات آراس برای چاپ و نشر و منشورات الجمل ـ ٢٠١٢م)، ص ص ١، ٩ ـ ١٩، ٨٠، ١٠١، ٤٣١.
-
جرجیس فتحالله، مبحثان علی هامش ثورة الشیخ عبیدالله النهري (دو بحث در حاشیه قیام شیخ عبیدالله نهری)، چاپ دوم، (اربیل ـ انتشارات آراس برای چاپ و نشر ـ ٢٠١٠م)، ص ص ١، ١٩٩.
-
جرجیس فتحالله، مغامرة الكویت الوجه والخلفیة (ماجراجویی کویت، چهره و پشت‌پرده)، جلد اول، (استکهلم ـ ١٩٩١م)، ص ص ١، ٣٧٤.
-
جرجیس فتحالله، نظرات في القومیة العربیة حتی العام (نگاه‌هایی به ناسیونالیسم عربی تا سال) ١٩٧٠، جلد اول، (اربیل ـ انتشارات آراس برای چاپ و نشر و منشورات الجمل ـ ٢٠١٢م)، ص ص ١، ٥٨٥.
-
جرجیس فتحالله، مغامرة الكویت الوجه والخلفیة (ماجراجویی کویت، چهره و پشت‌پرده)، جلد دوم، (استکهلم ـ ١٩٩١م)، ص ص ٣٧٥، ٧٠٢.
-
جرجیس فتحالله، نظرات في القومیة العربیة حتی العام (نگاه‌هایی به ناسیونالیسم عربی تا سال) ١٩٧٠، جلد دوم، (اربیل ـ انتشارات آراس برای چاپ و نشر و منشورات الجمل ـ ٢٠١٢م)، ص ص ٥٩٧، ١١٩٦.
-
جرجیس فتحالله، نظرات في القومیة العربیة حتی العام (نگاه‌هایی به ناسیونالیسم عربی تا سال) ١٩٧٠، جلد چهارم، (اربیل ـ انتشارات آراس برای چاپ و نشر و منشورات الجمل ـ ٢٠١٢م)، ص ص ١٨٩٣، ٢٣٠٠.
-
جرجیس فتحالله، نظرات في القومیة العربیة حتی العام (نگاه‌هایی به ناسیونالیسم عربی تا سال) ١٩٧٠، جلد پنجم، (اربیل ـ انتشارات آراس برای چاپ و نشر و منشورات الجمل ـ ٢٠١٢م)، ص ص ٢٣٩٠٩، ٢٧٨٤.
-
جرجیس فتحالله، یقظة الكرد (بیداری کردها)، (اربیل ـ انتشارات آراس برای چاپ و نشر و منشورات الجمل ـ ٢٠١٢م)، ص ص ١، ٧٠١.
-
جه‌رجیس فه‌تحوڵڵا، وریابوونه‌وه‌ی كورد مێژووی سیاسیی (بیداری کرد، تاریخ سیاسی) ١٩٠٠ ـ ١٩٢٥، ترجمه حسن جاف، بخش اول، (دهوک ـ مرکز پژوهش و انتشار موکریانی ـ چاپخانه خانی ـ ٢٠٠٩ش)، ص ص ١، ٩، ٣٤٤.
-
جه‌رجیس فه‌تحوڵڵا، وریابوونه‌وه‌ی كورد مێژووی سیاسیی (بیداری کرد، تاریخ سیاسی) ١٩٠٠ ـ ١٩٢٥، ترجمه حسن جاف، بخش دوم، (دهوک ـ مرکز پژوهش و انتشار موکریانی ـ چاپخانه خانی ـ ٢٠٠٩ش)، ص ص ١، ٣٤٥، ٧٥٢.
-
جه‌مال نه‌به‌ز، بیره‌وه‌ریینامه‌ی ئه‌و ڕۆژانه‌ی جاره‌كی دیی ناگه‌ڕێنه‌وه (خاطرات آن روزهایی که دیگر باز نمی‌گردند)، (سلیمانیه ـ چاپخانه شوان ـ ٢٠١٧ش)، ص ٣٧١.
-
حسن لطیف الزبیدی، موسوعة الأحزاب العراقیة (دایرةالمعارف احزاب عراقی)، (بیروت ـ موسسه العارف للمطبوعات ـ ٢٠٠٧م)، ص ٤٨١.
-
دانا آدمز اشمیت، رحلة الی رجال شجعان في كردستان (سفر به نزد مردان شجاع در کردستان)، ترجمه و تعلیق جرجیس فتحالله، (اربیل ـ انتشارات آراس برای چاپ و نشر و منشورات الجمل ـ ٢٠١٢م)، ص ص ١، ٣٥٢.
-
دانا آدامز اشمیت، رحلة الی رجال شجعان في كوردستان (سفر به نزد مردان شجاع در کردستان)، ترجمه و تعلیق جرجیس فتحالله، چاپ دوم، (اربیل ـ انتشارات آراس برای چاپ و نشر ـ چاپخانه وزارت آموزش ـ ١٩٩٩م)، ص ص ١، ٤٦٤.
-
دبلیو. ای. ویگرام و ادگار تی. ای. ویگرام، مهد البشریة (گهواره بشریت)، ترجمه جرجیس فتحالله، (اربیل ـ انتشارات آراس برای چاپ و نشر و منشورات الجمل ـ ٢٠١٢م)، ص ص ١، ٤٤٦.
-
دبلیو. ای. ویگرام و ادگار تی. ای. ویگرام، مهد البشریة الحیاة في شرق كوردستان (گهواره بشریت، زندگی در شرق کردستان)، ترجمه وکیل جرجیس فتحالله، (بغداد ـ انتشارات شرکت دارالعروبه العالمیه برای نشر و توزیع ـ چاپخانه الزمان ـ ١٩٧١م)، ص ص ١، ٣٧١.
-
دبلیو. ای. ویگرام و ادگار تی. ای. ویگرام، مهد البشریة الحیاة في شرق كردستان (گهواره بشریت، زندگی در شرق کردستان)، ترجمه جرجیس فتحالله، چاپ چهارم، (اربیل ـ انتشارات آراس برای چاپ و نشر ـ ٢٠١٠م)، ص ص ١، ٣٤٩.
-
دیرۆكی خوله‌كانی كادیرانی پارتی، له شاخه‌وه بۆ شار (تاریخ دوره‌های کادرهای پارتی، از کوهستان تا شهر)، (هولیر ـ مرکز مطالعات و پژوهش‌ها و آکادمی پارتی ـ چاپخانه روژهه‌لات ـ ٢٠١٩ش)، ص ص ١٩، ٢٢، ٢٦، ٣٢، ٣٤، ٥٤.
-
رزگار نوری شاوهیس، أصدرنا خه‌بات سرا في بغداد بعد تعطیلها (ما خه‌بات را پس از توقیف، مخفیانه در بغداد منتشر کردیم)، روزنامه خه‌بات، ارگان حزب دموکرات کردستان ـ متحد، شماره ٩٢٢، اربیل، جمعه، ٣٠ آوریل ١٩٩٩م، ص ٨ ـ ٩.
-
رینه موریس، كردستان أو الموت (کردستان یا مرگ)، ترجمه و تعلیق وکیل جرجیس فتحالله، (لندن ـ کردولوژی ـ ١٩٨٦م)، ص ص ١، ١٤٣.
-
رئیس المجلس الوطني لكوردستان العراق یستقبل الاستاذ جرجیس فتح الله (رئیس مجلس ملی کردستان عراق با استاد جرجیس فتحالله دیدار می‌کند)، روزنامه خه‌بات، ارگان حزب دموکرات کردستان، شماره ٩٩٨، اربیل، جمعه، ٢٠ اکتبر ٢٠٠٠م، ص ٢.
-
رئیس پارلمان کردستان از شخصیت میهن‌پرست جناب جرجیس فتحالله استقبال می‌کند، روزنامه برایتی، ارگان حزب دموکرات کردستان - یک‌گرتوو، شماره ٢٨٢١، اربیل، دوشنبه، ٢٦ آوریل ١٩٩٩م، ص ١.
-
سعید ناکام، خاطرات سعید ناکام، (اربیل ـ انتشارات آراس ـ ٢٠٠٣م)، ص ٢٣٥.
-
سی. جی. ادموندز، کرد و ترک و عرب، ترجمه جرجیس فتحالله، (اربیل ـ انتشارات آراس و انتشارات جمل ـ ٢٠١٢م)، ص ص ١، ٦٢٣.
-
جناب بارزانی هیئتی را برای شرکت در مراسم عزاداری برگزار شده برای روح فقید بزرگ، آیت‌الله‌العظمی سید محسن حکیم اعزام می‌کند، روزنامه التآخی، شماره ٤٦١، بغداد، چاپخانه دارالجاحظ، شنبه، ١٣ ژوئن ١٩٧٠م، ص ٥.
-
سید علی موجانی، سولماز صدقی، الهه نعمتی و ...، فرهنگ رجال و خاندان‌های معاصر عراق، (تهران ـ ناشر عظام ـ ١٣٩٢ ه.ش)، ص ٣٠٣.
-
سِر توماس آرنولد، میراث اسلام، ترجمه و حاشیه‌نویسی جرجیس فتحالله، جلد اول، (اربیل ـ انتشارات آراس و انتشارات جمل ـ ٢٠١٢م)، ص ص ١، ٣٦٠.
-
سِر توماس آرنولد، میراث اسلام، ترجمه و حاشیه‌نویسی جرجیس فتحالله، جلد دوم، (اربیل ـ انتشارات آراس و انتشارات جمل ـ ٢٠١٢م)، ص ص ١، ٣١٩.
-
شعبان سعید محمد، من و کشمکش و موج‌های غم، (دهوک ـ چاپخانه دانشکده شریعت ـ ٢٠٠٠م)، ص ٤٢.
-
شوان حسین شینک بالکی، جوهر نامق سالم ١٩٤٦ ـ ٢٠١١ زندگی، آثار و نقش سیاسی، دانشگاه سوران دانشکده ادبیات، گروه تاریخ، ٢٠١٦م، (پایان‌نامه کارشناسی ارشد منتشرنشده)، ص ٢٠٧.
-
صباح مهدی رمیض، مطبوعات عهد پادشاهی، (بیروت ـ مؤسسه مصر مرتضی برای کتاب عراقی ـ ٢٠١٠م)، ص ٥٨.
-
طیب الکیشکی، ایستگاه‌های منتخب از انقلاب سپتامبر ١٩٦١، (دهوک ـ چاپخانه استانداری دهوک ـ ٢٠١٧م)، ص ٣٥.
-
عادل غفوری خلیل، احزاب مخالف علنی در عراق ١٩٤٦ ـ ١٩٥٤، (بغداد ـ کتابخانه جهانی ـ چاپخانه افست الانتصار ـ ١٩٨٤م)، ص ٨٨.
-
عبدالجبار عبدالمصطفی، تجربه کار جبهه‌ای در عراق بین ١٩٢١ ـ ١٩٥٨، (بغداد ـ دارالحریه للطباعه ـ ١٩٧٨م)، ص ١٢٩.
-
عبدالحمید درویش، نگاهی به جنبش کردی در سوریه، چاپ سوم، (سلیمانیه ـ مؤسسه مارگاریت و مؤسسه جمال عرفان ـ چاپخانه کمال ـ ٢٠١٣م)، ص ١٥٧.
-
عبدالرزاق الحسنی، تاریخ وزارت‌های عراق، جلد هفتم، چاپ هفتم، (بغداد ـ دارالشؤون الثقافیه العامه ـ ١٩٨٨م)، ص ٤١.
-
عبدالفتاح علی البوتانی، مطالعات و پژوهش‌هایی در تاریخ کرد و عراق معاصر، (اربیل ـ انتشارات سپرێز ـ چاپخانه حاجی هاشم ـ ٢٠٠٧م)، ص ٤٣٦.
-
عبدالفتاح علی البوتانی، صفحاتی از خاطرات موصل "مجموعه مقالات، مصاحبه‌ها و موضوعاتی درباره تاریخ معاصر موصل"، (اربیل ـ آکادمی کردی ـ چاپخانه دانشگاه صلاح‌الدین، ٢٠١٧م)، ص ٣٣٥.
-
عبدالمجید شوقی البکری، حماسه موصل در فجایع کمونیستی، (موصل ـ چاپخانه الجمهوریه ـ ١٩٦٣م)، ص ص ٢٦، ٧٥ ـ ٧٦.
-
فرهاد حاجی، دانشنامه و فرهنگ زندگان کردستان جرجیس فتحالله، مجله هیزل، شماره ٩، تابستان ٢٠٠٨م، ص ص ١٩ ـ ٢٧.
-
فیصل الدباغ، فهرست کتاب‌شناختی روزنامه‌ها و مجلات کردی، بخش اول، مجله گولان عربی، شماره ١١، مؤسسه رسانه‌ای گولان، اربیل، چاپخانه وزارت فرهنگ، ٢٥ آوریل ١٩٩٧م، ص ٥٧.
-
فرمان شورای فرماندهی انقلاب شماره ٧١٤، روزنامه وقایع عراق، وزارت فرهنگ و اطلاع‌رسانی در عراق، شماره ١٨٩٦ الف، سال دوازدهم، بغداد، یکشنبه، ٥ ژوئیه ١٩٧٠م، ص ٤.
-
فرمان شورای فرماندهی انقلاب شماره ٩٥٨، روزنامه وقایع عراق، وزارت اطلاع‌رسانی در عراق، شماره ١٩١٥ الف، سال سیزدهم، بغداد، پنجشنبه، ٣ سپتامبر ١٩٧٠م، ص ٢.
-
لطیف نادر رواندزی، اهمیت سازمان اطلاعات کردستان در انقلاب بزرگ ملی سپتامبر، مجله گولان، شماره ١٣٢، اربیل، ٢ اوت ١٩٩٧م، ص ٤٦.
-
مام جلال، خبات از کجا آمد و چگونه ارگان حزب شد؟ و چگونه اداره می‌شد؟ مجله خاک، شماره ٥٥، سال پنجم، سلیمانیه، چاپخانه افست دلیر، ١٠ ژانویه ٢٠٠٢م، ص ٥.
-
محمود فهیمی درویش، مصطفی جواد و احمد سوسه، راهنمای جمهوری عراق برای سال ١٩٦٠، (بغداد ـ وزارت ارشاد ـ دارالطباعه التمدن ـ ١٩٦١م)، ص ٤٤٨.
-
محمد علی اسماعیل، خاطراتم هفتاد سال عمر و بیش از نیم قرن مبارزه، (بدون مکان ـ ٢٠١٩م)، ص ٥٦.
-
مسعود بارزانی، بارزانی و جنبش آزادی‌بخش کردی، جلد سوم، (اربیل ـ چاپخانه وزارت آموزش و پرورش ـ ٢٠٠٢م)، ص ص ٢٥٣، ٣٩٣.
-
مصطفی نریمان، فرهنگ ادیبان و نویسندگان کرد، (بغداد ـ دبیرخانه کل فرهنگ و جوانان ـ چاپخانه اسعد ـ ١٩٨٦م)، ص ٣٢.
-
ملا فاروق شوانی، همه کردها، جلد اول، (اربیل ـ چاپخانه روشنبیر ـ ١٩٩٧م)، ص ٦٦.
-
مهدی محمد قادر، تحولات سیاسی کردستان عراق ١٩٤٥ ـ ١٩٥٨، (سلیمانیه ـ مرکز مطالعات استراتژیک کردستان ـ ٢٠٠٥م)، ص ١٨٨.
-
میهوان محمد حسین، موضع بریتانیا در قبال مسئله کردی در عراق ١٩٧٥ ـ ١٩٨٠، (بدون مکان ـ مرکز زاخو برای مطالعات کردی ـ ٢٠١٨م)، ص ص ٣٢٤ ـ ٣٢٥، ٣٤٣.
-
نوزاد علی احمد، مطبوعات حزب دموکرات کردستان در خارج از وطن، (سلیمانیه ـ مؤسسه ژین برای احیای میراث مستند و مطبوعاتی کردی ـ ٢٠١٠م)، ص ٣٣.
-
هنری فیلد، جنوب کردستان مطالعه‌ای مردم‌شناختی، ترجمه جرجیس فتحالله، (اربیل ـ انتشارات آراس و انتشارات جمل ـ ٢٠١٢م)، ص ص ١، ٤٢٢.
-
هنری فیلد، جنوب کردستان، ترجمه شده به عربی توسط جرجیس فتحالله، (اربیل ـ انتشارات آراس ـ چاپخانه آموزش و پرورش ـ ٢٠٠١م)، ص ص ١، ٤، ٢٩٨.
-
مصاحبه: آزاد عبدالواحد، درو کردن روزهای زیور خطاب، (اربیل ـ چاپخانه روژهلات ـ ٢٠١٩م)، ص ٥٧.
-
ویلیام ایگلتون جونیور، جمهوری مهاباد ـ جمهوری ١٩٤٦ کردی، ترجمه و حاشیه‌نویسی جرجیس فتحالله، (اربیل ـ انتشارات آراس و انتشارات جمل ـ ٢٠١٢م)، ص ص ١، ١٧ ـ ١٨، ٨٣ ـ ٨٤، ٨٨ ـ ٨٩، ٩١ ـ ٩٨، ١٠٠ ـ ١٠١، ٢٣٢.
-
ویلیام شایرر، ظهور و سقوط رایش سوم، ترجمه جرجیس فتحالله، جلد اول، (اربیل ـ انتشارات آراس و انتشارات جمل ـ ٢٠١٢م)، ص ص ١، ٨٣٠.
-
ویلیام شایرر، ظهور و سقوط رایش سوم، ترجمه جرجیس فتحالله، جلد دوم، (اربیل ـ انتشارات آراس و انتشارات جمل ـ ٢٠١٢م)، ص ص ٨٣٧، ١٦١٤.