Çiyayê Zozikê ji ber cografya û cihê xwe yê stratejîk ji bo Şoreşa Eylûlê xwedî girîngiyeke serbazî bû, ji ber ku rêya sereke ya Hamilton li binê çiya derbas dibe, lewma ji aliyekî ve ji bo parastina rê cihekî girîng bû, û ji ber ku li ser deşta Diyana dinêre, ji aliyekî din ve xalek girîng bû ji bo girêdana herêmên Barzan û Balekayetî ku baregeha sereke ya serkirdayetiya Şoreşa Eylûlê bû. Lewma hikûmeta Îraqê her tim plan dikir ku kontrola cihên stratejîk bike û şoreşê li hemû van cihan asteng bike.
Dîroka şerê Pêşmerge bi Artêşa Iraqê re li Çiyayê Zozikê vedigere sala 1965ê, dema ku Hêzên Pêşmergeyên Kurdistanê xetek parastinê li çiyayên Zozik, Geliyê Serot û Geliyê Umraxa heta çemê Mûsakawê ava kirin. Artêşa Iraqê bi berdewamî plan dikir ku bigihîje cihên stratejîk.
Di destpêka payîza heman salê de, bi piştgiriya balafiran û bi dehan hezar leşker û cêşan êrîşek kir ser Çiyayê Zozikê. Artêşa Iraqê di destpêkê de topbaranek tund li ser çiya kir, û piştî wê bi hezaran leşkerên Îraqî êrîşî cihên Pêşmerge kirin. Piştî çend êrîşên tund, wan karî kontrola yek ji bilindahiyên çiya bikin ku bûbû metirsî li ser cihên Pêşmerge li binê çiya, lewma biryar hat dayîn ku paşve vekişin ji bo êrîşeke berevajî bi planeke xurt ji bo vegerandina wan cihên ku jidest dabûn, û tevî ku wan çend êrîşên duyemîn kirin ji bo ji nû ve kontrolkirina wan cihan, lê bi ser neketin.
Piştî amadekariyeke baş, Hêzên Pêşmerge bi planeke xurt û bi fermandariya Hecî Bîroxî, fermandeyê tabûrê, û gelek berpirsiyarên din ên serbazî yên wekî: (Erîf Yasîn, Remezan Yasîn, Cadir Koyzî, Ezîz Xan Muhacir û Sebah Mêrge Xeylanî, Elî Şikak û Cewher Bersiyawî) û herwiha (Hemîd Efendî û Mistefa Nêrweyî û Hesen Xal Hemze) êrîşeke berfireh birin ser Artêşa Iraqê.
Piştî çend saetan ji şerê dijwar, leşkerên Artêşa Iraqê nekarîn li hember êrîşa Pêşmerge bisekinin, belkî têk çûn û revîn. Nêzîkî 21 leşkeran xwe ji çiya li pişt gundê Kovan avêtin, hejmareke mezin ji terman li qada şer hiştin, û di nava Hêzên Pêşmerge de du Şehîd û pênc birîndar hebûn.
Serkeftina Pêşmerge û têkçûna Artêşa Iraqê hêrsa berpirsiyarên hikûmeta Îraqê û efserên wan anî, yên ku biryar dan van cihan dagir bikin û tola xwe ji Hêzên Pêşmerge di 3ê gulanê sala 1966ê de hildin, û êrîşeke mezin li ser quntarên çiya kirin. Hendirîn û Zozik û Geliyê Umraxa bi piştgiriya balafirên şer û topxaneyê.
Piştî çend rojan ji şerê berdewam ku bi fermandariya Mesûd Barzanî û Îdrîs Barzanî bû, bi taybetî dema ku hikûmeta Îraqê zextên mezin li ser cihên Pêşmerge kir û karî kontrola çend cihan li Çiyayê Zozikê bike. Fermandeyê şoreşê (Mela Mistefa Barzanî) li qada şer li Çiyayê Zozikê amade bû, ku Hêzên Pêşmerge Artêşa Iraqê ji hemû aliyan ve têk birin û ziyanên mezin gihandinê, ku di encamê de 400 leşker hatin kuştin û 600ên din birîndar bûn. Û çar topên (75) mm, û çar hawanên (4,20) û deh hawanên (2,3) girêk, û (600) çekên sivik, û (15) amûrên bêtêlê û gelek gule ketin destê Pêşmerge.
Piştî destpêkirina şer di sala 1974ê de, dema ku Artêşa Iraqê karî tankên xwe bi serkeftî ji Çiyayê Korêk daxîne ser rêya Bêxalê bi hêzeke mezin a bi çekên giran û sivik ên pêşketî, stratejiya şer guherî. Pêşmerge neçar man ku Çiyayê Korêz û quntara Çiyayê Korêk li Rewandizê biterikînin û paşve vekişin Diyana, Binkawil û Berzîwe. Û xetek parastinê li Geliyê Akoyan, Çiyayê Hendirîn, Çiyayê Zozikê û Geliyê Umraxa hat avakirin.
Artêşa Iraqê, ya ku di êrîşa ser Geliyê Umraxa de di 3ê Îlona 1974ê de têkçûneke giran xwaribû, neçar ma ku paşve vekişe gundê Badilyan. Lewma li rêyeke din digeriya ji bo veşartina têkçûna xwe û dagirkirina cihekî din ê stratejîk ji bo ferzkirina desthilata xwe li ser hemû herêmê. Li gorî agahiyên ku fermandeyên wan ên serbazî wergirtibûn, hejmareke mezin ji Hêzên Pêşmerge li Çiyayê Zozikê nebûn, lewma wan ev wekî derfetek dît. Wan tabûrek ji Firqeya heştemîn veqetandin, paşê karîn gelek cihên Pêşmerge li Çiyayê Zozikê di 20ê Îlona 197ê de dagir bikin. Lê Hêzên Pêşmerge li hember êrîşên Artêşa Iraqê bêdeng neman; belkî bi hêz bersiv dan û êrîşeke berevajî kirin ser wan deverên ku Artêşa Iraqê dagir kiribûn, û bi alîkariya Topxaneya Şoreşê, karîn careke din kontrola Çiyayê Zozikê bikin.
Di hevpeyvînekê de, yek ji Pêşmergeyên ku beşdarî şerê Çiyayê Zozikê bûbû ji me re got: "Di sibehê zû de me dît ku leşkerên Artêşa Iraqê û cêşan nêzîkî me bûne, û ji Diyana ve êrîşî cihên Pêşmerge kirin, gule li me barandin û hejmarek Pêşmerge birîndar bûn. Û xalek gelek girîng û stratejîk li ser me kontrol kirin. Fermandeyê me Hecî Bîroxî ku fermandeyê eniyê bû, biryar da ku êrîşeke berevajî bike ji bo girtina wê xala dagirkirî di zûtirîn dem de, û piştî ku Hêzên Pêşmerge dest bi êrîşê kirin, me bi piştgiriya topên çekên giran karî êrîşeke berevajî li ser xala dagirkirî bikin. Û piştî şerekî germ me karî kontrola cih bikin û bi ser bikevin. Û ji ber ku êrîşa Pêşmerge hilnegirt, dijmin paşve vekişiya baregehên xwe li Diyana, û di vî şerî de qurbaniyên me şehîdek û birîndarek bûn, lê dijmin rastî têkçûneke giran hat û termên sê leşkeran û efserekî ketin destê Pêşmerge. Û heke ne ji hebûna kevir û şikeft û zinên mezin bûya ku xwe li pişt wan veşartibûn, dê rastî ziyanên pir mezintir hatibana.
Lê piştî hefteyekê, di 27-28ê Îlona 1974ê de, hêzeke Artêşa Iraqê ku ji Firqeya Piyade ya (5) pêncemîn û tabûrek ji Hêzên Taybet (29) bîst û nehemîn pêk dihat, bi piştgiriya tabûra tankan, êrîşek kirin ser Çiyayê Zozikê, û bi planeke serbazî ya rêkxistî û bi giyaneke parastinê ya xurt, Hêzên Pêşmerge bi hemû cure çekên ku di destê wan de bûn, li hember êrîşa Artêşa Iraqê sekinîn. Û karîn ziyanên giran bigihîninê û piraniya efser û leşkerên vê tabûrê bikujin, û yek ji wan fermandeyê şaxê bû.
Dagirkirina Çiyayê Zozikê ji bo Artêşa Iraqê tiştekî pir stratejîk bû heta ku fermandeyên serbazî israr li ser dagirkirina wê kirin, lewma zext li yekîneyên serbazî yên piyade, tank, erebeyên zirxî, topxane û hêza asmanî kirin ku dest bi êrîşa ser çiya careke din bikin. Wan êrîşeke mezintir û bihêztir dest pê kir, lê vê carê karîn di 30ê Îlona 1974ê de desteser bikin. Lê Hêzên Pêşmerge careke din xwe ji bo rûbirûbûnê û êrîşa berevajî amade kirin, û di bin fermandarî û çavdêriya Mesûd Barzanî de, wan plan ji bo êrîşeke berevajî kirin ku bû sedema serkeftineke mezin û ziyanên giran gihandin Artêşa Iraqê, di nav de têkbirina pênc tankan û kuştina (500) leşkeran ku termên wan li qada şer hatin hiştin.
Cihê erdnîgarî yê Çiyayê Zozik ji du bilindahiyan pêk tê, yek jê jê re dibêjin (Kopî Stêre) û ya din (Kopî Bêre), di navbera wan de nêzîkî 1-2 km heye. Demekê Hêzên Pêşmerge li (Kopî Stêre) û Artêşa Iraqê li (Kopî Bêre) bûn, wan enî li hemberî hev danîn. Di yek ji êrîşên rojê yên Pêşmerge de li ser bilindahiya (Kopî Bêre), ku axeke rast e bê dar û kevir e, Hêzên Pêşmerge nekarîn wê ji Artêşa Iraqê bistînin, ji ber ku ziyaneke mezin dîtin, ku 17 Pêşmerge Şehîd bûne û hejmareke din jî birîndar bûn.
Dagirkirina Çiyayê Zozik ji bo Artêşa Iraqê ewqas girîng bû ku piştî hemû şikestin û ziyanên ku gihîştibûnê, ew ne amade bûn ku dev jê berdin, lewma di 3ê Cotmeha 1974an de careke din êrîşî çiya kirin û ji ber nebûna hevsengiyê di navbera wan û Pêşmerge de ji aliyê hêz û çekan ve, karîn bi temamî kontrol bikin. Ji ber vê yekê Hêzên Pêşmerge biryar dan ku vekişin û xeta berevaniyê ya din li Geliyê Bêşê, Çiyayê Hesen Beg û Serê Berdî ava bikin da ku rê li ber pêşveçûna artêşa dijmin û nêzîkbûna wê ya ji serkirdayetiya şoreşê bigirin.
Tevî ku Îranê bi tabûreke topavêjên 130 mm û du bataryayên mûşekên dijî balafiran piştgirî da şoreşê, ku di Cotmeha 1974an de gihîştin qada şer, lê ti bandoreke erênî li qadên şer nekir û roleke çalak di rawestandina pêşveçûna Artêşa Iraqê û guhertina hevsengiya hêzan de nelîst. Berevajî vê, bû sedema lawazî û sistbûna Pêşmerge li eniyên şer, ji ber ku Hêzên Pêşmerge hemû hêviyên xwe bi van topavêjan ve girêdabûn, da ku bibin astengiyeke xurt li hember êrîş, pêşveçûn û dagirkirina Kurdistanê, lê mixabin ne wisa bû, ji ber ku topbarana tabûra Îranî ne rast bû û armancan nedigirt. Her wiha di demên pêwîst de jî sûd jê wernegirtin.
Lê bi hatina zivistanê re şert û merc ji bo Artêşa Iraqê ne guncaw bûn ku zêdetir pêş ve biçin û rûbirûyî Hêzên Pêşmerge bibin. Hêzên Pêşmerge her tim li derfetan digeriyan da ku derbeyeke mezin lê bidin. Ji ber vê yekê Hêzên Pêşmerge di Kanûna 1974an de çend êrîş li ser Artêşa Iraqê pêk anîn û di Kanûna 1975an de Hêzên Pêşmerge êrîşî cihên Artêşa Iraqê kirin û nîvê Çiyayê Zozik careke din kontrol kirin.
Çavkanî:1- Xazî Adil Gerdî, Pêşmergeyek di xizmeta Barzanî de ... Hecî Bêroxî, berga yekem, çapa duyem, 2020, r.315.
2- Xazî Adil Gerdî, çavkaniya berê, r.345-377
3- Mesûd Barzanî, Barzanî û بزوتنهوهی ڕزگاریخوازی كورد, berga sêyem, beşa duyem, çapa yekem, Hewlêr 2004, r.158
4- Senger Îbrahîm Xoşnaw, ڕوداوه سهربازيهكانى شۆڕشى ئهيلوول 1970-1975, çapa yekem, Hewlêr, 2022, r.220.
5- Hevpeyvîn: Gorgîs Yelda Terxan, Pêşmergeyê Şoreşa Îlonê, arşîva ensîklopediya
6- Senger Îbrahîm Xoşnaw, çavkaniya berê, r.220.
7- Senger Îbrahîm Xoşnaw, heman çavkanî, r.220
8- Hevpeyvîn ligel Qadir Hesen Sîtkanî, Pêşmergeyê Şoreşa Îlonê 31/12/2022.
9- Senger Îbrahîm Xoşnaw, heman çavkanî, r.220-221.
10- Mesûd Barzanî, heman çavkaniya berê, r.159.
11- Îbrahîm Celal, Başûrê Kurdistan û Şoreşa Îlonê, bingeh û hilweşandin, 1961-1975. çapa çarem, 2021, r.615.