Franso Toma Kanun Herîrî, 1937 yılında Erbil ilinin Şaklava ilçesine bağlı Herîr kasabasında, Doğu Ortodoks Hristiyan inancına sahip Asuri bir ailede dünyaya gelmiştir. İlköğrenim aşamalarını Herîr'de okumuştur. Ortaöğrenimini Şaklava kasabasında okumuştur. 1960 yılında Erbil şehrinde Öğretmen Okulu'nu bitirmiştir. Evli olup dört erkek ve bir kız çocuk babasıydı. (1960 - 1961) yılları arasında Bile ve Barzan bölgesinde beden eğitimi öğretmeni olarak atanmıştır. İyi bir oyuncu ve spor tutkunuydu. (1953 - 1955) yılları arasında okul müsabakalarındaki koşu yarışmalarına katılmış ve Bağdat şehrinde Erbil ilini temsil etmiştir.
1953 yılında Erbil erkek lisesi öğrencileriyle birlikte Irak Kralı Faysal'ı karşılama törenine katılmıştır. 1956 yılında Birusk (Erbil) Futbol Kulübü takımının üyesi olmuştur. 1957 yılının Aralık ayının 7'ünde Erbil şehrinde, Süleymaniye şehri selzedeleri için geliri ayrılan Şehrazad tiyatro oyununa oyuncu olarak katılmıştır. 1958 yılının Ekim ayının 7'inde Mustafa Barzani (1903 - 1979) Sovyetler Birliği'nden dönen zatı karşılamak için Bağdat şehrine ziyaret gerçekleştirmiştir. 1959 yılında Erbil Birusk takımında oynamıştır. 1959 yılının Haziran ayının 5'sinde, Irak Cumhuriyeti Savunma Komitesi seçimi için Erbil şehrinde ve Irak Komünist Partisi'ne bağlı Irak Genel Öğrenci Birliği temsiliyle yeni yönetim kurulunu seçmiştir.
1975 yılında Eylül Devrimi yenilgisinden sonra İran ülkesine göç etmiş ve Urmiye iline yerleşmiştir. Daha sonra Kerec'e gitmiş ve orada yerleşmiştir. 1991 yılında Kürdistan halk ayaklanmasından sonra Güney Kürdistan'a geri dönmüştür. Birçok görev ve sorumluluk üstlenmiş ve Erbil şehrinin kalkınmasında belirgin bir rol oynamıştır. Kürtçe, Arapça, Süryanice ve Farsça dillerini iyi bilmekteydi.
Mücadele TarihiFranso Toma Herîrî'nin siyasi çalışma hayatının ilk aşaması, Irak Komünist Partisi üyeliği ve partinin Revanduz Bölge Komitesi sorumluluğu ile başlamıştır. 1961 yılında Irak Komünist Partisi'ne bağlı Irak Genel Birliği'nin Erbil şubesi sorumlusu olmuştur. Ancak Barzani Nemir'in kişiliğinden etkilendiği ve hayranı olduğu için 1963 yılında Kürdistan Demokrat Partisi saflarına katılmıştır. Aynı zamanda Eylül Devrimi Peşmerge güçleri saflarına katılmıştır. 1963 yılında Erbil iline bağlı Balekayeti bölgesinde Peşmerge takibi ve sosyal işlerden sorumlu olmuştur. 1964 yılında Erbil iline bağlı Gelala kasabasının asayiş sorumlusu olarak atanmıştır. 1965 yılında İkinci Ordu'ya bağlı Balek Gücü komutan yardımcısı olmuştur. 1966 yılında Erbil ilinin sınırındaki Zozik destanında Peşmerge gücünün desteklenmesi görevini üstlenmiştir. 1966 yılında Ali Şingali olarak tanınan Ali Kasım'ın gözetimi altında, Kürdistan Demokrat Partisi Yedinci Kongresi'nin düzenleneceği yerin hazırlığını Gelala kasabasında üstlenmiştir. 1967 yılında Parastin (İstihbarat) kurumunun kurucuları arasında yer almıştır. 1967 yılında Erbil iline bağlı Revanduz kasabası yakınlarında ve Başkan Mustafa Barzani eşliğinde, görüşmeler için Kürdistan'ı ziyaret eden Irak Başbakanı Doktor Abdurrahman Bezzaz'ın (1914 - 1973) karşılanmasında bulunmuştur. 1968 yılında Kürdistan'ın Sesi Radyosu'nun Asurice bölümünün yazarı ve sunucusu olmuştur. 1970 yılında Kürdistan Demokrat Partisi İkinci Şube Komitesi'ne bağlı Balek Bölge Komitesi sorumlusu olmuştur. 1970 yılının Temmuz ayının 15'sinde Erbil ili sınırındaki Navperdan köyünde Kürdistan Öğrenci Birliği Altıncı Kongresi'nin açılış merasimine katılmıştır. 1970 yılında Navperdan sahasında Siyasi Büro takımı ile Gelala öğrencileri arasındaki müsabakalarda futbol hakemi olarak yer almıştır. 1970 yılının Temmuz ayının 1'ında Devrim Komuta Konseyi emriyle Çoman (Erbil) ilk kaymakamı olarak atanmıştır. 1970 yılının Temmuz ayının 15'sinde konuk olarak Navperdan köyünde Kürdistan Öğrenci Birliği Altıncı Kongresi'ne katılmıştır. 1971 yılının başında Çoman kaymakamı olarak hizmet vermiş ve Adalet Bakanı tarafından ikinci dereceden ceza hakimi olarak atanmıştır. 1974 yılında Kürdistan Demokrat Partisi Yedinci Şube Komitesi üyesi olmuştur.
1975 yılının Mart ayında Doğu Kürdistan'daki Zêwe kampı mültecilerinin moralini yükseltmek için onları ziyaret etmiş ve onlara hitap etmiştir. 1975 yılının Nisan ayında Mesud Barzani tarafından Mayıs Devrimi. 1977 yılının ortalarında, Kürdistan Demokrat Partisi'nin geçici liderliğine yardım etmek ve İran Krallığı'ndaki Güney Kürdistan mültecilerini denetlemek amacıyla İdris Barzani'nin (1944 - 1987) gözetimi altında Kerec'teki geniş katılımlı toplantıya katılmıştır. Evi, toplantıların merkezi ve yaralıların saklandığı bir yer haline gelmiştir. 1977 yılında, İran Krallığı'nın Kerec kasabasındaki evi, İdris Barzani ile iletişim kurmak amacıyla Kürdistan Demokrat Partisi'nin geçici liderliğinin Peşmerge güçlerine katılanların veya Güney Kürdistan'ın kurtarılmış bölgelerinden dönenlerin birleşme noktası olmuştur. 1979 yılında, Dokuzuncu Kongre delegeleri tarafından Kürdistan Demokrat Partisi Merkez Komitesi yedek üyeliğine seçilmiştir. 1984 yılında, Kürdistan Demokrat Partisi Merkez Komitesi üyeliğine terfi ettirilmiştir. 1984 yılında, Üçüncü Şube Komitesi ve Dördüncü Şube Komitesi sınırları için Kürdistan Demokrat Partisi Denetleme Komitesi üyesi olmuştur. 1985 yılının 30 Kasım'ından 1986 yılının 4 Nisan'ına kadar, Doğu Kürdistan'ın Rajan köyünde Kürdistan Demokrat Partisi Kadrolar Enstitüsü'nün sekizinci dönem siyasi partiler dersi öğretmeni olmuştur. 1985 yılının sonundan 1986 yılının sonuna kadar, Kürdistan Demokrat Partisi İkinci Şube Komitesi'nin yirminci çalışanı olarak ilk kez şube komitesi sorumlusu olarak atanmıştır. 1986 yılında, Kürdistan Demokrat Partisi İkinci Şube Komitesi'nin yayın organı olan "Sefîn" dergisinin yazı işleri müdürü olmuştur. 1988 yılında, Kürdistan Demokrat Partisi Siyasi Büro üyesi olmuştur. 1988 yılında, Kürdistan Cephesi Yürütme Bürosu (Al-Mekteb Al-Tenfîzî) üyesi olarak seçilmiştir. 1988 yılında, Erbil Valiliği sınırında Irak ordusu güçlerine karşı gerçekleşen Xwakurk destanına katılmıştır. 1990 yılının 13 Ocak tarihinde, Kürdistan Cephesi'nde Kürdistan Demokrat Partisi'nin ilişkiler sorumlusu olarak atanmıştır. 1990 yılının 8 - 10 Mart tarihlerinde, Kürdistan Cephesi'nin geniş katılımlı toplantısına katılmıştır.
1991 yılında, Başkan Mesud Barzani 'nin rehberliğinde Güney Kürdistan ayaklanması sürecinde yer almıştır. 1991 yılında, Kerkük şehrinin kurtarılmasına katılmıştır. 1991 yılında, Kürdistan Demokrat Partisi Merkezi İlişkiler Bürosu sorumlusu olmuştur. 1991 yılının 16 Aralık'ından 1992 yılının 18 Şubat'ına kadar, Erbil Valiliği'ne bağlı Pîrmam kasabasındaki Kürdistan Demokrat Partisi Kadrolar Enstitüsü'nün dokuzuncu döneminde Kürdistan ve Irak'ın siyasi durumu dersinin öğretmeni olmuştur. 19 Mart tarihinde, Kürdistan Ulusal Meclisi seçimlerinin zamanını belirlemek ve Güney Kürdistan'ın ekonomik ve güvenlik durumu için Kürdistan Cephesi toplantısına katılmıştır. 1992 yılının başında, Kürdistan Demokrat Partisi temsiliyle, Kürdistan Ulusal Meclisi Seçimleri Yüksek Denetleme Komitesi'nin kurulması için Kürdistan Cephesi toplantısına katılmıştır. 1992 yılının 23 - 28 Aralık günlerinde, Kürdistan Cephesi tarafından Kürdistan Ulusal Meclisi yasa tasarısını yazan On Beş Kişilik Komite'nin üyesi olmuştur. 1992 yılının 4 Haziran tarihinde, Kürdistan Demokrat Partisi listesinden Kürdistan Ulusal Meclisi üyesi olmuştur. 1992 yılında, Kürdistan Ulusal Meclisi'nde Sarı fraksiyonun (Kürdistan Demokrat Partisi) başkanı olmuştur. 1993 yılında, Erbil Spor Kulübü yönetim kurulu tarafından kulübün onursal başkanı olarak seçilmiştir. 1993 yılında, "Gulan" gazetesinin imtiyaz sahibi olarak Kürdistan Bölgesel Hükümeti Kültür Bakanlığı'ndan resmi izni almıştır. 1993 yılının Temmuz ayında, Kürdistan Demokrat Partisi – Birlik On Birinci Kongresi Karşılama Komitesi başkanı olarak atanmıştır. 1993 yılında, Erbil şehrindeki On Birinci Kongre Hazırlık Komitesi üyesi olmuştur. 1993 yılında, On Birinci Kongre delegeleri tarafından Kürdistan Demokrat Partisi – Birlik Merkez Komitesi üyesi olarak seçilmiştir. 1994 yılında, Pîrmam kasabasındaki Kürdistan Demokrat Partisi Kadrolar Enstitüsü'nün ileri düzey hızlandırılmış dönemi genel konular dersi öğretmeni olmuştur. 1994 yılında, Kürdistan Demokrat Partisi – Birlik İkinci Şube Komitesi sorumlusu olmuştur. 1994 yılının 19 Temmuz tarihinde, Erbil Valiliği sınırındaki Şawês'te Kürdistan Yurtseverler Birliği güçleri tarafından kurşun yağmuruna tutulmuş ve kurtulmuştur. 1996 yılının 16 Ağustos tarihinde, hizmetlerinden dolayı Eylül Devrimi, Mayıs Devrimi ve Güney Kürdistan ayaklanmasındaki çalışmaları nedeniyle Partinin Altın Jübilesi'nde Başkan Mesud Barzani tarafından Barzani Nemir Madalyası ile ödüllendirilmiştir. 1996 yılında, Kürdistan Bölgesel Hükümeti'nin üçüncü kabinesinde Bölge Bakanı olmuştur. 1996 yılının 1 Ekim'inden 2001 yılının 18 Şubat'ına kadar Erbil Valisi olmuştur. Erbil Valisi görevindeyken, özellikle Erbil uluslararası stadyumunun (Şehit Franso Heriri) ve Sanat Sarayı'nın inşası ile yardım ve desteğiyle Kürdistan Orkestrası'nın kurulması gibi birçok önemli işi gerçekleştirmiştir. Ayrıca birçok medeni çalışma ve proje yapmıştır. Kürdistan Bölgesi'nde spor sektörünün geliştirilmesinde belirgin bir rolü olmuş, sporcuları ve gençleri desteklemiş, haklarını elde etmeleri için onlara yardım etmiştir. Erbil şehrinin güzelleştirilmesi ve modernleştirilmesi projelerine katılmış; Erbil'deki eğitim, sağlık ve spor projelerinin güçlü bir destekçisi olarak tanınmıştır.
1996 yılının 18 Aralık tarihinde Üçüncü Kabine'de Bölge Bakanı olmuştur. 1997 yılının 23 Şubat Pazar günü terör saldırısından kurtulmuştur. 1997 yılının 26 Temmuz tarihinde, Erbil şehrinde ve Başkan Mesud Barzani düzenlenmiştir. 1998 yılında "Hewlêr" dergisinin imtiyaz sahibi olmuştur. 1999 yılında On İkinci Kongre delegeleri tarafından Kürdistan Demokrat Partisi Merkez Komitesi üyeliğine seçilmiştir. 24 Ocak 2000 Pazartesi günü, Hewlêr İkinci Şube Komitesi'nin yirmi sekizinci çalışmasında ikinci kez şube komitesi sorumlusu olarak belirlenmiştir. 14 Mart 2000 tarihinde Kürdistan Ulusal Konseyi tarafından, Kürt ulusunun lideri Barzani Nemir'in doğum gününün anılmasına yönelik Anma (Gidiş) Komitesi'ne üye olmuştur.
Franso Toma Herîrî, 18 Şubat 2001 tarihinde işine giderken Hewlêr'in 60 metrelik yolunda Tevgera Yekbûnî ya Îslamî (İslami Birlik Hareketi) adlı bir grup tarafından terör saldırısına uğradı. Şehit edilişinden iki gün sonra, 20 Şubat 2001 tarihinde doğum yeri olan Herîr kasabasında, Başkan Mesut Barzani ve yarım milyondan fazla kişinin katılımıyla defnedildi.
Eserleri :1 - PKK neden böyle yapıyor? – (Birinci Baskı – 2000, İkinci Baskı – 2018).
2 - Tarihin Yanlış Yazılmaması İçin – 1995. 1996 yılında Arapça baskısı (Lîkey la yûktib al-tarîx mûherrefan) adıyla basılmıştır.
Kaynakça :1 - Kürdistan Demokrat Partisi Ansiklopedisi Heyeti Arşivi.
2 - Enwer Ebdullah (hazırlayan), 29 Eylül 1971 Barzani Nemir Düşmanların Planından Büyüktü, Birayetî Gazetesi, Kürdistan Demokrat Partisi Organı – Yekgirtî, Sayı 2934, Hewlêr, Çarşamba, 29 Eylül 1999, s. 2.
3 - Sayın Franso Herîrî'ye Yönelik Suikast Girişimi Hakkında, Xebat Gazetesi, Kürdistan Demokrat Partisi Organı, Sayı 816, Hewlêr, Cuma, 28 Şubat 1997, s. 2.
4 - Kongre, Partimizin Merkez Komitesi Seçim Sonuçlarını Açıklıyor, Birayetî Gazetesi, Kürdistan Demokrat Partisi Organı – Yekgirtî, Sayı 1729, Hewlêr, Cuma, 27 Ağustos 1993, s. 1.
5 - Şêrzad, Partimizin Kongre Komitelerinin Faaliyetleri, Birayetî Gazetesi, Kürdistan Demokrat Partisi Organı, Sayı 1691, Hewlêr, Pazartesi, 12 Temmuz 1993, s. 4.
6 - Hamîd Gewherî, Barzani Madalyası, En Yüksek Saygı Ödülü, İkinci Kitap, İkinci Baskı, (Hewlêr – Barzani Yardım Vakfı – 2019), s. 32-37.
7 - Hoşyar Nûrî Lek, Bir Dizide Kürt Ünlüleri, (Hewlêr – Çarçira Matbaası – 2010), s. 24.
8 - Kener Ebdullah, Güney Kürdistan'da Kadının Siyasi Katılımı, (Süleymaniye – 2016), s. 74, 81.
9 - Franso Herîrî, PKK Neden Böyle Yapıyor?, İkinci Baskı, (Hewlêr – Roksana Matbaası – 2018), s. 1, 105.
10 - Elî Sincarî, Irak'ta Kürt Meselesi ve Arap Sosyalist Baas Partisi, Üçüncü Bölüm, (Duhok – Xanî Matbaası – 2012), s. 362, 371.
11 - Barış ve Ulusal Birlik İçin, Mart Anlaşması'nın Uygulanması İçin, Onuncu Bölüm, El-Teaxî Gazetesi, Dar Al-Teaxî Basım ve Yayın, Sayı 1190, Bağdat, Times Matbaası, Pazar, 19 Kasım 1972, s. 8.
12 - Sefer Jajokî, Lider Şehit Franso Herîrî İçin Bir Anma, Xebat Gazetesi, Sayı (4506), 18/2/2014.