جلال طالبانی در سال ١٩٥٥ به عنوان نماینده اتحادیه جوانان دموکرات کردستان به همراه سازمان جوانان دموکرات عراق وابسته به حزب کمونیست عراق در کنگره جهانی جوانان در ورشو، پایتخت لهستان شرکت کرد. پس از دعوت، وی برای شرکت در جشنواره جوانان راهی پکن، پایتخت چین شد. در راه بازگشت و عبور از اتحاد جماهیر شوروی، جلال طالبانی توانست دو بار از طریق تلفن در مسکو، پایتخت، با رهبر مصطفی بارزانی درباره حزب تماس گرفته و دستورالعمل‌هایی دریافت کند.
پیش‌تر، بارزانی در نامه‌ای از سوی جلال طالبانی از مشکلات و اوضاع حزب آگاه شده بود و در جریان آن تماس‌ها، رهبر بارزانی خواستار پایان دادن به اختلافات میان حمزه عبدالله و ابراهیم احمد برای گرد هم آوردن آنان شد.
بنا بر درخواست رهبر مصطفی بارزانی، چندین دیدار میان حمزه عبدالله و ابراهیم احمد برای وحدت و حل اختلافات میانشان سازماندهی شد. سرانجام بیانیه‌ای از سوی جبهه پیشرو حزب دموکرات کرد که حمزه عبدالله آن را رهبری می‌کرد، با هدف انحلال خود و بازگشت به صفوف پارتی صادر شد.
پس از بازگشت جناح حمزه عبدالله به پارتی در اوایل سال ١٩٥٦، گروهی از مارکسیست‌های کرد که عضو حزب کمونیست عراق بودند، پس از یک سلسله مذاکرات، با شروطی به صفوف پارتی پیوستند. با بازگشت جناح حمزه عبدالله و پیوستن گروهی از اعضای کرد در حزب کمونیست عراق، که برجسته‌ترین آن‌ها نژاد احمد عزیز و خسرو توفیق فتح‌الله بودند، در نشست کمیته مرکزی، نام حزب از (حزب دموکرات کردستان - عراق) به (حزب دموکرات کردستان متحد) تغییر یافت و رهبری جدیدی برای حزب تعیین شد؛ البته این تغییرات برخلاف اساسنامه داخلی حزب بود و قرار بود در یک کنگره یا کنفرانس عمومی تصویب شود.
کمیته مرکزی جدید متشکل بود از:
١- ابراهیم احمد به عنوان دبیرکل
٢- حمزه عبدالله
٣- علی عبدالله
٤- نوری احمد طه
٥- عمر مصطفی
٦- جلال طالبانی
٨- نژاد احمد عزیز
پس از آن دفتر سیاسی از چهار عضو تشکیل شد که عبارت بودند از: ابراهیم احمد، عمر مصطفی، حمزه عبدالله و جلال طالبانی..
در نتیجه این وحدت، تغییری در زبان حال پارتی رخ داد و نشریه زبان حال پارتی با نام (خه‌باتی کوردستان - مبارزه کردستان) چاپ و منتشر شد.
پس از این تغییرات و در سال ١٩٥٧، رهبری شاخه کردستان حزب کمونیست عراق، شامل صالح حیدری، حمید عثمان و کمال فواد به این نتیجه رسیدند که کردها باید همگی در یک حزب متحد شوند. شاخه حزب کمونیست کردستان خود را منحل کرد و به صفوف حزب دموکرات کردستان متحد پیوستند که در پی آن تغییراتی دوباره در رهبری حزب رخ داد و صالح حیدری و حمید عثمان به کمیته مرکزی اضافه شدند. دفتر سیاسی از ابراهیم احمد، صالح حیدری، حمزه عبدالله، حمید عثمان و جلال طالبانی تشکیل شد.
پس از انقلاب ١٤ ژوئیه ١٩٥٨، نظام سلطنتی پایان یافت و نظام جمهوری جایگزین آن شد و جمهوری عراق وارد مرحله جدیدی شد و تغییرات مهم بسیاری رخ داد. جمهوری عراق در ٢٤ مارس ١٩٥٩ از پیمان بغداد و در ٣٠ مه همان سال از توافقنامه انگلیس و عراق خارج شد، و در ٤ آوریل ١٩٥٩ آخرین یگان‌های نظامی ارتش بریتانیا از عراق خارج شدند و در اوایل ماه ژوئن جمهوری عراق از منطقه پوند استرلینگ خارج شد.
انقلاب ١٤ ژوئیه و پس از آن فضایی مساعد برای تشکیلات مخفی ایجاد کرد و حزب شروع به سازماندهی مجدد ساختار سازمان‌های توده‌ای و صنفی کرد و بازگشت رهبر مصطفی بارزانی و یارانش از اتحاد جماهیر شوروی در ٦ اکتبر ١٩٥٨ تأثیر بسزایی در برانگیختن شور و اشتیاق توده‌ها و پیوستن به پارتی داشت.
سلطه کمونیست‌ها در دوره عبدالکریم قاسم بر پارتی تأثیر گذاشت و منجر به فروپاشی تدریجی آن شد، به‌ویژه از طریق کادرهای حزب کمونیست که در دوره‌های گذشته به صفوف پارتی پیوسته بودند. پیوستن کمونیست‌ها به صفوف پارتی و تأثیر آن‌ها بر حمزه عبدالله خیلی زود منجر به کنترل حزب شد.
در گام نخست، ابراهیم احمد به اتهام راست‌گرایی برکنار شد و حمزه عبدالله به جای او به عنوان دبیر حزب تعیین شد و جلال طالبانی که عضو دفتر سیاسی بود به همان دلایل برکنار شد. رابطه مخفیانه‌ای میان دفتر سیاسی و حزب کمونیست برقرار شد و پارتی به یکی از شاخه‌های حزب کمونیست تبدیل شد. این حمایت از حزب کمونیست به تدریج به بدنه حزب و اعضایش نیز کشیده شد و در سایه این اوضاع، رهبر مصطفی بارزانی شکایت‌های بسیاری از سازمان‌های حزبی و اعضای آن دریافت کرد و از او خواسته شد که برای پایان دادن به مشکلات، در برگزاری کنگره تسریع کند. در مقابل، دفتر سیاسی پیوسته مانع‌تراشی می‌کرد و سعی در به تأخیر انداختن کنگره داشت.
برگزاری کنگرهبرای پایان دادن به مشکلات و ریشه‌کنی آن‌ها، رهبر مصطفی بارزانی خواستار برگزاری نشست کمیته مرکزی پارتی شد و در ٣٠ ژوئن ١٩٥٩ کمیته مرکزی حزب با تمام اعضایش در خانه رهبر مصطفی بارزانی در بغداد بدون حضور دبیر حزب و دفتر سیاسی تشکیل جلسه داد. پس از جلسه، کمیته مرکزی تصمیم گرفت عضویت دبیر حزب، حمزه عبدالله و همچنین خسرو توفیق، نژاد احمد، صالح رشدی، حمید عثمان و صالح حیدری را تعلیق کند. همچنین تصمیم گرفته شد که برای کنگره چهارم پارتی آماده‌سازی صورت گیرد و بدین منظور کمیته‌ای تدارکاتی تشکیل شد.
پس از تدارکات کامل، کنگره در دوره ٤ تا ٧ اکتبر ١٩٥٩ با حضور ١٢٠ نماینده در خانه کاکه زیادی کویه برگزار شد. نشست به شکل علنی و در فضایی آرام و صلح‌آمیز برگزار گردید و در کنگره، برنامه و اساسنامه جدید تصویب شد و تعدادی تصمیم اتخاذ گردید که مهم‌ترین آن‌ها به شرح زیر بود:
• اخراج رؤسای فراکسیون‌ها از حزب.
• پارتی به مسیر ملی اصلی بازگشت و به استفاده از مارکسیسم به جای پذیرش آن روی آورد.
• بازگرداندن تغییر نام پارتی به حزب دموکرات کردستان - عراق.
• برای اولین بار تصمیم به ایجاد کمیته عالی نظارت و بازرسی گرفته شد.
رهبر مصطفی بارزانی برای اولین بار در کنگره پارتی شرکت کرد و با حضور شخصی‌اش دوباره به عنوان رئیس حزب انتخاب شد و در پایان، رهبری جدید توسط نمایندگان کنگره انتخاب شدند که عبارت بودند از:
١- مصطفی بارزانی رئیس
٢- ابراهیم احمد دبیر
٣- نوری شاویس
٤- علی عبدالله
٥- عمر مصطفی
٦- جلال شوان (استاد جلال عبدالرحمن امین)
٧- احمد آمیدی (احمد عبدالله محمد)
٨- عونی یوسف
٩- سید عزیز شمزینی (عزیز عبدالله عبدالقادر)
١٠- نوری احمد طه
١١- دکتر مراد عزیز (مراد رزم‌آور)
١٢- ملا ماتور (عبدالله اسماعیل احمد)
١٣- جلال طالبانی
همچنین نعمان عیسی به عنوان عضو علی‌البدل کمیته مرکزی انتخاب شد.
برای اولین بار کمیته عالی نظارت و بازرسی تشکیل شد که از پنج عضو تشکیل شده بود: شمس‌الدین مفتی، حبیب محمد کریم، علی عسکری، یدالله فیلی و زکیه اسماعیل حقی میرزا.
در کنگره، حمزه عبدالله، حمید عثمان، صالح حیدری، نژاد احمد عزیز آغا، خسرو توفیق فتح‌الله، حمه کریم فتح‌الله، صالح رشدی و هوادارانشان از صفوف حزب اخراج شدند.
منابع١- مسعود بارزانی، بارزانی و جنبش آزادی‌بخش کُرد، ١٩٥٨-١٩٦١، جلد دوم،(٢٠١٢).
٢- نامه جلال طالبانی به رفیق رهبر مصطفی بارزانی (٣٠/٧/١٩٥٧) مسعود بارزانی و جنبش آزادی‌بخش کُرد، ١٩٣١-١٩٥٨، جلد اول، (اربیل، چاپخانه وزارت آموزش و پرورش، ٢٠٠٤)، سند شماره ٨.
٣- حبیب محمد کریم، تاریخ حزب دموکرات کردستان - عراق (در ایستگاه‌های اصلی) ١٩٤٦ - ١٩٩٣، (دهوک – چاپخانه خبات – ١٩٩٨م).
٤- علی عبدالله، تاریخ حزب دموکرات کردستان - عراق تا زمان برگزاری کنگره سوم (مکان نامعلوم - ١٩٦٨ م).
٥- صلاح رشید، مام جلال دیدار عمر از جوانی تا کاخ ریاست جمهوری (سلیمانیه - چاپخانه کاردو – ٢٠١٧).
٦- دکتر شیرکو فتح‌الله عمر، حزب دموکرات کردستان و جنبش آزادی‌بخش ملت کُرد ١٩٤٦-١٩٥٧، و سواره قلادزه‌ای (چاپخانه شهید آزاد هورامی - ٢٠١٣).