Jînenîgarî

Mistefa Mihemed Ebdulrehman Huseyn Axa, ku bi navê Mistefa Qeredaxî, Mistefa Heme Axa, Ebdulrehman Axa, Salar, Salar Mistefa Qeredaxî tê naskirin, di sala 1921ê de li bajarê Silêmaniyê ji dayik bûye. Malbata wî paşê çûne bajarê Qeladizê, paytexta Mîrektiya Baban. Ji aliyê mîrên Baban ve desthilatdariya herêma Qeredaxê ji wan re hatiye dayîn. Qonaxên seretayî û navendî li Qeredaxê qedandiye. Di sala 1943an de qonaxa amadehiyê li bajarê Silêmaniyê qedandiye. Di sala 1944an de wek karmend bi şêwazê (girêbest) li Rêveberiya Çandiniyê ya Silêmaniyê hatiye tayînkirin. Di sala 1945an de li Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Bexdayê hatiye qebûlkirin, lê zû xwendinê terikandiye. Di sala 1946an de bi mebesta xwendinê çûye paytexta Libnanê Beyrûtê. Herwiha di sala 1947an de ji bo xwendinê çûye Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. Bawernameya masterê di beşa aboriyê de ji Zanîngeha Berkeley li San Francisco (wîlayeta Kalîforniyayê) li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wergirtiye, herwiha bawernameya masterê di zanista civaknasî de ji Zanîngeha San Francisco (wîlayeta Kalîforniyayê) li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wergirtiye.  

Di sala 1956an de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê terikandiye û vegeriyaye welat. Wek mamosteyê amadehiya bazirganiyê ya Bexdayê hatiye tayînkirin. Herwiha di sala 1957an de wek mamosteyê zimanê îngilîzî li amadehiya Silêmaniyê hatiye tayînkirin. Di sala 1958an de pirtûka bi navê "Çawa ziman peyda bûye" bi navê xwazî (Salar) çap kiriye, herwiha şanoyek bi navê xwazî (Salar) nivîsiye. Mistefa Qeredaxî, di 16ê kanûna paşîn a 1959an de wek endamê desteya giştî ya Klûba Nesr li bajarê Bexdayê hatiye hilbijartin. Di sala 1973an de penaberî Komara Romanyayê bûye û li wir maye. Di 8ê nîsana 2004an de li bajarê Washingtonê koça dawî kiriye. Termê wî bo Başûrê Kurdistanê hatiye vegerandin û li gor wesiyeta wî di 16ê nîsana 2004an de li goristana gundê Kurdî Komez li herêma Qeredaxê ya parêzgeha Silêmaniyê hatiye veşartin. Ew zimanên (kurdî, erebî û îngilîzî) baş dizanibû.

Rûpelên têkoşînê

Di sala 1945an de tevlî refên Komeleyê Jiyanewey Kurd bûye. Di sala 1946an de tevlî Partiya Dêmokrata Kurdistanê bûye. Di sala 1953an de bi Yekîtiya Lawên Dêmokrat a Kurdistanê û Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê ve hatiye girêdan. Bi fermana şahane wek mamosteyê qonaxa amadehiyê hatiye tayînkirin. Di 10-16ê tebaxa 1956an de beşdarî Kongreya Yekem a Komeleyê Xwendekarên Kurd li Ewropayê (K.S.S.E) li bajarê Wiesbadenê yê Komara Federal a Almanyayê bûye. Di sala 1959an de li Wezareta Derve ya Iraqê wek sekreterê yekem û rêveberê beşa têkiliyên derve hatiye tayînkirin. Di sala 1959an de endamê desteya nivîskarên kovara Newroz bûye. Di sala 1960an de bûye nûnerê Kongreya Pêncem a Partiya Dêmokrata Kurdistanê. Di sala 1960an de li bajarê Bexdayê du pirtûk bi sernavên (Hin teoriyên zanistî) û (Mîr Keçan) bi navê xwazî (Mçe) çap kiriye. Di sala 1960an de wek sekreterê duyem li balyozxaneya Komara Iraqê li bajarê Lagosê dest bi kar kiriye. Wek konsulê Komara Iraqê li Komara Çekoslovakyayê hatiye tayînkirin. Bi refên Yekîtiya Lawên Dêmokrat a Kurdistanê ve hatiye girêdan. Di sala 1962an de postê sekreterê yekem ê balyozxaneya Komara Iraqê li Laosê wergirtiye. Di sala 1962an de sekreterê balyozxaneya Komara Iraqê li Nîjeryayê bûye. Di sala 1962an de bi fermana rêber Mistefa Barzanî, amûreke radyoyê ji bo Şoreşa Eylûlê bi rêya Îranê di sala 1962an de aniye. Di sala 1963an de di dema Şoreşa Eylûlê de postê cîgirê fermandarê fujê yê qada yekem li Çemî Rêzan wergirtiye. Ji aliyê Artêşa Iraqê ve bi navê (Ebû Cefne) hatiye naskirin. Di sala 1963an de hevpeyvînek rojnamevanî bi rojnamevan David Adamson ê rojnameya Sunday Telegraph a brîtanî re kiriye. Di sala 1963an de endamê şandeya kurdî bûye ku serdana serokkomarê Misrê Cemal Ebdulnasir (1918-1970) kiriye. Di Kongreya Şeşem a partiyê de wek endamê polîtburoyê yê Partiya Dêmokrata Kurdistanê hatiye hilbijartin, ku ji aliyê rêber Mistefa Barzanî ve hatibû namzedkirin. Di sala 1964an de bûye endamê Encûmena Serکردariya Şoreşê li Kurdistanê, herwiha di sala 1964an de postê yekem sekreterê Encûmena Serکردariya Şoreşê li Kurdistanê wergirtiye. Di sala 1964an de bûye endamê komîsyona destûrî ya ser bi ofîsa cîbicîkar. Di sala 1965an de bûye sekreterê ofîsa cîbicîkar a Encûmena Serکردariya Şoreşê li Kurdistanê. Di sala 1965an de bi xeletî ji aliyê yek ji Pêşmergeyên Partiya Komunîst a Iraqê ve li herêma Bawe Xoşên a ser bi qezaya Derbendîxanê ya parêzgeha Silêmaniyê bi giranî birîndar bûye. Di nîvê sala 1966an de hemû pile û menasibên wî ji aliyê Komîteya Navendî ve hatine standin û di refên Partiya Dêmokrata Kurdistanê de hatiye cemidandin û paşeroja karê wî yê sîyasî bo Kongreya Heftem a partiyê hatiye hiştin. Di sala 1967an de wek serokê çavdêran li Wezareta Bazirganiyê ya Iraqê dest bi kar kiriye. Vegeriya ser kar bi pileya karbidestê karûbar li balyozxaneya Iraqê li bajarê Jakarta. Di 1ê çiriya paşîn a 1972an de bi pileya wezîrê mukhtar li balyozxaneya Iraqê li bajarê Jakarta hatiye tayînkirin. Di sala 1972an de wek balyozê Iraqê li Parîsê hatiye tayînkirin, lê fermana tayînkirina wî hatiye betalkirin. Dezgeha îstîxbarata Iraqê di salên 1975 û 1976an de hewl daye wî teror bike lê ji hewldanê rizgar bûye. Di sala 1978an de çûye Dewletên Yekbûyî. Di sala 1989an de yek ji damezrînerên rêxistina mafên mirovên kurd li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûye.           

Ji berhemên wî:

  1. Ziman çon peyda buwe? - 1958.

  2. Awat - 1958.

  3. Mîr Keçan - 1960, (wergêran).

  4. Çend tîorêkî zanyarî - 1960.

  5. Kurdistan Times - 1990.

Çavkanî:

  1. A.D.A, faylî jimare FB-32, deqî çawpêkewtin legel Mihemed Ebdulrehman Mihemed nasraw be Mihemed Qeredaxî lelayen Fuad Rewend, Silêmanî, 9 huzeyranî 2017z, l l 1- 4.

  2. Nerîman, kitêbxaney kurdî, (Kerkûk - çapxaney şarewanî Kerkûk - 1960z), l 55.

  3. Ewrehman Hacî Marf, raberî serçawe lebarey zimanî kurdiyewe, (Bexda - wezarety roşinbîrî u ragayandin - dezgay roşinbîrî u bilawkirdinewey kurdî - 1989z), l 87.

  4. Dirk Kenan, Kurd u Kurdistan, tercumey Cewad Hatfî, (Tehran - muessesey intişaratî Etaî - çapxaney Mihemed Elî Elmî - 1348 h.ş), s 76.

  5. Mistefa Nerîman, ferhengî edîb u nûseranî Kurd, (Bexda - emêndarêtî giştî roşinbîrî u lawan - çapxaney Es'ed - 1986z), l 59.

  6. Ebdulfetah Elî Botanî, dirasat u mebahis fî tarîx el-Kurd u el-Iraq el-muasir, (Erbîl - dar Siprêz lil-tibaa u el-neşr - metbe'et Hecî Haşim - 2007m), s s 289, 291.

  7. Cemal Nebez, bîreweryinamey ew rojaney carekî dîy nagerrênewe, (Silêmanî - çapxaney Şivan - 2017z), l l 128 - 129.

  8. Mistefa Nerîman, bîblîografyay duosed salî kitêbî kurdî 1787 - 1986, (Bexda - wezarety roşinbîrî u ragayandin - dezgay roşinbîrî u bilawkirdinewey kurdî - çapxaney (El-Zeman) - 1988z), l l 60, 177, 211, 257, 373.

  9. Mistefa Seyîd Ehmed, bîblîografyay kitêbî kurdî 1787 - 1975, (Bexda - korrî zanyarî Kurd - çapxaney korrî zanyarî Kurd - 1977z), l l 103 - 104.

  10. El-Îradat el-Melikiyye, reqem 357, cerîdet el-weqa'i el-Iraqiyye, mudîriyet el-tewcîh u el-îza'et el-amme fî el-Iraq, el-eded 3650, el-senet el-saliset u el-selasûn, Bexda, el-sebt, 25 huzeyran 1955m, s 3.

  11. Elî Cefer, Kurdên Derveyî Welat Komeleya Xwendekarên Kurd li Ewropayê, Beşa yekem, Çapa duyem, (Stembol - Weşanxaneya Xanî - 2019z), r. 210.

  12. Arif Ruşdî, Komeley Xwendekarên Kurd li Ewropayê di navbera salên 1956 - 1975, Rojnameya Hewlêr, hejmar 3254, Hewlêr, pêncşem, 30 kanûna duyem 2020z, r. 6.

  13. Mam Celal, Hesen Zîrekim çawa nasî û çawa birim bo radyoya kurdî ya Bexda?, Govara Xak, hejmar 41, sala çarem, Silêmanî, Çapxaneya Ofsêtî Diler, 10 çiriya paşîn 2000z, r. 18.

  14. Ehmed Banî Xêlanî, Bîranînên min, (Bexda - Weşanxaneya El-Rûwad El-Muzdehera bo Çap û Weşan û Ragihandinê - 1995z), r. 180.

  15. Birêz Sefîn Reşîd Sindî: Rêxistina Çavdêriya Mafên Mirovan li Kurdistanê pirek e di navbera Kurdistan û civaka Kurd li Amerîkayê, Govara Gulan, Dezgeha Rewşenbîrî û Ragihandina Gulan, hejmar 276, Hewlêr, Çapxaneya Wezareta Rewşenbîrî, 27 nîsana 2000z, r. 21.

  16. Bwar Nûredîn, Kurd û Kurdistan bîblîografya û pêristên wan di pirtûka kurdî de, berga heftem, (Taran - Çapxaneya Taran - 2016z), r. 20.

  17. Hebîb Mihemed Kerîm, Dîroka Partiya Demokrat a Kurdistan - Îraq (di qonaxên sereke de) 1946 - 1993, (Duhok - Çapxaneya Xebat - 1998z), r. 92, 104 - 105. 

  18. Davîd Adamsin, Pîkariya Kurdistan, wergera Cewad Hatfî, (Taran - Mîkîya Weşanxaneya Etaî - Çapxaneya Mihemed Elî Elmî - 1348 h. ş), r. 154 - 156, 164 - 167, 169 - 170.

  19. Salar, Ziman çawa peyda bûye?, (Silêmanî - Çapxaneya Kameran - 1958z), r. 1 - 38. 

  20. Şekîb Eqrawî, Salên karesatê li Kurdistanê girîngtirîn bûyerên siyasî û leşkerî li Kurdistan û Îraqê ji 1958 heta 1980, Çapa duyem, (Hewlêr - Çapxaneya Menare - 2007z), r. 157.

  21. Şeban Elî Şeban, Hinek zanyariyên siyasî û dîrokî, çapa sêyem, (Hewlêr - Çapxaneya Rojhilat - 2013z), r. 113.

  22. Şêrzad Zekerya Mihemed, Encûmena Serkirdayetiya Şoreşê li Kurdistan - Îraq 1964 - 1970 lêkolîneke dîrokî siyasî ya giştî, (Duhok - Zanîngeha Duhok - Navenda Lêkolînên Kurdî û Parastina Belgeyan - 2010z), r. 80.

  23. Esmet Şerîf Wanlî, Kurdistan a Îraqî nasnameyeke neteweyî (lêkolînek di şoreşa 1961ê de), wergera Suad Mihemed Xidir, (Silêmanî - Mîkîya Jîn - Çapxaneya Şivan - 2012z), r. 316.

  24. Elî Sincarî, Doza Kurdî û Partiya Beis a Erebî ya Sosyalîst li Îraqê, Beşa sêyem, (Duhok - Çapxaneya Xanî - 2012z), r. 334.

  25. Elî Sincarî, Rastiya rêçika şoreşa 11ê Îlonê 1961, (Duhok - Çapxaneya Xanî - 2013z), r. 292.

  26. Fermana Komarî hejmar 474, Rojnameya Weqayîa Îraqî, Wezareta Ragihandinê li Îraqê, hejmar 2198, sala panzdehem, Bexda, duşem, 13 çiriya paşîn 1972z, r. 2.

  27. Necmedîn Yûsifî, Şoreşa Îlonê ya mezin, (Duhok - Şaxa yekem a Partiya Demokrat a Kurdistan - Yekgirtî - Çapxaneya Koleja Şerîetê - 1995z), r. 21.

  28. Newroz, Govara Newroz, hejmara yekem, sala yekem, Silêmanî, Çapxaneya Kameran, Newroza 1959z, r. 121.

  29. Hilbijartina Yana Serkeftin, Govara Hîwa, Yana Serkeftin, hejmar 6 û 7, sala duyem, Bexda, Çapxaneya Necah, kanûna duyem 1959z, r. 102.